همزمان با مراسم بزرگداشت حافظ در نشست «وصل مدام» حسین تفنگدار به بحث درباره انگارههای نمایشی در شعر حافظ پرداخت و سخنرانی دیگر درباره پیر و مراد حافظ برای حاضران صحبت کرد. همچنین با این نشست دومین جشنواره کتاباولیهای شعر کار خود را آغاز کرد.
به گزارش روابط عمومی و امور بینالملل خانه کتاب و ادبیات ایران، نشست «وصل مدام» به مناسبت بزرگداشت حافظ و رونمایی از پوستر دومین جشنواره کتاباولیهای شعر، عصر دوشنبه (۲۰ مهر ۱۴۰۵) در سرای کتاب خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد. در این نشست حمیدرضا شکارسری؛ شاعر و منتقد ادبی، حسین تفنگدار؛ نویسنده و کارگردان تئاتر، الهام باقری؛ مدرس دانشگاه و مدیر موسسه فرهنگی هنری «هافظ» و سیدحسن حسینی؛ دبیر جشنواره کتاباولیهای شعر سخن گفتند و شاعران حاضر نیز اشعاری خواندند که برخی از آنها نقد و بررسی شد.
آیا حافظ پیش از آنکه شاعر باشد، نمایشنامهنویس بود؟
حسین تفنگدار در این نشست با اشاره به اینکه حافظ با موسیقی و نمایش ایرانی آشنا بوده، گفت: موضوع بحث من یک ادعای قطعی نیست؛ پرسشی است بر اساس ذهنی جستجوگر و علاقهمند به هنر نمایشی. آیا اشعار حافظ ظرفیت تبدیل شدن به نمایش را دارد؟ آیا حافظ با هنر نمایش آشنا بوده و از آن بهره برده است؟ و پرسش مهمتر: آیا حافظ خود نمایشگر بوده است؟
وی افزود: بیشتر مخاطبان حافظ، او را در حوزه ادبیات یا عرفان نظری محصور کردهاند. اما اگر از حاشیه امن آکادمیک خارج شویم و به غزل به عنوان یک اثر اجرایی نگاه کنیم، با ظرفیتهای جالبی روبهرو میشویم. غزل در ذهن سنتی ما زمزمهای درونی و شخصی است که در خلوت سروده میشود، در حالی که نمایش پدیدهای جمعی و بیرونی و مبتنی بر کنش و دیدن است. با کمی تأمل در کلام حافظ درمییابیم که او با اصول نمایش بیگانه نیست و گویی صحنهآرایی است که پیش از آنکه شاعر باشد، نمایشنامهنویس است.
تفنگدار درباره معنای واژه «حافظ» گفت: شنیدهایم که حافظ به معنای قاری و حافظ قرآن است. اما لغتنامهها معانی دیگری نیز برای حافظ نوشتهاند؛ از جمله قوال، یعنی خواننده سرود، سرودخوان و سرودگو. قوالان کاری شبیه به عاشیقهای آذربایجان و بخشیهای خراسان میکنند؛ ساز مینوازند و شعری را با آواز خوش برای مخاطب میخوانند. اگر بخواهیم اثر هنرهای نمایشی در شعر حافظ را بررسی کنیم، باید به شیوههای اجرایی نمایشهای ایرانی توجه ویژه داشته باشیم. در نمایش ایرانی، قصهگویی چه با ساز همراه باشد و چه با تصاویر نقاشیشده بر پرده، بخشی از روایتگری و نقالی محسوب میشود. از این رو، قوالی را هم میتوانیم یکی از شیوههای نمایش ایرانی بدانیم.
