مدیرعامل موزه ملی انقلاب اسلامی و دفاع مقدس مطرح کرد؛
نهضت ترجمه سپر دفاعی در برابر روایت سازی دشمن است
علی‌اصغر جعفری در نشست «بایسته‌ها و شایسته‌های ترجمه و نشر در حوزه مقاومت و دفاع مقدس» با تاکید بر لزوم تبدیل دفاع مقدس از یک واقعه ملی به یک ارزش اخلاقی و انسانی پایدار گفت: نهضت ترجمه سپر دفاعی در برابر روایت‌سازی دشمن است.
به گزارش روابط عمومی و امور بین‌الملل خانه کتاب و ادبیات ایران، نشست «بایسته‌ها و شایسته‌های ترجمه و نشر در حوزه مقاومت و دفاع مقدس» از سلسله نشست‌های تخصصی ترجمه و نشر بین‌الملل، چهارشنبه (۶ آبان ۱۴۰۵) با حضور علی‌اصغر جعفری؛ مدیرعامل موزه ملی انقلاب اسلامی و دفاع مقدس و رئیس سازمان حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس و مقاومت استان تهران، سردار مهدی امیریان؛ رئیس سازمان ادبیات و تاریخ دفاع مقدس و عبدالرضا عالی‌زاده؛ رئیس مرکز ساماندهی ترجمه و نشر معارف اسلامی و علوم انسانی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی در سرای اهل قلم برگزار شد.
مهدی زارع‌بی‌عیب؛ رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در تایلند، سعید هاشمی؛ رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در حیدرآباد پاکستان و عباس اشرفی؛ رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اسپانیا نیز از طریق فضای اسکای‌روم به صورت برخط در این نشست حضور داشتند و سخن گفتند. علی‌الله سلیمی دبیری این نشست را بر عهده داشت.
گذار از تالیف برای داخل به تالیف برای ترجمه
عبدالرضا عالی‌زاده در این نشست گفت: یکی از گرفتاری‌های اصلی، قابلیت کتاب‌هایی است که در این حوزه تالیف می‌شوند. کسانی که در حوزه دفاع مقدس و مقاومت کار می‌کنند، عمدتاً بازار هدفشان داخل کشور است. وقتی روی بازار داخل متمرکز می‌شوند، از کلیدواژه‌هایی استفاده می‌کنند که قابلیت ترجمه ندارد و قصه را به گونه‌ای روایت می‌کنند که برای مخاطب داخلی شوق‌آفرین باشد و کمتر به ظرفیت‌های کشورهای دیگر توجه می‌کنند.
وی در ادامه کتاب‌ها را از منظر ترجمه به سه دسته تقسیم کرد و توضیح داد: بخشی از کتاب‌ها بدون کمترین دخل و تصرفی قابلیت ترجمه به زبان‌های مختلف را دارند؛ مانند کتاب‌های کودک که به راحتی به انگلیسی و عربی ترجمه می‌شوند. دسته دوم کتاب‌هایی هستند که با وجود تهیه برای بازار داخلی، محتوایشان قابلیت ارائه بین‌المللی دارد و با حذف و اضافه و اصلاح، ظرفیت ترجمه پیدا می‌کنند؛ مثلاً کتابی که فصلی مقدماتی درباره وضعیت جامعه دارد، ممکن است در ترجمه ژاپنی به آن فصل نیازی نباشد و جمع‌بندی نیز می‌تواند متناسب با فضای مقصد تغییر کند.
وی دسته سوم را مهم‌ترین مقوله دانست و گفت: اینجا بحث «گذار از تالیف برای ترجمه» مطرح است؛ به این معنا که نویسنده‌ای که اکنون نسخه فارسی روایت مقاومت را می‌نویسد، از همان ابتدا سفارش گرفته باشد که روایتش قابلیت ترجمه در کشورهای مختلف مانند ژاپن، تایلند، روسیه و اتریش را داشته باشد. طبعاً نویسنده‌ای که برای فضای بین‌المللی می‌نویسد، نوع روایتش، نگاهش به مسئله و کلیدواژه‌هایی که استفاده می‌کند، کاملاً متفاوت است.
عالی‌زاده با مقایسه کلیدواژه‌های داخلی و بین‌المللی در تألیف افزود: نویسندگان ما عمدتاً با مفاهیمی مانند شهید و شهادت، ایثار، نقش دین در جنگ و دفاع و مقاومت، نقش خداوند و ائمه و پیامبران و نشانه‌های دینی، قصه خود را روایت می‌کنند. اما برای فضای بین‌الملل می‌توان همین مفاهیم و همین روایت را با کلیدواژه‌هایی مانند مفهوم عمومی صبر، مقاومت در برابر زورگویی، تلاش برای زندگی بهتر، آینده روشن در سایه تلاش امروز، آزادی در سایه تلاش و ارزش حرکت، مشابه‌سازی و منتقل کرد. اگر با این کلیدواژه‌ها و این‌گونه روایت‌ها به موضوع نگاه کنیم، داستان‌هایی که در حوزه مقاومت و دفاع مقدس نوشته می‌شوند، بازار بین‌المللی مناسب‌تری پیدا می‌کنند.
