با ناشران آذربایجان غربی/4
از حافظه موکریان تا کتاب؛ سرای هیمن روایتهای فرهنگی مهاباد را مکتوب میکند
انتشارات سرای هیمن در مهاباد در سالهای فعالیتش بخشی از توان نشر خود را به ثبت و انتشار آثار مرتبط با فرهنگ، ادبیات و حافظه شفاهی منطقه موکریان اختصاص داده است؛ مسیری که مجموعه «گهنجی سهر بهمور» و آثاری درباره محمد قاضی، هیمن و فرهنگ شفاهی منطقه را دربرمیگیرد.
به گزارش روابط عمومی و امور بینالملل خانه کتاب و ادبیات ایران، سرای هیمن یکی از مجموعههای فرهنگی شهر مهاباد است که در کنار فعالیت موزهای، با عنوان «انتشارات سرای هیمن» در حوزه نشر کتاب نیز فعالیت کرده است. این مجموعه وابسته به شهرداری مهاباد است و اطلاعات منتشرشده درباره آن نشان میدهد که از سال ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۴ پانزده عنوان کتاب در حوزه ادبیات و فرهنگ منتشر کرده است.
سرای هیمن در خانهای تاریخی در مهاباد شکل گرفته است؛ خانهای که به نام محمدامین شیخالاسلامی مکری، شاعر و نویسنده شناختهشده با تخلص هیمن، شناخته میشود. این مجموعه در سال ۱۳۹۲ با پیشنهاد صلاح پایانیانی و با همکاری شهرداری مهاباد مرمت شد و به موزه مفاخر فرهنگی و هنری شهر اختصاص یافت. در این موزه اسناد، دستنوشتهها، کتابها و یادگارهای شماری از چهرههای فرهنگی مهاباد از جمله محمد قاضی، هیمن، هژار، خالد حسامی و محمد ماملی (از خوانندگان سرشناس کردی) نگهداری میشود.
انتشار کتاب در چنین بستری، بخشی از فعالیت فرهنگی سرای هیمن را به ثبت و انتقال میراث مکتوب منطقه پیوند داده است. در فهرست آثار این انتشارات، کتاب «فهرههنگی زارهکیی موکریان: خورد و خوراک» نوشته صلاح پایانیانی قرار دارد که در سال ۱۳۹۷ منتشر شده است. این اثر در ۵۲۰ صفحه تنظیم شده و موضوع آن ثبت واژگان و فرهنگ مربوط به خوراک در منطقه موکریان است.
صلاح پایانیانی سالها درباره فرهنگ شفاهی موکریان پژوهش کرده و مجموعههایی را در زمینه واژگان، پوشش، خوراک و دیگر عناصر فرهنگ منطقه گردآوری کرده است. در معرفی آثار او آمده است که پژوهشهای میدانی وی بیش از دو دهه ادامه داشته و تا ابتدای سال 1403 پانزده جلد از مجموعه فرهنگ شفاهی موکریان منتشر شده است.
یکی از مهمترین پروژههای انتشارات سرای هیمن، انتشار مجموعه «گهنجی سهر بهمور» اثر احمد بحری است. این مجموعه به گردآوری، تحقیق و حاشیهنویسی بر «بیت»های موکریان اختصاص دارد. احمد بحری سالها برای گردآوری روایتهای این آثار فولکلوریک پژوهش کرده و چهار جلد نخست مجموعه با مجموع ۱۴ بیت و ۸۱ روایت در ۲۶۱۸ صفحه توسط سرای هیمن منتشر شده است.
جلد نخست «گهنجی سهر بهمور» در سال ۱۴۰۰ با ۷۱۲ صفحه منتشر شده است. جلد دیگری از این مجموعه نیز در همان سال با ۶۳۴ صفحه به چاپ رسیده است. این کتابها در قطع وزیری و با جلد گالینگور منتشر شدهاند و اطلاعات کتابشناختی آنها نام انتشارات سرای هیمن وابسته به شهرداری مهاباد را به عنوان ناشر ثبت کرده است.
اهمیت این مجموعه در حجم و گستره مواد گردآوریشده آن نیز دیده میشود. احمد بحری در جریان سالهای پژوهش خود روایتهای متعددی از بیتهای موکریان را گردآوری کرده و برای هر روایت اطلاعاتی درباره خاستگاه، بیتخوانان، زمینه تاریخی و واژگان ارائه داده است. حاشیهنویسی و ارجاع به واژگان و مکانها نیز بخشی از ساختار این مجموعه را تشکیل میدهد.
انتشار چنین مجموعهای برای ادبیات شفاهی منطقه اهمیت کتابشناختی دارد. روایت شفاهی تا زمانی که ثبت و تدوین نشود، وابستگی زیادی به حافظه راویان و استمرار سنت شفاهی دارد. تبدیل این روایتها به کتاب امکان ارجاع، پژوهش، مقابله نسخهها و استفاده نسلهای بعدی از این مواد فرهنگی را فراهم میکند.
در میان آثار سرای هیمن، «نالهی جودایی» نیز جایگاه ویژهای دارد. این اثر به اشعار محمدامین شیخالاسلامی مکری، هیمن، مربوط است و نسخه منتشرشده آن بر اساس مقابله و تصحیح اشعار این شاعر تنظیم شده است. نام هیمن با تاریخ فرهنگی مهاباد پیوند خورده و انتشار آثار او در مجموعهای که به نام وی فعالیت میکند، وجه دیگری از ارتباط میان مکان، شخصیت فرهنگی و نشر را شکل داده است.
«حنجره ترجمه» منتشر شده به سال 1394 از دیگر آثاری است که در کارنامه سرای هیمن قرار دارد. این کتاب به شناختنامه محمد قاضی، مترجم شناخته شده اهل مهاباد، اختصاص دارد و در سال ۱۳۹۴ توسط سرای هیمن منتشر شده است.
این مجموعه همچنین کتابهایی درباره فرهنگ منطقه و میراث ادبی موکریان منتشر کرده است. «فهرههنگی هەڵاڵە» یا فرهنگ هلاله با موضوع گل و گیاه، «پرتوی از دیار کهن» با موضوع پژوهش درباره بیتهای کردی و مجموعه چندجلدی «گهنجی سهر بهمور» از جمله آثاری هستند که در فهرست انتشارات سرای هیمن قرار گرفتهاند.
تداوم فعالیت سرای هیمن در شهری مانند مهاباد، اهمیت ثبت فرهنگ محلی را در چرخه نشر یادآوری میکند. بخشی از آثار سرای هیمن مستقیما به ادبیات و فرهنگ موکریان مربوط است و بخشی دیگر به چهرههایی اختصاص دارد که در شکلگیری فرهنگ مکتوب و ترجمه در منطقه نقش داشتهاند. این انتخاب موضوعی به آثار منتشرشده هویت مشخصی داده است.کتابخانهها و مراکز پژوهشی میتوانند از چنین آثاری به عنوان منابع مطالعات منطقهای استفاده کنند. کتابهای مربوط به فرهنگ شفاهی، واژگان، ادبیات عامه و زندگی و آثار چهرههای فرهنگی، اطلاعاتی را ثبت میکنند که در پژوهشهای تاریخی، ادبی و مردمشناختی قابل استفاده است.
هجدهمین نمایشگاه کتاب آذربایجان غربی به همت خانه کتاب و ادبیات ایران، با همکاری اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان آذربایجان غربی و حمایت معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، از ۳۰ شهریور تا ۵ مهر ۱۴۰۵ در تالار وحدت ارومیه برگزار میشود.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط میکند