این نمایشنامهنویس ادامه داد: با دقت در آثار حافظ پی میبریم که او با نوازندگی و موسیقی آشنایی کامل داشته است. حافظ بارها از سازهایی نام میبرد که هر کدام میتوانند کارکردهای دراماتیک داشته باشند؛ مانند دف، نی، چنگ، رباب و عود که هنوز هم در صحنههای نمایش از آنها برای انتقال بهتر احساس صحنه بهره میبریم. او برای درک بهتر شعرش از گوشههای موسیقی و وصف مجالس نوازندگی بارها کمک میگیرد. نام بردن از گوشههایی مانند عراق و حجاز نشان میدهد که با فن مرکبخوانی و تغییر دستگاههای موسیقی آشناست؛ گویی حافظ شعرش را در دستگاه موسیقایی خاصی تنظیم میکرده و غزل او پارتیتوری است که باید با ضربآهنگ و نوایی خاص خوانده شود.
وی همچنین با اشاره به این نکته که حافظ با سنتهای نمایشی ایران نیز آشنا بوده و احتمالا دستی هم بر آتش داشته است، گفت: او در اشعارش به اصطلاحاتی اشاره میکند که هنوز در نمایش کاربرد دارد؛ مانند لعبت، یعنی عروسک، تماشا، خیال و بساط خیمهشببازی. خیالبازی یکی از کهنترین سنتهای نمایشی ماست. در این هنر، عروسکگردان سرنوشت عروسکها را رقم میزند. حافظ با هوشمندی از واژگان اختصاصی این هنر نمایشی استفاده میکند؛ مثلاً میگوید «در خیال این همه لعبت به هوس میبازم/ بو که صاحبنظری نام تماشا ببرد». در این بیت، حافظ شاعر در نقش یک خیالباز ظاهر میشود و عروسکگردانی میکند. نکته دیگر این بیت، واژه تماشاست. او نمایشی برای تماشا خلق کرده و در انتظار صاحبنظری است تا این بازی را ببیند. این دقیقاً همان رابطه نمایشگر و مخاطب در نمایش است.
تفنگدار درباره تکنیک تضاد در شعر حافظ اشاره کرد: درام بر اساس تضاد شکل میگیرد و درام بدون کشمکش وجود ندارد. حافظ نیز از این قانون تبعیت میکند. او معمولاً با خلق دو قطب کاملاً متضاد، مکان و شخصیت، درام خود را پیش میبرد. گاهی صحنهاش را به دو بخش تقسیم میکند: مسجد و میخانه. لوکیشن کاملاً مشخص ارائه میدهد؛ میخانه یا خرابات. به اشخاصی میپردازد که با همدیگر در تضاد و تقابلاند، مثل زاهد و رند. در دیدگاه حافظ، مسجد محل حضور زاهد ریاکاری است که قشری و اهل دروغ و تظاهر است. مسجدنشینان شعر حافظ معمولاً با منع کردن و حکم دادن با قهرمان داستان مقابله میکنند و این یکی از عوامل پیشبرنده درام است. مقابل مسجد، خرابات و میخانه را داریم که فضایی ساختهشده بر اساس صدق، بیریایی، آزادی و آزادگی است. شخصیت رند، قهرمان این صحنه است؛ کسی که در تقابل با زاهد میخواهد حقیقت هستی را فارغ از قید و بندها تجربه کند. این تضاد مکانی و شخصیتی دقیقاً همان چیزی است که در نمایشنامههای کلاسیک مانند خیر و شر یا قهرمان و ضدقهرمان میبینیم.
وی افزود: یکی دیگر از ویژگیهای درخشان و نمایشی حافظ، توانایی او در دیالوگنویسی است. او بسیاری از غزلها را به شکل گفتوگو پیش میبرد. نمونه بارزش را همه ما حفظیم: «گفتم غم تو دارم گفتا غمت سر آید». در اینجا حافظ رسماً نمایشنامه نوشته است. قهرمان داستان در حال گفتوگو با معشوق است و این دیالوگ کارکردی دراماتیک دارد؛ داستان را روایت و پیش میبرد. در کلاسهای نمایشنامهنویسی همیشه شنیدهایم که دیالوگ باید پیشبرنده داستان باشد و اینجا این اتفاق دقیق و درخشان میافتد. شاید بتوان گفت یکی از شاهکارهای دیالوگنویسی در نمایش ایرانی، همین غزل حافظ است که بدون هیچ نقص و اضافهگویی، داستانش را با دیالوگ روایت میکند و مخاطبش را عمیقاً با آنچه بر قهرمان قصه گذشته، درگیر عاطفی میکند.