وی درباره سازوکار فعلی ترجمه کتاب‌های فارسی در عرصه بین‌الملل توضیح داد: سازوکار فعلی، مشارکت بخش خصوصی در داخل کشور و انتشارات در خارج از کشور است. ناشر خارجی سرمایه‌گذاری می‌کند، ناشر داخلی مجوز ترجمه کتاب را صادر می‌کند و ما در مرکز ساماندهی ترجمه و نشر معارف اسلامی و علوم انسانی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی نقش تسهیلگر در برقراری ارتباط میان این دو ناشر را بر عهده داریم. علاوه بر آن، از چاپ و نشر کتاب در مقصد حمایت اقتصادی می‌کنیم. کتابی حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ صفحه، در خارج از کشور قیمتی حدود ۱۲ تا ۱۵ یورو دارد و هزینه چاپ آن با تیراژ ۵۰۰ نسخه، حدود دو تا سه هزار یورو است. بخشی از این هزینه را ناشر خارجی پرداخت می‌کند و ما مطمئن می‌شویم که این کتاب در کشور خارجی بازار دارد و به فروش می‌رسد. هر چه دقیق‌تر روی محتوای این آثار برای انعکاس جهانی فکر کنیم، چرخه اقتصادی ترجمه و نشر گسترده‌تر می‌شود.
بخش ترجمه، بخش مستقل جایزه کتاب سال دفاع مقدس و مقاومت
سردار مهدی امیریان در این نشست با اشاره به ساختار سازمان ادبیات و تاریخ دفاع مقدس گفت: این سازمان ذیل بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس، وظایف حاکمیتی سیاست‌گذاری، هدایت و هماهنگی در حوزه نشر آثار مکتوب را بر عهده دارد و هم در بخش حاکمیتی و هم در بخش اجرا ورود می‌کند. بیش از بیست دوره از جایزه انتخاب بهترین کتاب سال دفاع مقدس و مقاومت گذشته است و این جایزه رویدادی جدی و قابل توجه در این حوزه است. ما در این رویداد، بخش ترجمه را اختصاصاً ایجاد کرده‌ایم و آثاری که به دبیرخانه ارسال می‌شود، در بخش ترجمه داوری مجزا و مستقل دارد.
وی افزود: در حوزه خود سازمان ادبیات و تاریخ دفاع مقدس، دستورالعمل‌های ویژه‌ای در حوزه ترجمه تولید شده است که هر سال به‌روزرسانی می‌شود و در اختیار استان‌ها، رده‌ها و ناشران قرار می‌گیرد. اصول اولیه حوزه ترجمه در آن کاملاً شفاف بیان شده و مبنای اولیه‌ای در حوزه ترجمه آثار و اسناد وجود دارد.
رئیس سازمان ادبیات و تاریخ دفاع مقدس ادامه داد: سازمان ادبیات و تاریخ دفاع مقدس و بنیاد حفظ آثار در ده سال گذشته بیش از ۳۵۰ عنوان کتاب ترجمه کرده‌اند. این نشان می‌دهد که این نهاد خود در حوزه ترجمه فعال است. همچنین با ناشران خارجی و با کمک و مشارکت آژانس‌های ادبی ترجمه که در کشور فعال‌اند، کار مشارکتی انجام می‌شود. سال گذشته از نزدیک به هزار و ۹۰۰ تا دو هزار عنوان کتاب که به دبیرخانه کتاب سال دفاع مقدس و مقاومت ارسال شد، بیش از ۷۰ عنوان کتاب ترجمه انتخاب و وارد بخش داوری شد. ما در سازمان ادبیات و تاریخ دفاع مقدس، سازوکار مشخصی در حوزه ترجمه داریم؛ هم خودمان کار ترجمه انجام می‌دهیم و هم در رویدادهایمان بخش ترجمه، شخصیت مستقلی دارد و بستر برای بحث ترجمه کاملاً مهیاست.
دفاع مقدس باید به ملکه اخلاقی و انسانی تبدیل شود
علی‌اصغر جعفری در این نشست با درود به روح مطهر امام شهید (قدس سره) و شهیدان جنگ‌های تحمیلی گفت: عزت، افتخار و سربلندی امروز کشور، مدیون شهیدان است. ملت بزرگ ایران امروز مایه فخر بشریت و در سطح دنیا الهام‌بخش است. این قله بزرگ و رفیع عزت و سربلندی ساده به دست نیامده و مدیون حوزه‌ای است که ما از آن به عنوان مقاومت و دفاع مقدس یاد می‌کنیم. در دفاع مقدس هشت ساله، بیش از ۲۰۰ هزار جوان برومند و رشید به شهادت رسیدند و این رقم به جز آزادگان و جانبازان است. در دو جنگ اخیر نیز امام شهید و تعداد زیادی از فرماندهان، ملت عزیز ما و کودکان و نوجوانان به شهادت رسیدند تا این فرهنگ و این عزت مانا بماند.
