مطالعه گفتوگومند، تمرینی برای توجه به پیچیدگی تجربه انسانی است. این شیوه مطالعه از ما میخواهد به سخنان شخصیتها در ادبیات داستانی در زمینه زندگیشان گوش دهیم، نسبت روایتها را بررسی و امکان تغییر داوری خود را حفظ کنیم.
به گزارش ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، هر انسان در جهانی زندگی میکند که از پیش با زبان، خاطره، ارزشها و روایتهای دیگران شکل گرفته است. ما درباره خودمان با واژههایی فکر میکنیم که در روابط اجتماعی آموختهایم، گذشته را با روایتهایی به یاد میآوریم که خانواده و جامعه در اختیارمان گذاشتهاند و برای فهم جهان از مفاهیمی استفاده میکنیم که پیش از ما در زبان وجود داشتهاند. حتی خصوصیترین تجربههای ما نیز در ارتباط با دیگران معنا پیدا میکنند. در چنین شرایطی شناخت انسان از خودش همواره با حضور دیگری همراه است. ما خودمان را میشناسیم، درباره خودمان داوری میکنیم و به زندگیمان معنا میدهیم؛ این فرایند در ارتباط با نگاهها، سخنان و انتظارات دیگران شکل میگیرد.
ادبیات داستانی یکی از عرصههایی است که این وضعیت انسانی را با دقتی ویژه آشکار میکند. رمان مخاطبش را با شخصیتهایی مواجه میسازد که هر کدام گذشته، زبان، خواستهها، ترسها و شیوه خاصی برای فهم جهان دارند. مخاطب به زندگی آنان وارد میشود، از منظرشان به رویدادها نگاه میکند و با برداشتهایی مواجه میشود که ممکن است با تجربه و داوری شخصی او فاصله داشته باشند. در جریان مطالعه معنای یک رفتار، انگیزه یک تصمیم یا حقیقت یک واقعه بارها از نو بررسی میشود. رمان در این فرایند، تجربهای از مواجهه با دیگری فراهم میکند؛ دیگریای که میتواند فهم ما از انسان و جهان را گسترش دهد.
این ظرفیت ادبیات را میتوان با مفهوم «گفتوگومندی» بررسی کرد؛ مفهومی که در اندیشه میخائیل باختین (متفکر برجسته روس و صاحب کتاب «پرسشهای بوطیقای داستایفسکی») جایگاهی اساسی دارد و تزوتان تودوروف؛ متفکر و نشانهشناس بلغاری – فرانسوی در کتاب «منطق گفتوگویی میخاییل باختین» (که با ترجمه داریوش کریمی توسط نشر مرکز منتشر شده) به شرح و تفسیر ابعاد آن پرداخته است. در این نگرش زبان همواره با سخنان پیشین و پاسخهای احتمالی پیوند دارد. هر گفته در فضایی شکل میگیرد که صداهای دیگر در آن حضور دارند. واژهها پیش از آنکه به زبان یک فرد درآیند، در موقعیتهای اجتماعی گوناگون به کار رفتهاند و با ارزشها، داوریها و خاطرات جمعی پیوند خوردهاند. سخنگفتن به معنای ورود به همین فضای زنده است؛ فضایی که در آن معنا از خلال ارتباط میان صداها شکل میگیرد و امکان پاسخگویی همچنان باقی میماند.
رمان این وضعیت را در قالبی ادبی و روایی گسترش میدهد. شخصیت داستانی با زبان خود سخن میگوید و در سخنانش ردپای خانواده، طبقه اجتماعی، محیط فرهنگی، تجربه تاریخی و روابط قدرت دیده میشود. کلمات او حامل جهانبینی خاصی هستند. حتی زمانی که شخصیت در خلوت خود به گذشته فکر میکند، زبانش از مناسبات اجتماعی جدا نیست. گفتوگومندی از همینجا آغاز میشود: هر شخصیت در جهانی از معناهای پیشین زندگی میکند و سخنانش با گفتههای دیگران، خواه حاضر باشند و خواه غایب، ارتباط دارد.
تودوروف در شرح اندیشه باختین نشان میدهد که فهم زبان و ادبیات به توجه به رابطه میان صداها نیاز دارد. یک روایت ممکن است با باورهای مسلط جامعه وارد گفتوگو شود؛ یک شخصیت میتواند در سخنانش داوریهای دیگران را بازتاب دهد؛ یک داستان ممکن است معنای واژههایی مانند عشق، آزادی، عدالت، خانواده و موفقیت را در معرض پرسش قرار دهد. گفتوگو در این سطح، شیوهای برای شناخت چگونگی شکلگیری معنا در زندگی انسانی است.