این کارگردان نمایش ادامه داد: آیا میتوان گفت حافظ یک نقال است؟ سنت نقالی در ایران، روایتگری قصههای حماسی و عاشقانه توسط یک نفر است که همزمان صدای شخصیتها را تقلید میکند، صحنه را توصیف میکند، با مخاطب ارتباط میگیرد و گاهی ساز مینوازد. بسیاری از غزلهای حافظ روایتهای عاشقانهای هستند که شاعر در آنها در نقش یک راوی ظاهر میشود. وقتی او صحنه را توصیف میکند، مثلاً «دوش دیدم که ملائک در میخانه زدند»، در حال اجرای یک نقالی است. صحنه را میسازد، شخصیتها را وارد میکند و گفتوگوها را مدیریت میکند. حافظ در این شعرها همزمان نویسنده، کارگردان، بازیگر تمام نقشها و احتمالاً نوازنده و خواننده نمایشش است.
تفنگدار درباره پیرنگ، شخصیتپردازی، زمان و مکان و تعلیق در غزل حافظ گفت: برای اینکه بتوانیم حافظ را به عنوان نمایشگر درک کنیم، باید چند نکته بنیادین درام را در غزلیاتش جستجو کنیم. هر غزل حافظ میتواند به یک نمایش مینیاتوری بدل شود. حافظ در برخی از غزلهایش یک ماجرای مشخص را از ابتدا تا انتها تعریف نمیکند، اما شعرش فاقد پیرنگ نیست. غزل حافظ پیرنگ درونی دارد؛ حرکتی که از یک وضعیت سکون یا بحران آغاز میشود و با یک کنش دراماتیک به گرهگشایی میرسد. بعد از اینکه غزل به پایان میرسد، خواندنش یا شنیدنش نقطه اوج است. گاهی در غزلهای حافظ، بین بیتها لحن از شکوه به امید یا از زهد به شادی بدل میشود و این همان نقطهای است که تماشاگر نمایش باید ناگهان تغییر مسیر احساسی را ببیند و درک کند.
وی افزود: حافظ در شخصیتپردازی بینظیر است. شخصیتهایش کاملاً تیپهای نمایشیاند؛ زاهد یک ضدقهرمان است که با قوانین سختگیرانهاش تضاد ایجاد میکند، رند قهرمان ماست و تقابل این دو، داستان را پیش میبرد. پیر و مطرب نقشهای مکمل و راهنما را ایفا میکنند. حافظ چند شخصیت اصلی دارد که در دیوانش بارها از آنها نام میبرد؛ مثل شاهد، رقیب، شیخ، صوفی، محتسب و ساقی. زمان و مکان دقیق دارد؛ «دوش سحرگاه» یا مکانهایی مانند میخانه و مسجد. کشمکش و دیالوگ هم دارد. شرح صحنه و میزانسن هم دارد. ما بعضی وقتها در شعرهای حافظ با میزانسن دقیق مواجه میشویم؛ وقتی میگوید «بگذشت و نگاه کرد و دست بر زلف زد»، او دقیقاً دارد حرکت بازیگرش را تعیین میکند. تعلیق هم معمولاً در غزلهای حافظ به گونهای است که مخاطب تا بیت آخر برای گرهگشایی منتظر میماند.
تفنگدار در پایان گفت: میتوان اشعار حافظ را با نگاهی دوباره، به عنوان منبع الهام برای نمایش و نمایشنامهنویسی در نظر گرفت. تحلیل ظرفیتهای نمایشی او راهی است برای بازگشت به ریشههای نمایش ایرانی؛ جایی که کلام، موسیقی و حرکت از هم جدا نبودند. حافظ برای من تنها آن پیر خلوتنشین حکیم نیست؛ یک نمایشگر درخشان است که احتمالاً غزلهایش را میان مردم، با ساز و آواز و با تکیه بر شیوههای نمایش ایرانی اجرا میکرده است. این مطلب یک ادعا نیست؛ یک پرسش است و حتماً نیاز به دقت و مطالعه بیشتر دارد، اما میتواند نقطه شروعی برای تحقیق و جستجوی بیشتر باشد.