وی افزود: یکی از بحث‌های مهم این است که باید بکوشیم دفاع مقدس و مقاومت را از یک واقعه ملی و منطقه‌ای به یک ملکه اخلاقی و انسانی تبدیل کنیم. ایران‌هراسی و اسلام‌هراسی که دشمنان در دنیا راه انداخته‌اند، تلاشی برای این است که فریاد ما و اثرگذاری ما به ملت‌ها نرسد. ما ملت متمدن با سابقه کهن هستیم؛ منشور بشریت و انسانیت را در جهان منتشر کرده‌ایم. ملت ما ملت الهی و متدینی بوده و هیچ‌وقت بت‌پرست نبوده، هیچ‌وقت مردم‌آزار نبوده و هیچ‌وقت همسایه‌آزار نبوده است. دست‌کم در سه قرن اخیر، یک گلوله از سمت مرزهای ما به سمت همسایگان شلیک نشده و در هیچ واقعه تاریخی، ما طرف ظالم نایستاده‌ایم. ملت ما همیشه در طرف مظلوم ایستاده و این ارزش‌مداری باید منتقل شود.
مدیرعامل موزه ملی انقلاب اسلامی و دفاع مقدس ادامه داد: این گفتمان بلند و بزرگی است و امروز خواهان زیادی در دنیا دارد، منتها دشمن و نظام سلطه تلاش می‌کند صدا را خفه کند و از ما دیو بسازد و ملت ایران را ملت جنگجو و جنگ‌ستیز معرفی کند. نظامی که احساس می‌کند ما بازی‌اش را به هم زده‌ایم، در تلاش است این تصویر را تحمیل کند. این وظیفه نخبگان، اندیشمندان و نویسندگان ایرانی است که این تصویر را در برابر چشم جهانیان نشان دهند که ما ملت صلح‌طلب و ملت با تمدنی هستیم. برخی از کشورهایی که مدعی هستند، عمرشان به عمر چنارهای تجریش ما هم نمی‌رسد. این ملت با این سابقه کهن، همیشه با نجابت و صلح زندگی کرده است، در حالی که جنگ‌های بزرگ دنیا را همان مدعیان راه انداخته‌اند.
وی با اشاره به اهمیت تناسب در انتقال پیام مقاومت از ایران به سراسر جهان گفت: در تاریخ اسلام، وقتی مسلمانان از دست دشمن به حبشه رفتند و کفار به پادشاه گفتند عده‌ای یاغی به شما پناه آورده‌اند، پادشاه گفت حرف آن‌ها را بشنوم. وقتی جعفر بن ابی‌طالب سخنرانی کرد، برابر با دستگاه ذهنی پادشاه حبشه صحبت کرد و درباره حضرت مریم سخن گفت. وقتی صحبت کرد، نجاشی اشک ریخت و گفت این چیزهایی که شما می‌گویید، ما هم می‌گوییم و به کفار گفت شما بروید، این‌ها در پناه ما هستند. بنابراین بحث ترجمه، بحثی هوشمندانه و پیچیده است که باید روی آن کار کنیم.
این مقام مسئول در ادامه سه سطح اثرگذاری نهضت ترجمه را برشمرد و گفت: یکی از مهم‌ترین بحث‌ها، سطح هویت و خودشناسی ملی است؛ باید بتوانیم از طریق این نهضت ترجمه، حافظه تاریخی خود را حفظ و به دیگران منتقل کنیم. ما ملت با سابقه‌ای هستیم و در تاریخ، کتاب و ادبیات و شعر، صاحب نام و صاحب سبک هستیم. نکته بعدی، انتقال دانش به نسل‌های آینده است تا در دوره کنونی محبوس نشود. سومین سطح اثرگذاری، ایستادگی در مقابل روایت‌های دشمن است. دشمن روایت می‌کند و جای جلاد را با مظلوم عوض می‌کند. ما باید در این نهضت ترجمه به این نقطه برسیم که فضای معنوی ذهن جهانیان را در اختیار بگیریم. اگر مردم جهان بدانند با چه ملت نجیبی مواجه‌اند، نگاهشان متفاوت خواهد شد. در جهان سوءتفاهم‌های بسیاری درباره ایران ایجاد شده، اطلاعات غلط بسیاری داده شده، روایت نادرست مطرح شده و حرف‌های بی‌ربط زده شده است و باید جلوی این تحریف‌ها گرفته شود.
