در نشست «کتاب، ناشران و نشر دانشگاهی» مطرح شد؛
تشکیل کنسرسیومهای نشر مسیری برای بهبود وضعیت نشر علمی است
کاظم آرمانپور با بیان اینکه رکود در نشر دانشگاهی و نبود نظام مؤثر برای صیانت از حقوق مؤلف، زمینه را برای کپیبرداری و بازنشر آثار بدون نظارت کافی فراهم کرده است، گفت: یکی از راهکارهای مهم برای بهبود وضعیت نشر علمی، تشکیل کنسرسیومهای نشر است.
به گزارش ستاد خبری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، نشست «کتاب، ناشران و نشر دانشگاهی» شنبه ۲ خردادماه (۱۴۰۵) با حضور کاظم آرمانپور؛ رئیس انجمن ناشران دانشگاهی، احمد شاکری؛ معاون پژوهشی و فناوری مرکز نشر دانشگاهی و عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و سیدعبدالامیر نبوی؛ عضو هیئت علمی دانشگاه تهران و دبیر کمیسیون انجمنهای علمی کشور در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد.
در ابتدای این نشست، احمد شاکری با بیان اینکه نشر دانشگاهی در گستره سایر نشرها به لحاظ سیاسی و اقتصاد نشر بسیار مهجور است، گفت: با توجه به اتفاقاتی که در حوزه بینالمللی رخ داده نشر دانشگاهی از قدرتمندترین ستونهای نشر کشور محسوب میشود.
وی افزود: بعد از سال 1359 و وقوع انقلاب فرهنگی تصمیم بر آن شد تا مرکزی برای چارهاندیشی وضعیت موجود تاسیس شود. مرکز نشر دانشگاهی حاصل یک ضرورت منطقی در تغییر فضای دانشگاهها و تولید متونی بود که پس از یک تحول عظیم در ایران به وجود آمد. این مرکز یکی از نهادهای استواری است که بعد از سال 1357 در ایران شکل گرفت و تاکنون توانست به خوبی کار کند.
معاون پژوهشی و فناوری مرکز نشر دانشگاهی ادامه داد: انجمن ناشران دانشگاهی نیز تلاشهای زیادی برای فضای نشر دانشگاهی کرد تا چرخه تولید دانش و کنشگران دانش بتوانند در این حوزه ایفای نقش کنند. در این چرخه استادان، پژوهشگران، علاقهمندان به حوزه دانش حضور دارند و ضرورت دارد خروجی این محصولات به خوبی نمایش داده شود. اما کارکرد وضعیت کنونی تبدیل به غیرکارکرد شده است. برای چارهاندیشی در این حوزه همه باید یکصدا باشند.
وی با بیان اینکه اقتصاد نشر بسیار مهم است، گفت: در شرایط کنونی قیمت کاغذ بسیار افزایش پیدا کرده است و این اتفاق کتاب را به کالای لوکس تبدیل میکند. باید این شرایط را به عنوان واقعیت امروز نشر دیجیتال بپذیریم و ضرورتهای آن را به درستی درک کنیم. دیجیتالیکردن کتاب صرفاً به معنای تبدیل آن به فایل PDF نیست؛ بلکه آداب و اصولی دارد که نادیده گرفتن آنها میتواند منجر به شکست در حوزه نشر دانشگاهی شود. ما در این مسیر با چرخهای سهگانه از حضور سیاستگذاران، کنشگران اصلی به عنوان تولیدکنندگان متون و دانش و توزیع مواجه هستیم که به عنوان راهبران اصلی، جریان کار را در بخشهای مختلف پیش میبرند.
شاکری با بیان اینکه سیاستگذاریهای نادرست و فشارهای اقتصادی، قدرت خرید جامعه دانشگاهی را به شدت کاهش داده است، ادامه داد: تغییر رویکرد کتابخانهها، ترجیح دانشجویان به مطالعه جزوه به جای کتاب و تشویق استادان به این روند وضعیت را وخیمتر کرده است. کاهش تیراژ کتابهای علمی عملاً به یک تراژدی تبدیل شده است و بسیاری از ناشران دانشگاهی را در حفظ چرخه اقتصادی خود ناتوان کرده است.
وی افزود: در حوزه چالشهای فرهنگی با تغییر ذائقه نسل جدید مواجه هستیم. نسلی که با ظهور شبکههای اجتماعی و رسانههای نوین کمتر حوصله مطالعه عمیق دارد. این رقابت نابرابر کتاب را به حاشیه رانده و مصرف دانش را به سمت محتواهای سطحی سوق داده است. این فرآیند چالشهای علمی جدیتری همچون تولید محتوای غیرمعتبر و گسترش شبهعلم را نیز به همراه دارد. این میان ناشران دانشگاهی رسالت سنگینی برای مقاومت در برابر این جریان دارند.