پیر حافظ چه کسی بود؟
الهام باقری؛ مدرس دانشگاه و مدیر موسسه فرهنگی هنری «هافظ»، در این نشست درباره شخصیت پیر در شعر حافظ گفت: پیر حافظ به نظر من پیری شوخطبع، شنگ و بازیگوش است که شناختنش خالی از لطف نیست. او مرشدی است که در شعر حافظ لقبهای گوناگونی دارد: پیر میکده، پیر میفروش، پیر بادهفروش، پیر مغان و پیر خرابات.
وی افزود: این پیر دست و دلباز و مهربان است؛ جام جهانبین دارد و آن را به مریدانش هدیه میدهد. اگر مریدانش بد مستی کنند، از میخانه بیرونشان نمیکند. رازدار است و اگر محتسب و زاهد و صوفی به او چیزی بگویند، لو نمیدهد. به مریدانش هم رازداری یاد داده است. با این حال دل نازکی دارد و اگر کسی به او سر نزند، ناراحت میشود. نگاه نافذ دارد، حرفش اثرگذار است و کمحرف و گزیدهگو است. ظرفیتش بالاست و زیست شبانه دارد. از دو چیز بدش میآید: ریاکاری و پیمانشکنی.
باقری ادامه داد: مریدان این پیر، هر وقت از زمانه به تنگ میآیند و غم وجودشان را فرا میگیرد، برای آرامش به سراغ پیرشان میروند. پیر حافظ در واقع یار بیکسان و پناه مریدانش است. حافظ دربارهاش میگوید «بنده پیر مغانم که ز جهلم برهاند/ پیر ما هرچه کند عین عنایت باشد» و «نیکی پیر مغان بین که چو ما بدستان/ هر چه کردیم به چشم کرمش زیبا بود».
این پژوهشگر درباره هویت واقعی پیر حافظ گفت: اطلاعی نداریم که پیر حافظ واقعاً چه کسی بوده و هیچ اسمی از او نداریم، اما حافظ جوری از او حرف میزند که گویی همیشه بوده است. حتی هر کسی اسمی آورده، حدس زده و شاید اصلاً پیر واقعی نبوده و شخصیتی خیالی باشد که حافظ خودش ساخته است. شاید هم نیمهخیالی و نیمهواقعی بوده. اما این پیر، هر چه که هست، مهمترین شخصیت شعری دیوان حافظ است. میتوانم بگویم اسطوره دیوان حافظ، پیر اوست.
وی با اشاره به رفتار و گفتار شوخطبعانه پیر حافظ گفت: به نظر من حافظ و پیرش خیلی با هم شوخی داشتند. نمونهاش بیتی است که حافظ میگوید «دوش از مسجد سوی میخانه آمد پیر ما/ چیست یاران طریقت بعد از این تدبیر ما». پیر از مسجد پا شده و به میخانه رفته است. حافظ هم با یاران هاج و واج ماندهاند که تکلیف ما مریدها چیست. به نظر من، حافظ با این حرف میخواهد بگوید پیر ما تازهکار نیست و ظرفیتش بسیار بالاست. یک رفتار قلندرانه دارد و به ما هم یک شعر قلندرانه یاد میدهد.