جعفری ادامه داد: در سطح دیپلماسی و بین‌الملل باید بتوانیم از این قدرت نرم استفاده کنیم. امروز قدرت نرم، قدرت فائقه دنیاست. قدرت سخت با همه ظرفیت نتوانست ملت ما را بشکند و دشمن سراغ قدرت نرم رفته تا از این طریق ما را دچار چالش کند. ما باید فرهنگی بودن خود را نشان دهیم و زمینه گفت‌وگوی بین‌المللی را فراهم کنیم. در سطح علمی نیز باید تولید دانش کنیم. امروز فضای مجازی و هوش مصنوعی جای خیلی چیزها را می‌گیرد و این ظرفیت جز با تولید دانش، امکان اشباع ندارد. اگر بانک اطلاعات مناسب تهیه نکنید، هوش مصنوعی از کجا جستجو می‌کند؟ اسنادی که در اختیار دارد، اطلاعاتی که داده شده و گنجینه‌ای که در دسترس است را بازشناسی و دسته‌بندی می‌کند و در اختیار مخاطب قرار می‌دهد. بنابراین ما وظیفه داریم در سطح علمی تولید دانش کنیم. غنای ادبی ما بالاست و باید آن را منتشر کنیم تا صدها کتاب ترجمه شود و به دستگاه ذهنی طرف مقابل برسد.
وی در پایان این بخش از صحبت‌های خود گفت: ما نهضت ترجمه را باید سپر دفاعی در برابر کج‌روی‌ها و تخریب دشمن بدانیم؛ پلی که میان ما و ملت‌ها ارتباط برقرار کند و آینه‌ای باشد در مقابل نسل‌های امروز و فردا که بتواند ایران را به شایستگی نشان دهد. ما به نهضت ترجمه، نگاه یک کار اقتصاد فرهنگ نمی‌کنیم. مهم‌ترین بحث این است که بتوانیم ملت، ارزش‌ها، ایستادگی، مقاومت، بصیرت، همبستگی ملی، وطن‌خواهی و مقابله با دشمن را به شکل مناسب، هوشمندانه، دقیق و قابل فهم به سایر ملت‌هایی که امروز به ما نگاه می‌کنند، منتقل کنیم.
بازار نشر تایلند، ظرفیتی برای انتقال مفاهیم دفاع مقدس است
مهدی زارع‌بی‌عیب، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در تایلند، در این نشست با اشاره به ظرفیت‌های بازار نشر این کشور گفت: در تایلند موزه‌ای با عنوان موزه جنگ وجود دارد که از جنگ جهانی دوم آغاز شده و بخش مقاومت نیز در آن ایجاد شده است. سال گذشته در این زمینه مذاکره‌ای با آن مجموعه انجام شد و اطلاعات به سازمان منتقل شد، اما پس از آن اتفاقی نیفتاد. این آمادگی وجود دارد که در بحث نشر و تبادل تجربیات همکاری شود.
وی افزود: نکته مهم این است که موضوع را به سمت روایت انسانی از دفاع مقدس و قالب‌های متناسب با مخاطب تایلندی ببریم. ترجمه کتاب‌های مصور کودک و نوجوان در این کشور بسیار استقبال می‌شود. در نمایشگاه بین‌المللی کتاب که اخیراً در تایلند برگزار شد، بحث همکاری ناشران دو کشور مطرح شد و اسامی نیز به سازمان ارسال شده است. نمایشگاه بین‌المللی کتاب تایلند در دوره بیست و پنجم حدود یک میلیون و ۳۰۰ هزار بازدیدکننده داشت و ارزش فروش آن حدود ۱۲ میلیون دلار بود. فضای نمایشگاه‌های بین‌المللی کتاب در این کشور بسیار رونق دارد و برخلاف بسیاری از کشورها که بحث دیجیتال در آن‌ها اهمیت دارد، در تایلند مطالعه کتبی رونق دارد و ادبیات داستانی رواج خوبی دارد.
زارع‌بی‌عیب ادامه داد: متأسفانه تایلند با نگاه آژانس‌ها در ایران معرفی شده و بسیاری از افراد، حتی برخی مسئولان، این کشور را فقط کشور توریستی می‌شناسند که افراد برای بهره‌برداری توریستی به آن سفر می‌کنند. اما تایلند برای بسیاری از موضوعات فرهنگی آمادگی خاص خود را دارد و در بحث نشر، خصوصاً نشر کودک و نوجوان، بسیار استقبال می‌کند. ما فیلم «به وقت شام» را در یکی از پارک‌های بزرگ این کشور اکران کردیم و استقبال بی‌نظیری از آن شد.
وی در پایان پیشنهاد داد: در حوزه دفاع مقدس، ترجمه و انتشار کتاب‌هایی که جنبه انسانی دارند، می‌تواند در دستور کار قرار گیرد. همچنین تولید مشترک کتاب کودک و نوجوان و تولید محتوای دیجیتال مانند ویدیوهای کوتاه معرفی کتاب در مفاهیمی مانند شجاعت، دوستی، مسئولیت‌پذیری و همدلی، در تایلند قابل انجام است. پیشنهاد اولیه من ترجمه کتاب «دا» است و با مذاکره با برخی انتشارات این کشور، می‌توان کار را گسترده‌تر کرد.