از این منظر رمان را میتوان عرصه مواجهه آگاهیها دانست. هر شخصیت از موقعیت خود به جهان نگاه میکند و شناختش از دیگران با محدودیتهای همان موقعیت همراه است. هیچ انسانی به همه ابعاد زندگی دیگری دسترسی کامل ندارد. ما رفتار دیگران را تفسیر میکنیم، انگیزههایشان را حدس میزنیم و بر اساس تجربههای خود درباره آنان داوری میکنیم. ادبیات این محدودیت را به تجربهای قابل مشاهده تبدیل میکند. مخاطب ممکن است در آغاز با شخصیتی همدلی کند و در ادامه با اطلاعاتی مواجه شود که داوری او را تغییر میدهند. گاهی نیز روایت ابهام را حفظ میکند و خواننده را با پرسشی بیپاسخ تنها میگذارد. این وضعیت به او یادآوری میکند که شناخت دیگری به توجه، بازنگری و پذیرش پیچیدگی تجربه انسانی نیاز دارد.
یکی از مفاهیم مهم در اندیشه باختین، چندصدایی است. این مفهوم به حضور صداها و آگاهیهایی اشاره دارد که در یک اثر داستانی استقلال نسبی خود را حفظ میکنند و در رابطه با یکدیگر معنا مییابند. چندصدایی را باید در جهان داستانها جستوجو کرد؛ در شیوه حضور شخصیتها، رابطه آنان با زبان و امکان بیان دیدگاههای متفاوت درباره واقعیت. در چنین روایتی هر شخصیت میتواند جهانی از معنا را نمایندگی کند و در جریان روایت، با جهانهای دیگر مواجه شود.
این مسئله در مطالعه رمانهایی اهمیت ویژه دارد که تجربههای متعارض و برداشتهای گوناگون از یک واقعیت را در کنار هم قرار میدهند. در این دست از آثار مخاطب با مسئله حقیقت نیز روبهرو میشود. حقیقت یک رویداد از منظر شخصیتهای مختلف چگونه شکل میگیرد؟ خاطره چه نسبتی با واقعیت دارد؟ چه کسی امکان سخنگفتن پیدا میکند؟ صدای کدام شخصیت در روایت شنیده میشود و کدام تجربه در حاشیه میماند؟ این پرسشها به ساختار داستان مربوطند و همزمان به زندگی اجتماعی راه میبرند؛ زیرا جوامع نیز از روایتهای گوناگونی تشکیل شدهاند که برای تعریف گذشته و تعیین معنای تجربههای مشترک با یکدیگر ارتباط برقرار میکنند.
گفتوگومندی همچنین ما را به رابطه ادبیات با زندگی اجتماعی هدایت میکند. میدانیم که زبان رمان همان زبان جامعه است. اصطلاحات، لحنها، داوریها و شیوههای سخنگفتن شخصیتها، نشانههایی از مناسبات اجتماعیاند. یک شخصیت ممکن است زبان قدرت را به کار گیرد، دیگری در برابر آن زبان تازهای بسازد و شخصیتی دیگر میان چند شیوه بیان در حرکت باشد. بررسی این روابط به شناخت چگونگی حضور طبقه، جنسیت، نسل، سنت و نهادهای اجتماعی در جهان داستان کمک میکند. رمان در این سطح، فضایی برای مطالعه تنوع تجربههای انسانی و شیوههای مختلف معنا دادن به جهان فراهم میآورد.
رمانهای شاخص تاریخ ادبیات جهان هر کدام به شیوهای خاص، خواننده را با رابطه میان صدا، خاطره، هویت و شناخت مواجه میکنند. بررسی گفتوگومندی در ادبیات به همین جزئیات وابسته است. مفهوم نظری زمانی قدرت توضیحی پیدا میکند که بتواند ساختار یک اثر، شیوه روایت، زبان شخصیتها و رابطه میان آگاهیها را روشن سازد. از این رو مطالعه رمانها بر پایه اندیشه باختین و تفسیر تودوروف، مستلزم توجه به شکل ادبی هر اثر و شرایط اجتماعی و تاریخی شکلگیری آن است.