باقری درباره گفتار شوخطبعانه پیر ادامه داد: حافظ در بیت «فتوی پیر مغان دارم و قولیست قدیم/ که حرام است می آنجا که نیارست ندیم» از زبان پیر مغان فتوا صادر میکند؛ فتوایی عجیب که در آن شراب خوردن جایی حرام است که یارت پشیمان نباشد. ظاهر این حرف شوخی است، اما معنای درونیتری دارد. در بیت دیگری حافظ میگوید «به پیر میکده گفتم که چیست راه نجات/ بخواست جام می و گفت عیب پوشیدن». اینجا هم پیر به جای پاسخ مستقیم، به شوخی راه نجات را در «عیب پوشیدن» میبیند. به نظر من، حافظ با این شوخیها در ظاهر دارد شرح را به هم میریزد، اما در واقع حرف مهمتری پشت آن نهفته است. به قول شفیعی کدکنی، آغاز طنز، اجتماع دو عنصر متناقض است. حافظ با این شوخیها به ما میآموزد که باید قلندر باشیم، هنجار اجتماعی را بشکنیم و به مرحله رندی برسیم.
این پژوهشگر درباره نسبت حافظ و پیرش گفت: به نظر من رابطه حافظ و پیرش مثل رابطه افلاطون و سقراط است. ما از سقراط هیچ متن مستقیمی نداریم و هر چه از او میشناسیم، از زبان افلاطون است. شاید پیر حافظ هم چنین وضعیتی داشته باشد. نکتهای که پیر حافظ به ما میگوید این است که باید آزاده باشی و به حرف مردم توجه نکنی. حافظ پیر را به ما معرفی میکند تا یک «مای» جمعی و پنهان در ناخودآگاه جمعی جهانی را بازتعریف کند.
وی افزود: حافظ در شعرش بارها از «ما» گفته است؛ حدود ۵۰۰ غزل دارد و در ۵۰۰ مورد از «ما» گفته است. این نشان میدهد «ما» برایش مهمتر از «من» بوده. نمونهاش بیت «می خواره و سرگشته و رندیم و نظر باز/ و آن کس که چو ما نیست در این شهر کدام است» یا بیت «ما بیغمان مست دل از دست دادهایم/ همراز عشق و همنفس جام بادهایم». «مای» حافظ اغلب با رند همراه است. پیر حافظ همان پیر، به این «ما» یاد داده که ریاکار نباشند، آزاده باشند، پاکباز باشند و به حرف مردم توجه نکنند.
باقری درباره گستره تأثیر حافظ گفت: حافظ در زمان خودش هم شناختهشده بود؛ دیوانش به پادشاه بنگال رسیده بود و مکتب حافظ در هند شکل گرفته بود. کمال خجندی، شاعر بزرگ تاجیک، با او رد و بدل شعر داشت. بعدها گوته، شاعر و فیلسوف آلمانی، دیوان شرقی-غربیاش را به حافظ تقدیم کرد. نیچه، فیلسوف آلمانی، عاشق حافظ شد. از احمد شاملو تا مرتضی مطهری و علامه طباطبایی، همه به نوعی با حافظ نسبت دارند. به نظر من حافظ به قدری از مکان و زمان فراتر رفته که نمیتوان او را در جای کوچکی محصور کرد.
وی درباره علاقه خودش به تفعل زدن به دیوان حافظ گفت: من همیشه از خودم میپرسیدم چرا تفعل میزنم. تفعل زدن کار عامیانهای تلقی میشود، ولی من عاشق تفعل زدنم. به نظر من وقتی کسی از حافظ فال میگیرد، در واقع دارد آن «مای» ۷۰۰ سالهاش را در گستره هند تا اروپا بازتعریف میکند. دوست دارد جزو آن «مای» بزرگ باشد.
این پژوهشگر درباره آشنایی حافظ با دیوانهای پیش از خود گفت: به نظر من حافظ از دستکم ۴۱ دیوان شعر پیش از خودش استفاده کرده است. من این را در مقالهای در دانشنامه حافظ، زیر نظر استاد خرمشاهی، نوشتهام. حافظ به طور مستقیم یا غیرمستقیم از این دیوانها بهره برده است. بعضی میگویند دزدیده، بعضی میگویند برداشته، ولی من میگویم استفاده کرده و بلد بوده. به نظر من مایه حافظ یک کهنالگوی از رودکی تا سعدی است و حتی به حافظ محدود نمیشود؛ بعد از حافظ هم از عبیدی هندی تا شهریار ترکزبان ادامه دارد.