ترجمه بدون مخاطب‌سنجی، در پاکستان به نتیجه نمی‌رسد
سعید هاشمی، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در حیدرآباد پاکستان، در این نشست با اشاره به مشکلات ترجمه در حوزه شبه‌قاره گفت: یک سری از ترجمه‌ها در ایران، در قم و مشهد، انجام و به فضای پاکستان ارائه می‌شود، اما وقتی در اختیار ناشران و دست‌اندرکاران این حوزه قرار می‌گیرد، ایرادهای اساسی به آن‌ها وارد می‌کنند. برخی از این ترجمه‌ها مغلوط است یا مترجم اشراف زیادی به موضوع نداشته و غلط‌های فاحشی دارد که قابلیت چاپ ندارد و باید دوباره ویراستاری شود. این نشان می‌دهد که مترجم یا کسی که کار اصلی را انجام داده، شناخت دقیقی از فضای جامعه هدف نداشته است.
وی افزود: در وهله اول باید مخاطب‌سنجی کرده باشیم و ذائقه مخاطب را بدانیم. ادبیاتی که در ایران در حوزه دفاع مقدس داریم، حتی نسل‌های بعدی داخل کشور مانند نسل Z و نسل آلفا نیز ممکن است آن را متوجه نشوند. چگونه می‌توان انتظار داشت که نوجوانی در روستایی دورافتاده در پاکستان مفاهیم اساسی آن را درک کند؟ بنابراین هنگام ترجمه یا تالیف، باید روایت و داستان را طوری تنظیم کنیم که دانش‌آموز، دانشجو، استاد دانشگاه و نخبه در جامعه هدف، خط داستان را متوجه شوند.
این رایزن فرهنگی با ذکر یک مثال گفت: کتابی از خاطرات و زندگی‌نامه شهید برونسی در سال‌های گذشته در پاکستان ترجمه شده است. من چند بار در جاهای مختلف این موضوع را با اهل کتاب مطرح کردم و متوجه شدم شهید برونسی را اصلاً نمی‌شناسند و متأسفانه این شخصیت را با شخصیت دیگری اشتباه گرفته‌اند.
هاشمی ادامه داد: پس از جنگ دوازده‌روزه و جنگ تحمیلی رمضان، فضای پاکستان بسیار متفاوت شده است. در کراچی حدود ۱۱ تا ۱۲ جوان در حمله به کنسولگری در جریان اعتراضات به شهادت رسیدند و تعداد زیادی مجروح و قطع‌نخاع شدند و اکنون جزو جانبازان هستند. اینجانب در مراجعات به دوستانی که از سازمان‌های دیگر هستند، این نکته را منتقل کرده‌ام که می‌توان از این اشتراکات استفاده کرد. اشتراکاتی که با جانبازان و شهدای دفاع مقدس ما تشابه دارد و می‌توان این‌ها را در داستان و روایتی مشترک بیان کرد.
وی افزود: در بحث ترجمه، باید توجه داشته باشیم که برخی آثار بدون تاریخ انقضا هستند و در اروپا، شرق اروپا و شبه‌قاره قابل استفاده‌اند. اما بسیاری از منابع ما محدود به یک حوزه جغرافیایی می‌شوند. مفهوم شهادت در پاکستان با برداشتی که در غرب و اروپا دارند، کاملاً متفاوت است و خود این موضوع به جلسه‌ای جداگانه نیاز دارد. در جنگ اخیر، واژگان اساسی جدیدی برای ایران در پاکستان پیدا شده است. یکی از این واژگان، «سوپر پاور» است و واژه کلیدی دیگر «بهادر ملت»، یعنی ملت شجاع، است. این ملت شجاع و سوپر پاور بودن ایران از کجاست؟ یکی از مصادیق آن، شهید تهرانی مقدم، پدر موشکی ایران است که با دستاورد علمی و فناورانه، ایستادگی و مقاومت و عزت ایران را در سراسر جهان رقم زد. نمونه دیگر، شهید حسین فهمیده است که نوجوانی بود و در روایت‌های غربی، برخی روایت‌های نادرست درباره او مطرح می‌شود.
هاشمی با اشاره به ضرورت تنوع روایت برای مخاطبان مختلف گفت: شهید تهرانی مقدم، شهید برونسی یا شهید فهمیده و کلیت دفاع مقدس را برای اقشار و نسل‌های مختلف چگونه روایت کنیم؟ نسل Z، نسل آلفا، جوانان، نوجوانان، زنان و نخبگان جامعه، هر یک خوراک متفاوتی می‌خواهند و هر یک داستان و روایت متفاوتی می‌طلبند.
وی با اشاره به موازی‌کاری سازمان‌ها در حوزه ترجمه گفت: خواهش می‌کنم سازمان‌هایی که در حوزه ترجمه و نشر کتاب فعالیت می‌کنند، با رایزنی‌های فرهنگی و مرکز ترجمه و نشر هماهنگ باشند تا از موازی‌کاری و کارهای تکراری جلوگیری شود. دیده شده که کتابی ۶۰۰ صفحه‌ای انتخاب و به زبان اردو ترجمه شده و یک سال بعد از انتشار، متوجه شده‌ایم که نهاد دیگری هم کار را انجام داده و منتشر کرده است. این قابل قبول نیست.