شاکری با طرح این سوال که برای برونرفت از این وضعیت و جلوگیری از شکست کامل نشر دانشگاهی، چه باید کرد، گفت: نخستین گام اصلاح نظام ارزیابی و اعتبارسنجی کتاب است. ما نیازمند تعریف استانداردهای یکپارچه برای نشر علمی هستیم. ضرورت ایجاد پلتفرمهای جامع نشر دیجیتال بیش از پیش احساس میشود. این پلتفرم باید دو کارکرد کلیدی اعتبارسنجی و ارزیابی محتوا و رفع موازیکاری داشته باشند. این پلتفرمها باید بتوانند فرآیند بررسی کیفیت و اصالت متون دانشگاهی را نظاممند کنند. ما حتی در زمینه کپیرایت داخلی نیز با خلأ جدی روبهرو هستیم. مرکز نشر دانشگاهی تاکنون بیشتر بر مستندسازی متمرکز بوده تا تشکیل یک کلانداده کارآمد. پلتفرمهای آینده باید با ایجاد شفافیت از ترجمهها و تالیفات موازی که ناشی از عدم اطلاع از کارهای پیشین است، جلوگیری کنند.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در پایان با بیان اینکه با تغییر ذائقه مخاطبان و پیشرفت فناوری، صنعت نشر کشور در حال گذار از روشهای سنتی به سمت فضای دیجیتال است، گفت: این میان رقابت فشرده میان پلتفرمها، لزوم بازنگری در نظامهای ارزیابی، نظارت و حمایت از حوزه نشر را بیش از پیش نمایان کرده است. پلتفرمهای غیرمجاز با بهرهگیری از زیرساختهای منعطف، گوی سبقت را از ناشران رسمی ربودهاند و این وضعیت، ضرورت ایجاد پلتفرمهای جامع دیجیتال را که تمام زنجیره تولید تا توزیع را پوشش دهند، دوچندان کرده است.
پیوستن به کنوانسیون برن باید در اولویت قرار گیرد
در ادامه این نشست کاظم آرمانپور نشر دانشگاهی را یکی از اضلاع کتاب و دانشگاه عنوان کرد و گفت: تا زمانی که وضعیت دانشگاههای ما خوب باشد حال نشر دانشگاهی نیز خوب خواهد بود. امیدواریم نقشه راهی برای آن دسته از ناشرانی که کتاب خوب تولید میکنند و میزبان آنها در انجمن ناشران دانشگاهی هستیم، در نظر بگیریم.
وی با تأکید بر ضرورت پیوستن ایران به کنوانسیون برن، ادامه داد: این اقدام یکی از نیازهای اساسی برای بهبود وضعیت نشر علمی و دانشگاهی کشور است. اگرچه شرایط تحریمها محدودیتهایی را ایجاد کرده است، اما پس از عبور از این دوره، پیوستن به کنوانسیون برن باید در اولویت قرار گیرد. در این فاصله نیز لازم است حاکمیت با ترجمه و گردآوری آثار علمی جهان به زبان فارسی، زمینه دسترسی جامعه دانشگاهی به منابع معتبر را فراهم کند.
آرمانپور با بیان اینکه رکود در نشر دانشگاهی و نبود نظام مؤثر برای صیانت از حقوق مؤلف، زمینه را برای کپیبرداری و بازنشر آثار بدون نظارت کافی فراهم کرده است، گفت: یکی از راهکارهای مهم برای بهبود وضعیت نشر علمی، تشکیل کنسرسیومهای نشر است. به جای آنکه چند ناشر بهصورت موازی روی آثار مشابه سرمایهگذاری کنند، باید ظرفیتها تجمیع شود تا کتابهای جامعتر و با کیفیتتری تولید شود. همچنین ورود بخش خصوصی میتواند به افزایش نظارت، دقت و حفظ سرمایه در فرآیند تولید کتاب کمک کند.
رئیس انجمن نشر دانشگاهی در ادامه سخنان خود نظام آموزشی و رواج آموزش مجازی را از عوامل آسیبزا برای نشر دانشگاهی عنوان کرد و گفت: گسترش سامانههای آموزش مجازی و استفاده بیش از حد از جزوه و فایلهای PDF، موجب کاهش گرایش دانشجویان به کتاب شده است. در بسیاری از دانشگاهها، بهویژه در فرآیند ارزیابی استادان، جایگاه مناسبی برای معرفی و استفاده از کتابهای مرجع در نظر گرفته نشده و این موضوع باید مورد بازنگری قرار گیرد.
وی با انتقاد از کمتوجهی به معرفی کتاب در نظام آموزشی، ادامه داد: استادانی که برای درس خود کتاب معرفی میکنند، باید از این اقدام امتیاز بگیرند تا انگیزه بیشتری برای بازگشت کتاب به فضای دانشگاه ایجاد شود. در حال حاضر جزوه و فایل PDF جای کتاب را در بسیاری از کلاسها گرفته است. معرفی و استفاده از کتابهای مرجع باید در ارزیابی استادان بهعنوان یک شاخص مهم لحاظ شود.