«حافظ» یا «هافز»؟
حمیدرضا شکارسری در ابتدای سخنان خود با اشاره به اینکه پس از استوری کردن پوستر این نشست در اینستاگرامش، حدود ۳۰ تا ۴۰ نفر از او پرسیدند چرا «حافظ» با «ه» نوشته شده، گفت: من خیلی به این موضوع فکر کردم و تنها جوابی که به ذهنم رسید، با آن اشارهای که خانم باقری به موضوع طنز در شعرهای حافظ داشتند، مرتبط است. همانطور که الان همه حافظ را خدای شعر میدانند و اگر از کسی بپرسید بزرگترین شاعر تاریخ ایران کیست، میگوید حافظ؛ اما اگر از آنهابخواهید یک غزل از حافظ بخوانند، میگویند چیزی در حافظهام ندارند و نهایتاً دو سه غزل را تفننی خواندهاند، نوشتن «هافز» هم به یک شکل دارد یک جهالت بزکشده و نقابزده را مورد تمسخر قرار میدهد. یعنی همانطور که آن آدمی حافظ را بزرگ میداند ولی شعری از او به یاد ندارد، اینجا هم نام حافظ با این عظمت و معروفیت با «ه» نوشته شده و این یک طنزی درونش دارد.
وی افزود: یک نکته اینجا وجود دارد. به گمان من وقتی شما «حافظ» را «هافز» مینویسید، در زیر لایههای این نامگذاری، معرفت معاصر را مورد نقد قرار میدهید. نوع معرفت ما در جهان معاصر حتی به تمسخر گرفته میشود. انگار برایتان فرقی میکند که این نام چگونه نوشته میشود، با اینکه اینقدر بزرگ است و اینقدر یال و کوپال دارد. این زیرلایه به نظر من خیلی مهم است؛ یعنی نقد جدی معرفت معاصر در این طنز نهفته است.
این شاعر و منتقد ادبی ادامه داد: نکته دیگر اینکه این «هافز»، توجه ما را به خود زبان جلب میکند. هدف هنر و ادبیات و شعر چیزی جز این نیست که توجه ما را از محتوا منحرف کند و به سمت عناصری ببرد که محتوا میسازند؛ یعنی توجه به فرم. بدون فرم، ما اساساً اثر هنری نداریم، ولی بدون محتوا میتوانیم اثر هنری داشته باشیم. این نکته جدالبرانگیزی است و هرچه به دوره معاصر نزدیکتر میشویم، این وجه از هنر پررنگتر میشود؛ یعنی وجه پیامرسان و محتواگرای متن جای خود را به فرم میدهد.
وی افزود: گاهی از دیدن اثری لذت میبرید اما نمیتوانید بگویید چرا و چه چیزی باعث لذت شما شده است. در آثار تجسمی و نقاشی این خیلی بارز است؛ از چیزی لذت میبرید که نمیدانید چیست. یک جور لذت کانتی است؛ انگار نه فایدهای میبرید و نه چیزی به دانش شما اضافه میشود، ولی از آن لذت میبرید. این نگاهی است که از سودآوری فاصله میگیرد؛ هر کاری که میکنیم انگار میخواهیم بهرهای ببریم، ولی اینجا اصلاً سودای سود هم نیست و بنابراین از آن لذت میبریم.
شکارسری گفت: حالا این «هافز» را نگاه کنید. انگار توجه ما را از یک آدم عظیمی مثل حافظ معطوف میکند به الفبا. اگر حافظ در شعرش با جامعه خودش چنین میکند و این تمسخرها را به آن جامعه میزند، ما چرا حق نداشته باشیم چنین کاری کنیم؟ ما داریم از خودش استفاده میکنیم و از شگرد خودش بهره میبریم. کسی که عناصر معنارسان برایش مهمتر از معناست، گاهی فقط موسیقی مصرع «سرو چَمانِ من چرا میلِ چمن نمیکند؟/ همدمِ گل نمیشود، یادِ سَمَن نمیکند» برایش مهم است. به نظر او، اینجا فقط چهچههزدن مطرح است، ولی محتوا چیست؟ اینجا محتوا اصلاً مهم نیست؛ آن آرایهها در واقع مهماند. به همین خاطر است که این نوع هافظ نوشتن یک پیام در خود دارد: برای من فرم و صدا مهم است.