با این چارچوب میتوان در یک نسبت گفتوگویی با آن رمان، پرسید که هر اثر چگونه صداهای اجتماعی را وارد روایت میکند، شخصیتها چه نسبتی با زبان و ارزشهای زمانه خود دارند، راوی چه نقشی در سازماندهی شناخت خواننده ایفا میکند و روایت تا چه اندازه امکان شنیدن دیدگاههای متفاوت را فراهم میسازد. پاسخ به این پرسشها برای هر رمان متفاوت خواهد بود. ارزش چارچوب نظری در همین امکان نهفته است که خواندن را به فرایندی دقیقتر تبدیل کند و ویژگیهای هر اثر را آشکار سازد.
به مناسبت هفته کتاب سیوچهارم و برای ارائه نمونههایی در زمینه چگونگی ورود ساحت نظری شعار این دوره یعنی «با کتاب گفتوگو کنیم» به حوزههای مطالعاتی پروندهای با موضوع بررسی گفتوگومندی و چندصدایی در رمانهایی چون «برادران کارامازوف» و «جنایت و مکافات» هر دو اثر فئودور داستایفسکی، «بلندیهای بادگیر» اثر امیلی برونته، «میدل مارچ» اثر جورج الیوت، «گتسبی بزرگ» اثر اسکات فیتز جرالد، «خانم دالووی» اثر ویرجینیا وولف، «خشم و هیاهو» اثر ویلیام فاکنر، «غرور و تعصب» اثر جین آستن، «ژرمینال» اثر امیل زولا و «صدسال تنهایی» اثر گابریل گارسیا مارکز تدارک دیدهایم.
برای مخاطب فارسیزبان، مطالعه این رمانها در ترجمه فارسی، مسئله دیگری را نیز پیش میکشد: مواجهه با جهانهایی که در زبانها و زمینههای تاریخی متفاوت شکل گرفتهاند. ترجمه امکان ورود به این جهانها را فراهم میکند و همزمان تصمیمهای مترجم بر دریافت خواننده اثر میگذارند. لحن شخصیتها، تفاوت زبانهای اجتماعی، بازیهای زبانی و نشانههای فرهنگی، همگی در انتقال گفتوگومندی اثر اهمیت دارند. بررسی یک رمان ترجمهشده میتواند توجه ما را به این پرسش جلب کند که صداهای موجود در متن چگونه در زبان مقصد شنیده میشوند و چه امکاناتی برای دریافت تفاوتهای فرهنگی در اختیار مخاطب قرار میگیرد.
پرونده حاضر با تکیه بر این چشمانداز، این رمانهای ترجمهشده به فارسی را برای مطالعه دوباره پیشنهاد میکند؛ چرا که هر رمان جهان خاص خود را دارد و پرسشهای ویژهای درباره رابطه انسانها، زبان و جامعه پیش میکشد. چارچوب گفتوگومندی به ما کمک میکند این پرسشها را دنبال کنیم و به چگونگی شکلگیری معنا در ساختار روایت توجه نشان دهیم. در این مسیر شخصیتها به موضوع شناخت تبدیل میشوند و خواننده نیز جایگاه خود را در فرایند فهم بازنگری میکند.
مطالعه گفتوگومند، تمرینی برای توجه به پیچیدگی تجربه انسانی است. این شیوه مطالعه از ما میخواهد به سخنان شخصیتها در زمینه زندگیشان گوش دهیم، نسبت روایتها را بررسی کنیم و امکان تغییر داوری خود را حفظ کنیم. رمان میتواند فضایی برای مواجهه با تجربههایی فراهم آورد که در زندگی روزمره کمتر به آنها دسترسی داریم. این مواجهه به فهم تفاوتها کمک میکند و افق پرسشهای ما را گسترش میدهد. هر اثر امکان تازهای برای اندیشیدن به رابطه میان خود و دیگری فراهم میکند و خواننده را در فرایند بیپایان فهم مشارکت میدهد.
این پرونده دعوتی است به بازخوانی رمانهایی که در زبان فارسی در دسترساند و هر یک ظرفیت ویژهای برای تامل درباره انسان و جهان اجتماعی دارند. با تکیه بر اندیشه گفتوگویی باختین و خوانش تودوروف، میتوان در آنها رابطه صداها، نقش زبان، جایگاه حافظه و دشواری شناخت دیگری را دنبال کرد. چنین مطالعهای ادبیات را به عرصهای برای پرسشگری تبدیل میکند؛ عرصهای که در آن معنا در جریان مواجهه شکل میگیرد و فهم هر انسان با امکان شنیدن صدای دیگری گسترش مییابد.
با ما همراه باشید.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.