تاریخ شفاهی، مسئله روایت و امکان گفت‌وگو/ 1
ضرورت شنیدن و ثبت روایت‌های مختلف در جامعه
جامعه‌ای که امکان شنیدن و ثبت روایت‌های متنوع خود را فراهم می‌آورد، منابع بیشتری برای شناخت تجربه‌های مشترک، بررسی اختلاف برداشت‌ها و انتقال حافظه میان نسل‌ها در اختیار خواهد داشت.
به گزارش ستاد خبری سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، جنگ، همه‌گیری بیماری، بلایای طبیعی و دیگر وضعیت‌های اضطراری، مناسبات انسان‌ها با زمان، مکان، خاطره و یکدیگر را دستخوش تغییر می‌کنند. در چنین شرایطی افراد با تجربه‌هایی روبه‌رو می‌شوند که درک آنها به زمان نیاز دارد. هر فرد بخشی از واقعه را تجربه می‌کند و بر اساس موقعیت اجتماعی، روابط انسانی، خاطرات گذشته و افق انتظارات خود به آن معنا می‌دهد. مجموعه این تجربه‌ها، تصویری چندلایه از زندگی جامعه در دوران بحران پدید می‌آورد. عرصه تاریخ‌نگاری بویژه تاریخ شفاهی از جمله حوزه‌هایی است که امکان ثبت، بررسی و فهم این تجربه‌ها را فراهم می‌کند.
هر بحران مسئله‌ای درباره روایت نیز ایجاد می‌کند. انسان‌ها برای فهم آنچه بر آنها گذشته است، به بازگویی تجربه‌های خود نیاز دارند. روایت، به افراد کمک می‌کند رویدادهای پراکنده را در چارچوبی معنادار قرار دهند و نسبت خود را با گذشته بازشناسند. این فرایند در سطح زندگی فردی جریان دارد و در شکل‌گیری حافظه جمعی نیز نقش ایفا می‌کند. جامعه از طریق روایت‌هایی که تولید، تکرار و منتشر می‌کند، درباره گذشته خود به شناختی مشترک دست می‌یابد. این شناخت همواره تحت تاثیر نهادهای حافظه، رسانه‌ها، ساختارهای قدرت و امکانات دسترسی به فضای عمومی قرار دارد.
در جهان معاصر گردش گسترده تصاویر و اطلاعات تجربه بحران را وارد میدان پیچیده‌ای از بازنمایی می‌کند. تصاویر و خبرها با سرعت منتشر می‌شوند و رویدادها در قالب‌هایی مشخص به مخاطبان عرضه می‌شوند. تکرار تصاویر، انتخاب برخی جزئیات و حذف بخش‌هایی از تجربه، بر شیوه ادراک عمومی اثر می‌گذارد. در این وضعیت بحران می‌تواند به مجموعه‌ای از نشانه‌های آشنا در فضای رسانه‌ای تبدیل شود. مخاطب تصاویر بسیاری می‌بیند و اطلاعات فراوانی دریافت می‌کند، اما فهم زندگی کسانی که آن وضعیت را تجربه کرده‌اند، همچنان به امکان دسترسی به روایت‌های انسانی نیاز دارد. شناخت پیامدهای جنگ برای یک خانواده، تجربه زیستن در دوران همه‌گیری، خاطرات آوارگی پس از یک بلای طبیعی و دشواری‌های بازسازی زندگی، در جزئیاتی شکل می‌گیرد که آمارها و تصاویر عمومی به‌تنهایی قادر به توضیح کامل آنها نیستند.
تاریخ شفاهی در این نقطه اهمیت پیدا می‌کند. این حوزه تجربه زیسته افراد را وارد فرایند ثبت تاریخی می‌کند و به خاطرات، ادراکات و تفسیرهای آنان امکان حضور در حافظه عمومی می‌دهد. مصاحبه تاریخ شفاهی فضایی ایجاد می‌کند که در آن فرد می‌تواند درباره تجربه خود سخن بگوید، به جزئیات گذشته بازگردد و معنایی را که در گذر زمان به رویدادها نسبت داده است، توضیح دهد. گفت‌وگو در این فرایند نقش اساسی دارد. پرسش‌های مصاحبه‌گر، مکث‌های راوی، بازگشت به خاطرات و تغییر در شیوه بیان، همگی در شکل‌گیری روایت مشارکت می‌کنند. آنچه ثبت می‌شود، حاصل مواجهه دو انسان در زمان حال با تجربه‌ای متعلق به گذشته است.
این ویژگی تاریخ شفاهی را به عرصه‌ای مهم برای مطالعه رابطه حافظه و حقیقت تاریخی تبدیل می‌کند. خاطره در جریان زندگی تغییر می‌کند و هر بار که فرد گذشته را به یاد می‌آورد، آن را از موقعیت اکنون خود بازخوانی می‌کند. فاصله زمانی با رویداد، تجربه‌های بعدی، روابط خانوادگی و تحولات اجتماعی بر شکل روایت اثر می‌گذارند. پژوهشگر تاریخ شفاهی باید این شرایط را در تحلیل خود لحاظ کند. روایت شفاهی اطلاعاتی درباره یک واقعه ارائه می‌دهد و هم‌زمان نشان می‌دهد که آن واقعه چگونه در حافظه فرد باقی مانده و در زندگی او معنا پیدا کرده است. بررسی این دو سطح شناخت تاریخی را گسترش می‌دهد و امکان مطالعه نسبت میان تجربه فردی و تحولات اجتماعی را فراهم می‌سازد.