آرمان پور همچنین به وضعیت شورای عالی برنامهریزی درسی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری اشاره کرد و گفت: بهروزرسانی منابع درسی در برخی رشتهها بسیار کند انجام میشود و در مواردی کتابهای قدیمی همچنان بهعنوان منبع درسی باقی ماندهاند. با تغییرات گسترده ناشی از پیشرفت فناوری، نگاه به نقش دانشگاهها در تولید محتوای علمی بهویژه کتاب دستخوش تحول شده است. دانشگاهها باید از حالت یک واحد تولیدکننده صرف خارج شده و به بستری برای سیاستگذاری، دروازهای برای ورود دانش و راهنمای استادان و معلمان در فرایند خلق کتابهای باکیفیت تبدیل شوند.
وی با بیان اینکه نقش وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و دانشگاهها بازتعریف شود، افزود: وزارت علوم بتواند با تعریف کتاب خوب و سیاستگذاری در این زمینه، دانشگاهها را به سمت تولید آثار مؤثر هدایت کند. در این مدل دانشگاه نه تنها به عنوان یک مرکز تولید، بلکه به عنوان مکانی برای پرورش نویسندگان خوب و تولید کتابهای فاخر در فضایی مشترک با وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و سایر نهادهای مرتبط عمل خواهد کرد.
کاظم آرمانپور در پایان با بیان اینکه حوزه نشر دانشگاهی نیازمند یک نگاه مشترک و یکپارچه است، گفت: ما به یک شورای سیاستگذاری نشر دانشگاهی نیاز داریم. در این شورا باید وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به عنوان یکی از مراکز اصلی که تمام دانشگاهها و تولیدات علمی باید در آن متمرکز شوند، حضور داشته باشد. همچنین در این شورا حضور وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ضرورت دارد، چرا که آثار باید برای دریافت مجوز به آنجا مراجعه کنند و متولی اصلی کتاب در کشور است. حوزه پزشکی نیز با حضور وزارت بهداشت در این شورا نمایندگی خواهد داشت. علاوه بر این انجمن ناشران دانشگاهی به عنوان بخش صنفی و بازیگر مستقیم در این زنجیره باید در این ترکیب چهارضلعی حضور داشته باشد. اگر قرار است کتاب خوبی داشته باشیم، این شورا باید تشکیل شود تا تمامی امور نشر دانشگاهی در آنجا مطرح و آییننامههای لازم تدوین و از موازیکاریها جلوگیری شود.
راهکارهای قدیمی در مواجهه با آسیبهای نشر حکم مسکن دارند
در ادامه این نشست سیدعبدالامیر نبوی بیان کرد: ما امروز با وضعیتی مواجه هستیم که بهمراتب بغرنجتر و پیچیدهتر از گذشته شده است؛ چرا که چالشهای حوزه کتاب، ناشران و نشر دانشگاهی با یکدیگر ترکیب شده و هر کدام مسائل زیرمجموعه خود را دارند. عدم رعایت کپیرایت که هم به کلیت صنعت نشر و هم بهطور خاص به ناشران آسیب میزند. تحریمهای خارجی که تأثیر مستقیم خود را بر قیمت کاغذ و مشکلات صنعت چاپ نشان داده است.
وی به دیگر آسیبهای حوزه نشر اشاره کرد و گفت: تمرکزگرایی و تمرکز امور نشر و توزیع در تهران باعث شده بسیاری از شهرستانها در دسترسی به منابع دچار مشکل باشند. نظام آموزشی ناکارآمد، مقاومت در برابر فناوریهای نوین و عدم گرایش برخی ناشران به ابزارهای جدید نشر، ضعف نهادهای صنفی از دیگر آسیبهای این حوزه است. کتاب که مهمترین و اصیلترین ابزار تولید و توزیع دانش بوده، اکنون در تمامی ابعاد خود دچار کاستی و رنج است. اگرچه مشکلاتی نظیر مدیریت، توزیع و ممیزی از گذشته وجود داشته، اما جنگ و فشارهای اقتصادی ناشی از آن نه تنها این معضلات را حل نکرده که آنها را عمیقتر و جدیتر کرده است.
نبوی با بیان اینکه راهکارهای قدیمی در مواجهه با این وضعیت بحرانی تنها حکم مسکن را دارند، گفت: اگر چارهای اندیشیده نشود وضعیت برای چاپخانهداران، ناشران، مؤلفان و مخاطبان کتاب از این هم وخیمتر خواهد شد. اگر بخواهیم این چالشها را دستهبندی کنیم با مجموعهای از بحرانهای اقتصادی، فرهنگی و علمی در نشر بهویژه نشر دانشگاهی روبرو هستیم که نمود بارز آن افزایش قیمت کاغذ و کاهش قدرت خرید مخاطبان است.
هفتمين نمايشگاه مجازی كتاب تهران از بيستوششم ارديبهشت با شعار «بخوانيم برای ايران» در نشانی book.icfi.ir آغاز بهکار کرد. این نمایشگاه تا پایان روز دوشنبه چهارم خرداد (۱۴۰۵) به کار خود ادامه خواهد داد.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط میکند
بینهایت علاقه به حضور در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را دارم/ شخصیت افسانهای حسن صباح و ضرورت درک بیشتر از فرهنگ ایرانی