این رایزن فرهنگی در پایان گفت: با شرایط فعلی، زمان آن رسیده که ایران و ادبیات ایران، خصوصاً در حوزه دفاع مقدس، روایت اول را داشته باشد و در مقام آفند باشد. بخشی از آثار و کتاب‌ها باید برای اقشار و نسل‌های مختلف تهیه شود تا از تحریف واقعیات جلوگیری کند. خیلی از اتفاقات ایران از طریق شبکه‌های مختلف در کشورهای دوست و همجوار با تصویری دیگر نمایش داده می‌شود و وظیفه همه دستگاه‌هاست که در این حوزه کار کنند. همچنین مردم امروز از خواندن کتاب‌های کاغذی قطور ۶۰۰ تا ۷۰۰ صفحه‌ای خسته می‌شوند و دنبال چکیده و کتاب الکترونیکی هستند. در کار تهیه و ترجمه کتاب‌ها، باید به سمت نوشته‌های کوتاه، موجز، تأثیرگذار و منطبق بر واقعیات جامعه میزبان رفت. گاهی یک داستان کوتاه که بخشی از زندگی شهدای ما را روایت کند، بسیار اثربخش‌تر است و نیاز نیست همیشه مستقیماً به اصل موضوع بپردازیم؛ گاهی باید قصه طوری روایت شود که هدف ما در آن مستتر باشد.
اسپانیا، دروازه ورود به ۲۲ کشور اسپانیایی‌زبان
عباس اشرفی، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اسپانیا، در این نشست با اشاره به ظرفیت این کشور برای میزبانی آثار ایرانی گفت: اسپانیا در اروپای غربی واقع شده و ۲۲ کشور اسپانیایی‌زبان وجود دارند. کار در اینجا این مزیت را دارد که می‌توان به کشورهای آمریکای لاتین نیز دسترسی پیدا کرد. اگر انتشاراتی انتخاب کنیم که بتواند با «کسا لیبرو» کار کند، علاوه بر آن آمازون کتاب‌های اسپانیا را به زبان اسپانیایی عرضه می‌کند. اگر بتوانیم انتشاراتی را هماهنگ کنیم که به صورت ای‌بوک و کتاب صوتی عرضه کند، امکان بیشتری فراهم می‌شود.
وی افزود: اگر بخواهیم کار جدی‌تری پیش ببریم، باید توجه داشته باشیم که در اسپانیا کارهای ترجمه‌ای کمتر جواب می‌دهد؛ بنابراین باید به سراغ کتاب‌های تالیفی برویم؛ یعنی آثاری که یک اسپانیایی یا اسپانیایی‌زبان در تولید آن‌ها مشارکت داشته باشد. صرف ترجمه در این بازار کم می‌آورد. جامعه مخاطب ما در اینجا نخبگان هستند و نه عموم. داستان و رمان در اسپانیا طرفدار زیادی دارد، اما وقتی وارد داستان‌های مربوط به جنگ و دفاع می‌شویم، اقبال کم می‌شود. کلیدواژه‌ای که می‌توانیم برای نخبگان اسپانیایی و نخبگان آمریکای لاتین استفاده کنیم، «مقاومت» است که به تازگی در میان نخبگان جای می‌گیرد.
این رایزن فرهنگی درباره نمایشگاه‌های کتاب این کشور توضیح داد: در اسپانیا دو نمایشگاه کتاب وجود دارد. یکی نمایشگاه بین‌المللی کتاب مادرید که امسال هشتاد و ششمین دوره آن برگزار می‌شود و ۹۵ درصد کتاب‌های آن اسپانیایی است و بیش از ۹۰ درصد نویسندگان آن اسپانیایی‌اند. در این بازار، ترجمه بسیار کم‌اقبال است. بنابراین خوب است یک ناشر به نمایندگی از ناشران ایرانی در این نمایشگاه شرکت کند. دوم، نمایشگاه کتاب بارسلوناست که خانه کتاب تلاش کرد در آن حضور یابد و ما نیز برای برقراری ارتباط میان ناشران تلاش کردیم و فضا در اختیار قرار گرفت.
اشرفی ادامه داد: در اسپانیا، مقاومت و به‌ویژه مقاومت با تأکید بر فلسطین، در میان نخبگان جایگاه دارد. البته این وضعیت در میان احزاب سیاسی و دولت‌ها صدق نمی‌کند؛ دولت اسپانیا هرچند حامی مظلومیت غزه است، اما نود درصد حمایت‌های جامعه غربی از رژیم صهیونیستی را نیز در خود دارد. همان ده درصد برای ما غنیمت است. به همین دلیل باید به سراغ نهادهای خصوصی برویم.