مسئله مهم دیگر توزیع امکان روایت‌کردن در جامعه است. همه افراد فرصت یکسانی برای حضور در حافظه عمومی ندارند. موقعیت اجتماعی، میزان دسترسی به رسانه‌ها، اعتبار نهادی و قدرت اثرگذاری بر نهادهای فرهنگی، بر دیده‌شدن روایت‌ها تاثیر می‌گذارند. در نتیجه بخشی از تجربه‌های انسانی ممکن است در محدوده خانواده، گروه‌های محلی یا حافظه خصوصی باقی بماند. تاریخ شفاهی می‌تواند این تجربه‌ها را وارد حوزه پژوهش و گفت‌وگوی عمومی کند. روایت کارگران، پرستاران، معلمان، امدادگران، مهاجران، کودکان و خانواده‌های آسیب‌دیده از بحران، ابعاد مختلفی از زندگی اجتماعی را آشکار می‌کند. هر یک از این گروه‌ها با موقعیت و مسئولیت‌های متفاوتی درگیر رویدادها می‌شوند و شناخت تجربه آنان به درک دقیق‌تری از پیامدهای بحران می‌انجامد.
ثبت روایت‌ها قدم نخست برای شکل‌گیری گفت‌وگوست. روایت‌ها در فرایند انتخاب، تدوین، انتشار و دریافت عمومی قرار می‌گیرند و هر مرحله بر نحوه فهم آنها اثر می‌گذارد. پرسش‌های مصاحبه‌گر، ملاحظات اخلاقی، شرایط رضایت راوی، سیاست‌های انتشار و شیوه معرفی کتاب، همگی در شکل‌گیری معنای عمومی روایت نقش دارند. بنابراین فعالان تاریخ شفاهی با مسئولیتی جدی روبه‌رو هستند: آنان باید شرایطی فراهم کنند که راوی بتواند تجربه خود را با اطمینان و آزادی بیشتری بیان کند و مخاطب نیز فرصت مواجهه دقیق با آن تجربه را به دست آورد. رعایت شان راوی، توجه به آسیب‌های احتمالی بازگویی خاطرات و حفظ زمینه تاریخی سخنان، از الزامات این مسئولیت است.
ترویج «گفت‌وگو» از ساحت تاریخ شفاهی با حضور روایت‌های متفاوت عمق بیشتری پیدا می‌کند. افراد ممکن است از یک واقعه مشترک خاطراتی متفاوت داشته باشند و درباره علت‌ها، مسئولیت‌ها یا پیامدهای آن برداشت‌های گوناگونی ارائه دهند. این تفاوت‌ها از موقعیت هر فرد در واقعه، میزان اطلاعات او و تجربه‌های بعدی‌اش تاثیر می‌پذیرند. ثبت و مطالعه این روایت‌ها امکان می‌دهد که پیچیدگی تجربه تاریخی در فضای عمومی قابل بررسی شود. شنیدن روایت دیگری مستلزم توجه به شرایطی است که تجربه او را شکل داده‌اند. چنین توجهی می‌تواند زمینه همدلی و فهم متقابل را گسترش دهد و به جامعه کمک کند درباره گذشته خود گفت‌وگویی دقیق‌تر شکل دهد.
این میان منابع تاریخی و مجموعه‌های تاریخ شفاهی جایگاه مهمی دارند. کتاب می‌تواند روایت‌های پراکنده را در دسترس مخاطبانی قرار دهد که در زمان وقوع رویداد حضور نداشته‌اند یا امکان آشنایی مستقیم با تجربه دیگران را پیدا نکرده‌اند. انتشار این آثار به انتقال تجربه میان نسل‌ها کمک می‌کند و موضوعات تازه‌ای را وارد بحث‌های عمومی می‌سازد. اهمیت این ظرفیت به کیفیت پژوهش، تنوع راویان، دقت در تدوین و امکان دسترسی مخاطبان وابسته است. هرچه زمینه شکل‌گیری روایت‌ها روشن‌تر باشد، خواننده فرصت بیشتری برای ارزیابی آنها و پیوند دادنشان با تاریخ اجتماعی پیدا می‌کند.
به مناسبت در پیش بودن هفته کتابی دیگر، از تاریخ‌نگاران و فعالان عرصه تاریخ شفاهی درباره تجربه ثبت و مطالعه روایت‌ها در شرایط بحران پرسیده‌ایم. موضوع گفت‌وگوها، نیاز انسان‌ها به شنیده‌شدن، نقش خاطرات فردی در شناخت تجربه جمعی، دشواری مواجهه با روایت‌های متفاوت و ظرفیت کتاب برای گسترش گفت‌وگوی اجتماعی است. این پرسش‌ها به بررسی مسئولیت پژوهشگران و نهادهای فرهنگی در حفظ حافظه تاریخی نیز راه می‌برند.
توجه به تاریخ شفاهی در زمانه بحران، فرصتی برای بازاندیشی در شیوه شناخت جامعه فراهم می‌کند. فهم گذشته به بررسی رویدادها و اسناد نیاز دارد و مطالعه تجربه انسان‌هایی که در متن آن رویدادها زندگی کرده‌اند، این شناخت را کامل‌تر می‌کند. جامعه‌ای که امکان ثبت و شنیدن روایت‌های متنوع خود را فراهم می‌آورد، منابع بیشتری برای شناخت تجربه‌های مشترک، بررسی اختلاف برداشت‌ها و انتقال حافظه میان نسل‌ها در اختیار خواهد داشت. هدف این مجموعه گشودن فضایی برای بررسی همین امکان و شناخت شرایطی است که روایت تاریخی را به زمینه‌ای برای گفت‌وگو و فهم اجتماعی تبدیل می‌کنند.
سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» از بیست‌وسوم تا سی‌ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می‌شود.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط می‌کند