وی افزود: شنیدن هافز و حافظ با هم فرقی میکند؟ حافظ را اگر عربی تلفظ نکنید، همین حافظ است. اما خواننده یک جوری اقتدار خودش را به رخ مخاطب میکشد، بدون اینکه بگوید من اصلاً نمیدانم املای این واژه درست چیست. یعنی حتی اگر من ندانم که حافظ را با کدام «ه» مینویسند و با کدام «ز»، وقتی میگویم حافظ، دارم درست میگویم. پس یک جوری جهالت و نادانی خودم را پنهان میکنم. و همین «هافز» اشتباه را هم پنهان میکنم، چون نمیگویم منظورم کدام حافظ است. پس باز یک رندی در همین انتخاب وجود دارد.
این شاعر و منتقد ادبی در پایان گفت: به گمان من کسی که این انتخاب را کرده، خیلی هوشمندانه دارد نوعی برندسازی میکند. در فضای امروز، این کارهای عجیب و غریب نوعی برندسا زی است. مثلاً کافهای با نام «گیر» که هیچ معنایی ندارد، ولی همین انتخاب برایش برندساز میشود و بهیادسپاریاش آسان میشود. یا نشر «شال گردن» به ادبیات چه ربطی دارد؟ اسم کسی هم نیست که بگوییم مثلاً اسم نامزدش را گذاشته. «شال گردن» چرا؟ به خاطر اینکه در حافظه ما میماند. این «هافظ» در واقع با گسست و پیوست به حافظ بزرگ، نوعی برندسازی برای خودش میکند؛ یعنی به یاد میماند که میگویند برویم «هافز»، میگویند کدام؟ آن اشتباهی که با «ه» دوچشم نوشته میشود. بنابراین برند ساخته میشود و این زرنگی کسی است که این کار را انجام داده. انشاالله که «هافز» هم برند شود.
شکارسری در این نشست یک شعر سپید نیز خواند:
از کجا میدانید وقتی نیستیم
چوب لباسی که از ایستادن خسته شده نمینشیند
یا صندلی که از نشستن کلافه شده دراز نمیکشد
از کجا میدانید وقتی خوابیم
یخچال راه نمیافتد تا کمی قدم بزند
یا ساعت نمیایستد تا نفسی تازه کند
از کجا میدانید وقتی بیرون میرویم
تلویزیون روشن نمیشود
و مجریها پشت سرمان شکلک در نمیآورند
یا لباسشویی خاموش نمیشود
و لباسهای خیس پشت سر ما و بوی تنمان غیبت نمیکند
از کجا میدانید وقتی میمیریم
جهان با جای خالیمان چه میکند
کمال شفیعی از شاعران نامآشنا حاضر در این نشست نیز یک شعر کوتاه خواند:
عشق طعم ملسی دارد
کوه را ریواسها در آغوش گرفتهاند
جشنواره کتاباولیهای شعر؛ رویدادی برای ثبت صدای تازههای شعر تهران
سیدحسن حسینی؛ دبیر جشنواره کتاباولیهای شعر، در این نشست این جشنواره را معرفی کرد و گفت: این جشنواره به کسانی میپردازد که اولین کتاب شعرشان را چاپ میکنند و قرار است از این پس هر سال برگزار شود. اولین دوره آن در سال ۹۶ برگزار شد و کتابهای سال ۹۵ را بررسی کرد. ابتدا قرار بود هر پنج سال یک بار برگزار شود، ولی شرایط این سالها جوری بود که نتوانستیم این کار را انجام دهیم و حتی شاید هنوز هم شرایط کاملاً نرمال نیست.