وی در پایان گفت: اگر دو یا سه انتشارات ایرانی به من معرفی شوند، آن‌ها را با انتشارات خصوصی متناسب در اسپانیا مرتبط می‌کنم و تا انتهای کار همراه خواهم بود. اکنون سه کار در حوزه مقاومت، و همچنین آثاری درباره حضرت آقا انجام شده و من از طرف ناشر ایرانی قرارداد را امضا کرده‌ام. پیشنهاد من این است که ناشران در دو نمایشگاه مادرید و بارسلونا شرکت کنند؛ تمام امکانات را ما در اینجا مهیا خواهیم کرد. اما ناشران باید خصوصی باشند؛ چون وقتی دولت جمهوری اسلامی وارد می‌شود، نود و نه درصد عقب‌نشینی صورت می‌گیرد. نکته دوم اینکه باید بتوانیم این ناشران را با ناشران اسپانیایی مرتبط کنیم تا تالیف‌های مشترک داشته باشند.
شناساندن ذائقه مخاطب به ناشران
سردار مهدی امیریان در جمع‌بندی صحبت‌های خود در این نشست گفت: از منظر ناشران عرض می‌کنم که اگر می‌گوییم مخاطب‌شناسی و مخاطب‌سنجی، تا جایی مخاطب را می‌شناسیم. در نگاه اختصاری، خواننده را مخاطب و به تعبیری مشتری می‌دانیم و باید ذائقه مشتری را بدانیم. اما ما به عنوان ناشر در داخل، چقدر این ذائقه را می‌شناسیم؟ به نظر می‌رسد از سمت مقابل، یعنی سازمان ارتباطات، خوب است این ذائقه‌ها دسته‌بندی شده و به ناشران شناسانده شود. این مسیر باید دو طرفه باشد؛ سازمان ارتباطات باید به ناشرانی که در این حوزه کار می‌کنند، مخاطب و ذائقه‌ها را بهتر بشناساند. در جلسه امروز، برخی گره‌ها باز شد و مشخص شد در فلان کشور، فلان ذائقه با فلان موضوع وجود دارد. اگر این شناساندن ذائقه به ناشران در سازوکاری دوطرفه اتفاق بیفتد، به هدف زودتر می‌رسیم.
وی افزود: در حوزه نشر و چاپ کتاب‌های ترجمه، فارغ از موضوع مقاومت، در اتفاقات اخیر حجم قابل توجهی از کتاب‌ها در حوزه اجتماعات مردمی تولید می‌شود و نباید از این غافل باشیم. یک جلسه با یکی از کشورهای قدرتمند منطقه بودیم که وقتی آمریکایی‌ها تحریم علیه‌شان اعمال کردند، مردم آن کشور دچار ضعف و خودباختگی شدند. تلویزیون دولتی آن کشور در ایران با مردم کوچه و بازار مصاحبه کرد که شما ۳۰ تا ۴۰ سال است تحت تحریم آمریکا هستید، چگونه زندگی می‌کنید. بعد این مصاحبه‌ها را جمع‌بندی کرد و در کشور خودش پخش کرد با این کلام ساده که مردم نگران نباشید، ایرانی‌ها ۴۰ سال است تحریم‌اند ولی زنده‌اند، از چه می‌ترسید. این همان الهام‌بخشی است. می‌خواهم بگویم گاهی صدور ادبیات به همین راحتی اتفاق می‌افتد. بسیاری از موضوعاتی که برای ما در کشور عادی است و شبانه‌روز می‌بینیم، برای کشور دیگر الهام‌بخش است و می‌تواند یک ملت را نجات دهد.
رئیس سازمان ادبیات و تاریخ دفاع مقدس در پایان با اشاره به همکاری با مرکز ساماندهی ترجمه و نشر گفت: درهای سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، در گذشته، هر چه روی ناشران در حوزه ترجمه باز بوده، الان بازتر شده است. حضور آقای عالی‌زاده را مغتنم بشمارید. در سازمان ادبیات، ایشان را فردی دلسوز و عملیاتی می‌دانم که دغدغه‌مند است و همیشه ارتباط از سمت ایشان بوده است. امسال در جایزه کتاب سال دفاع مقدس و مقاومت، با حضور و پیشنهاد ایشان، قرار است برای کتاب‌هایی که حائز رتبه می‌شوند، شرایطی فراهم شود تا امکان ترجمه آثارشان به عنوان یک مشوق ایجاد شود.
گیر کار در حوزه ترجمه آثار دفاع مقدس کجاست؟
علی‌اصغر جعفری در جمع‌بندی پایانی خود گفت: در حوزه ترجمه، ما با یک بی‌قاعدگی مواجهیم؛ یعنی هیچ قاعده منظمی تا امروز در حوزه ترجمه نداشته‌ایم. یکی از تصورات غلط این بوده که هر چه خودمان چاپ می‌کنیم و می‌فهمیم را باید ترجمه کنیم، چاپ کنیم و بفرستیم. در دور اولی که مدیرعامل موزه ملی شدم، دیدم دو انبار پر از کتاب‌های ترجمه انگلیسی و عربی است و منتظرند که بفرستیم. مگر می‌توان کتاب را اینجا به وانت بار زد و به مسیر کشوری فرستاد؟ مگر کشورها می‌پذیرند؟ بنابراین یکی از تصورات غلط این است که هر چه ما می‌فهمیم و دوست داریم باید ترجمه شود. ما باید آنچه را که دوست داریم، متناسب با دستگاه ذهنی مخاطب هدف ترجمه کنیم؛ لازم نیست همه چیز را عیناً ترجمه کنیم.
