حمید قزوینی با اشاره به ظرفیت کتابهای تاریخنگاری و مجموعههای تاریخ شفاهی در شرایط بحرانی گفت: آثار تاریخ شفاهی، اگر بتوانند تنوع و تکثر موجود در جامعه را بهدرستی بازنمایی کنند، میتوانند به تقویت همزیستی میان گروهها و طیفهای مختلف اجتماعی کمک کنند.
حمید قزوینی؛ تاریخنگار و پژوهشگر عرصه تاریخ شفاهی در گفتوگو با ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران بر اهمیت ثبت روایتهای انسانی در شرایط بحران تاکید کرد و ادامه داد: تاریخ شفاهی میتواند میان نیاز افراد به بیان تجربههای خود و نیاز جامعه به ثبت و حفظ رویدادها پیوند برقرار کند و زمینه شناخت بهتر تجربههای زیسته و تقویت گفتوگو میان نسلها و گروههای اجتماعی را فراهم آورد.
وی با اشاره به نیاز انسانها به بیان تجربههایشان در شرایط بحرانی گفت: انسانها در موقعیتهای بحرانی تمایل دارند آنچه را که تجربه کردهاند، برای دیگران تعریف کنند و از این طریق نیاز خود به سخن گفتن، شنیده شدن و دیده شدن را برآورده سازند. ثبت مشاهدات و رویدادها نیز با این نیاز انسانی همراستاست. از این منظر تاریخ شفاهی میتواند نیاز روحی و روانی افراد درگیر بحران را با نیاز جامعه و تاریخ به ثبت و نگهداری روایتها پیوند دهد.
مورخ کتاب «من و آقا موسی؛ خاطرات آیتالله عبدالجلیل جلیلی» با اشاره به ضرورت توجه به شرایط روحی راویان در هنگام ثبت روایتها افزود: روایتهایی که در وضعیت بحرانی بیان میشوند، ممکن است تحت تاثیر هیجانها و شرایط روحی و روانی افراد قرار داشته باشند و به همین دلیل، همیشه از دقت و قابلیت اتکای کافی برخوردار نباشند. با این حال چنین روایتهایی میتوانند بهعنوان روایتهای اولیه، اطلاعات کلی و ارزشمندی در اختیار پژوهشگران قرار دهند و مبنایی برای تامل بیشتر، بررسیهای بعدی و انجام مصاحبههای تکمیلی باشند.
این پژوهشگر با اشاره به نقش ثبت و انتشار تجربههای زیسته در شناخت گروههای مختلف جامعه و تقویت گفتوگوی بیننسلی گفت: تجربههای زیسته افراد میتوانند به نوعی سرمایه اجتماعی تبدیل شوند. جوامع برای حرکت در مسیر توسعه و پیشرفت، به تجربههایی متکی هستند که در گذشته شکل گرفتهاند و در حافظه جمعی آنها باقی ماندهاند.
قزوینی اضافه کرد: ثبت و انتشار خاطرات و تجربههای افراد در گروههای اجتماعی مختلف و میان نسلها، این امکان را فراهم میکند که دیگران نیز از این تجربهها بهره بگیرند و در پیشبرد مسیر جامعه از آنها استفاده کنند. تاریخ شفاهی از این طریق میتواند به انتقال تجربهها و تقویت سرمایه اجتماعی کمک کند.
نویسنده کتاب «یاران موافق؛ خاطرات آیتالله سیدمرتضی مستجابی» با اشاره به نقش روایتهای متفاوت و گاه متعارض در ایجاد گفتوگو، همدلی و فهم متقابل بیان کرد: تفاوت و تعارض میان روایتها میتواند نشانه پویایی جامعه و بیانگر تنوع دیدگاهها و باورهای موجود در آن باشد. نمیتوان انتظار داشت که یک رویداد اجتماعی همواره با یک روایت یا مجموعهای از روایتهای کاملاً مشابه بازنمایی شود؛ زیرا انسانها نگاهها، باورها و تجربههای یکسانی ندارند.
قزوینی ادامه داد: تفاوت روایتها لزوما امر نامطلوبی نیست و حتی میتواند به افزایش شناخت کمک کند. هنگامی که روایتهای گوناگون در کنار یکدیگر قرار میگیرند، امکان شناخت ابعاد مختلف یک رویداد و درک بهتر دیدگاههای متفاوت فراهم میشود.
این نویسنده با اشاره به تجربه دفاع از کشور بهعنوان نمونهای از همگرایی در عین تفاوت دیدگاهها گفت: افراد ممکن است درباره یک موضوع ملی از جمله دفاع از کشور، روایتها و برداشتهای متفاوتی داشته باشند. همین تفاوتها نشان میدهد که افراد با سلیقهها و دیدگاههای گوناگون به یک مسئله نگاه میکنند؛ با این حال، ممکن است در موضوعی مشترک به همگرایی برسند و در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
نویسنده کتاب «حدیث روزگار؛ خاطرات استاد سیدهادی خسروشاهی» همچنین به ظرفیت کتابهای تاریخنگاری و مجموعههای تاریخ شفاهی در شرایط بحرانی اشاره کرد و گفت: آثار تاریخ شفاهی، اگر بتوانند تنوع و تکثر موجود در جامعه را بهدرستی بازنمایی کنند، میتوانند به تقویت همزیستی میان گروهها و طیفهای مختلف اجتماعی کمک کنند. انتشار روایتهای متنوع این امکان را فراهم میکند که افراد با دیدگاهها و تجربههای یکدیگر آشنا شوند، حتی اگر در موقعیتهای دیگر، گفتوگو میان آنها ممکن بود به تنش منجر شود. آشنایی با آثار و روایتهای متفاوت به افراد فرصت میدهد تا با دیدگاههای یکدیگر مواجه شوند و هر روایت بتواند مخاطبان خود را در جامعه پیدا کند.
حمید قزوینی در پایان بیان کرد: چنین رویکردی میتواند فرهنگ بردباری، همگرایی و همزیستی را در جامعه تقویت کند و زمینه کاهش تنشهای اجتماعی را فراهم آورد. تاریخ شفاهی از این منظر، تنها ابزاری برای ثبت و نگهداری خاطرات و رویدادها نیست، بلکه ظرفیتی برای شناخت متقابل، پذیرش تفاوتها و گسترش گفتوگو در جامعه است.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.