وی افزود: امروز در مطبوعات دیدم که لفظ «پیچ تاریخی» - که از زمان مشروطه رایج شده - دوباره مطرح شده و گفتهاند که ما در پیچ تاریخی هستیم. داشتم فکر میکردم اگر در میدان گرفتار نشده باشیم، دستکم باید کاری بکنیم. اینکه بنشینیم تا اوضاع بهتر شود، شاید خیلی عاقلانه نباشد. به همین دلیل سعی کردیم دور دوم را - هر چند کمی دیرتر - شروع کنیم، ولی به قول بچهها واقعاً قوی شروع کردیم.
دبیر جشنواره کتاباولیهای شعر درباره هدف اصلی این رویداد گفت: جشنواره کتاباولیهای شعر صرفاً جشنوارهای نیست که چند کتاب برگزیده را پیدا، معرفی و احیاناً حمایت کند. این کار به طور روتین انجام میشود، ولی هدف بزرگتری هم دارد؛ اینکه نگاه کند صداهای تازه در ادبیات که به طور رسمی چاپ میشوند از کجا میآیند و به کجا میروند.
حسینی درباره آمار دوره اول و دوم این جشنواره - که فعلاً به کتابهای چاپ اول شهر تهران اختصاص دارد - توضیح داد: در سال ۹۵ حدود هزار و ۲۱۳ کتاب اول در تهران منتشر شد که هزار و ۱۵۲ تای آنها در جشنواره بررسی شد. امسال هزار و ۶۷۲ کتاب اولی داشتیم که در غربال اولیه، از روی لیست و بدون نگاه به نسخههای فیزیکی، 508 اثر را نیازمند بررسی دیدیم. تقریباً ۶۱ اثر شرایط جشنواره را نداشتند؛ چون یا کتاب تألیفی نبودند، یا یک شاعر مجموعه شعر شاعر دیگری را چاپ کرده بود، یا پژوهشهایی درباره حافظ و شاعران کهن بود. خلاصه، ۶۱ اثر از این هزار و 672 کتاب حذف شدند و امروز هزار و ۶۱۱ کتاب در حال بررسی است.
وی درباره ارزش بلندمدت این جشنواره افزود: بررسی این کتابها شاید در یک دوره خیلی ارزشمند نباشد. البته ارزشمند است که چند کتاب برتر را از بین این هزار و ۶۷۰ کتاب پیدا کنید، حمایت کنید، معرفی کنید و نقاط ضعف و قوتشان را بگویید. اما اتفاق بزرگتری که ذهنیت ما برای برگزاری این جشنواره است، این است که اطلاعات این کتابها - اطلاعات کتابشناختی و اطلاعات خود آثار - به طور دقیق و با یک نظام ارزیابی منظم ثبت و تجمیع شود.
حسینی ادامه داد: این اطلاعات بعد از پنج یا ۱۰ سال میتواند بسیار ارزشمند باشد و به ما بگوید چند درصد از کتاباولیها خانم بودند، متولد چه برههای بودند و کتاب اولشان را چه زمانی چاپ کردند. تصور کنید توالی این اطلاعات چقدر میتواند ارزشمند باشد. آمارپژوهی اطلاعات ۱۰ سال از کتاباولیهای شهر تهران - البته فعلاً فقط برای تهران - میتواند ارزشمند باشد. امیدواریم در سالهای آینده این طرح گسترش پیدا کند به تمام کشور و فقط کتاباولیهای شهر تهران بررسی نشود.
دبیر جشنواره کتاباولیهای شعر درباره برنامههای آینده این رویداد گفت: برنامهریزی داریم که در زمستان به امید خدا این جشنواره را به پایان برسانیم و برنامهریزیهای جدید برای دورههای بعد انجام دهیم. امیدواریم فاصله دورهها هر چه کمتر باشد. ایدهآل ما این است که انشاالله بتوانیم هر سال کل کشور را از نظر کتاباولیها بررسی کنیم. این افق روشن را داریم، با تکیه بر همت موسسه «هافظ» و بچههای هافظی.
در پایان این مراسم از پوستر دومین جشنواره کتاباولیهای شعر رونمایی شد.