مدیرعامل موزه ملی انقلاب اسلامی و دفاع مقدس ادامه داد: تصور غلط دوم این است که خیال می‌کنیم همه کارها را باید خودمان انجام دهیم. امروز نه اقتصاد اجازه می‌دهد و نه سیاست‌های دولتی. کاری که دوستان در چند سال گذشته پیگیری کرده‌اند این است که در حوزه هدف، ناشر پیدا کنند که کتاب‌های ما را بپذیرد، خودش ترجمه کند، منتشر کند و بفروشد. تصور غلط سوم این است که دستگاه دولتی وظیفه دارد در این حوزه وارد شود؛ در حالی که باید بخش خصوصی وارد میدان شود. بنابراین ما در حوزه نشر کار اشتباهی را پیش برده‌ایم و هنوز هم بعضی بر همان کار اشتباه اصرار دارند.
وی افزود: در چند ماه اخیر که مجدداً مسئولیت این حوزه را بر عهده گرفته‌ام، چندین جلسه داشته‌ایم و کارگروهی تشکیل شده است. در دور قبل، حدود ۵۰ نفر در جلسه‌ای درباره ترجمه دعوت شدند و معلوم شد تفاوت‌های راهبردی و اعتقادی بسیاری وجود دارد. کاری که اکنون شروع کرده‌ایم، ایجاد ۹ میز تخصصی در حوزه‌های مختلف مانند میز مقاومت، میز عربی و اسلامی، میز آمریکای لاتین و میز شبه‌قاره است. در این میزها، متخصصان دور هم می‌نشینند، کشورهای هدف را رصد می‌کنند، اطلاعات جمع‌آوری می‌کنند، با رایزنان ما مشورت می‌کنند، بازار هدف را شناسایی می‌کنند و دستگاه ذهنی مخاطب را می‌شناسند. ما می‌خواهیم قهرمان خود را معرفی کنیم و باید در قالب دستگاه ذهنی قهرمان‌های حوزه هدف، قهرمان خود را متناسب با آن معرفی کنیم؛ همان‌طور که در برابر پادشاه حبشه، جعفر بن ابی‌طالب با دستگاه ذهنی او سخن گفت.
جعفری درباره ترجمه کتاب خلبان صدیق گفت: ترجمه انگلیسی این کتاب تمام شده و ترجمه ترکی هم شروع شده است، منتها من معتقدم این راه درستی نیست؛ معلوم نیست آن انگلیسی که ما در داخل کار می‌کنیم همان ادبیات و همان واژگان بیرون هم باید باشد. بنابراین در حوزه ترجمه باید تجدیدنظر کنیم و شتاب‌زده عمل نکنیم. نباید دنبال آمار برویم. اگر گفتمان انقلاب، دفاع مقدس و مقاومت بخواهد منتشر شود، باید جامعه مخاطب را بشناسیم و هدف‌گذاری کنیم. برای آینده پیشنهاد می‌کنم در طول سال مشخص کنیم ۱۰ کتاب برای حوزه مقصد، نویسندگان ما از ظرفیت‌های دفاع استفاده کنند و برای آن مقصد تالیف کنند تا ادبیات خودمان به زبان مناسب منتقل شود. صرف اینکه کتابی خوب است و صفر تا صد آن ترجمه شود، کار درست و منطقی نیست.
وی در پایان گفت: پیچیدگی حوزه ترجمه بالاست و ظرافت‌هایش زیاد است و ما به مشورت نیاز داریم. رایزنان ما در کشورها بازوان خوبی هستند و بخش خصوصی باید در میدان وارد شود. کار، کار بخش دولتی نیست و ما باید حمایت کنیم. از سوی دیگر باید مشخص کنیم چه چیزی را باید منتقل کنیم. آیا باید همه حرف‌های خوب را به همه زد؟ لازم نیست به همه یکسان پرداخته شود؛ همان‌طور که به کودک، غذای متناسب با سنش داده می‌شود. اگر دقیق‌تر عمل کنیم، امروز یک پنجره بسیار وسیع باز شده است. مردم دنیا به ایران توجه ویژه دارند و خون شهدا ظرفیت‌سازی کرده است. دو جنگ تحمیلی اخیر، ملت ایران را به یک ملت بزرگ و رشید و «بهادر ملت» تبدیل کرده است و این فرصت را باید قدر دانست و برای آن کار کرد. اگر غفلت کنیم، این پنجره بسته خواهد شد. بنابراین این فرصت، فرصت مغتنمی است.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط می‌کند
