چگونه میتوان کتاب را به بخشی زنده از تجربه گفتوگو در زندگی کودکان و نوجوانان تبدیل کرد؛ تجربهای که در آن خواندن به پرسیدن، شنیدن به فهمیدن و مواجهه با روایتهای گوناگون به شناخت عمیقتر جهان انسانی پیوند بخورد؟
به گزارش ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، کودکی و نوجوانی دوره شکلگیری رابطه انسان با جهان است؛ دورهای که در آن تجربههای نخستین، پرسشهای بنیادین و مواجهه با دیگران، بهتدریج به درک فرد از خود و محیط پیرامونش شکل میدهند. کودک در مسیر شناخت جهان، پیوسته پرسش میکند، معنا میسازد، روایت میکند و از خلال رابطه با دیگران، حدود دانستههای خود را گسترش میدهد. گفتوگو در این مسیر جایگاهی اساسی دارد؛ فضایی که کودک میتواند در آن تجربههایش را بیان کند، پرسشهایش را به زبان بیاورد و با دیدگاههای متفاوت آشنا شود.
کتاب یکی از قلمروهای مهم این تجربه است. کودک هنگام خواندن با شخصیتها، موقعیتها و جهانهایی مواجه میشود که ممکن است با زندگی روزمره او فاصله داشته باشند. او در جریان این مواجهه، با احساسات و تصمیمهای دیگران آشنا میشود، درباره رفتار شخصیتها داوری میکند و پرسشهایی تازه درباره خود و جهان پیرامونش به دست میآورد. کتاب از این طریق، میدان تجربه را گسترش میدهد و امکان میدهد کودک از منظرهای گوناگون به زندگی نگاه کند.
اهمیت کتاب کودک و نوجوان در ظرفیت آن برای برقراری رابطهای زنده میان روایت و تجربه زیسته مخاطب است. داستان میتواند به کودک کمک کند احساساتی را بشناسد که هنوز برای بیان آنها واژهای پیدا نکرده است. روایت میتواند تجربه تنهایی، دوستی، ترس، فقدان، امید، عدالت یا تعلق را در قالب موقعیتهایی ملموس پیش روی او قرار دهد. کودک با شخصیتهای داستان همراه میشود، درباره انتخابهای آنها میاندیشد و گاه از خلال سرنوشتشان به پرسشهایی میرسد که در زندگی شخصی خود نیز با آنها روبهروست.
در این فرایند «مطالعه» زمینهای برای گفتوگو فراهم میکند. گفتوگو درباره یک داستان میتواند از پرسشی ساده درباره رفتار یک شخصیت آغاز شود و به بحثی درباره مسئولیت، تفاوت، دوستی یا معنای عدالت برسد. کودک با بیان برداشت خود، تجربهاش را صورتبندی میکند و با شنیدن نظر دیگران، امکانهای تازهای برای فهم روایت پیدا میکند. چنین گفتوگویی به او فرصت میدهد اندیشه خود را پرورش دهد، برای نظرش دلیل بیاورد و با تفسیرهای متفاوت مواجه شود.
جغرافیای گفتوگو با کودکان و نوجوانان، قلمرو گستردهای از روابط و فضاها را در بر میگیرد. خانواده، مدرسه، کتابخانه، کتابفروشی، کارگاههای کتابخوانی، انجمنهای ادبی و رسانههای کودک و نوجوان، هرکدام میتوانند زمینهای برای شکلگیری این رابطه باشند. در هر یک از این فضاها، نوع مواجهه بزرگسالان با کودک بر کیفیت گفتوگو اثر میگذارد. توجه به پرسشهای کودک، جدیگرفتن برداشتهای او و فراهمکردن فرصت بیان تجربههایش، به شکلگیری رابطهای کمک میکند که در آن کودک خود را مشارکتکننده در فرایند معناپردازی میبیند.
این مسئله به جایگاه کودک در فرایند تولید و ترویج کتاب نیز مربوط میشود. شناخت جهان کودکان و نوجوانان، بجز مشاهده رفتارهای آنان و بررسی آمارهای مطالعه به شنیدن روایتهای خودشان از کتاب، فهم دلایل انتخاب آثار و توجه به پرسشهایی که هنگام خواندن برایشان شکل میگیرد، نیز بستگی دارد. تجربه مخاطب کودک میتواند در انتخاب کتاب، طراحی برنامههای ترویجی، فعالیت کتابخانهها و حتی شکلگیری ایدههای تازه برای نویسندگان و ناشران نقش داشته باشد. گفتوگو با کودکان و نوجوانان، شناخت دقیقتری از نیازهای خواندن و نسبت آنها با جهان معاصر فراهم میکند.
فعالان عرصه کتاب کودک و نوجوان در شکلگیری این قلمرو نقش مهمی دارند. نویسندگان، تصویرگران، مترجمان، ناشران، کتابداران، مربیان ترویج کتابخوانی و منتقدان ادبیات کودک، هرکدام از موقعیتی خاص با خواننده کودک ارتباط برقرار میکنند. کیفیت این ارتباط به شناخت آنها از زبان، تخیل، تجربههای زیسته و تحولات اجتماعی نسلهای جدید وابسته است. کتاب کودک و نوجوان زمانی میتواند به تجربهای معنادار تبدیل شود که با جهان پرسشهای مخاطبان ارتباط برقرار کند و برای مواجهه مستقل آها با روایت، شخصیت و معنا مجال بگذارد.
این میان تصویر نیز جایگاه ویژهای دارد. در بسیاری از کتابهای کودک، تصویر بخشی از روایت را پیش میبرد و خواننده را به کشف جزئیاتی دعوت میکند که ممکن است در متن کلامی بیان نشده باشند. رابطه متن و تصویر، امکان تفسیرهای گوناگون را گسترش میدهد و به کودک فرصت میدهد از مسیر مشاهده، تخیل و روایت شخصی با کتاب ارتباط برقرار کند. کتاب تصویری از این منظر، میتواند فضایی برای گفتوگو میان کودک و بزرگسال و میان خوانندگان با تجربههای متفاوت باشد.
در دوره نوجوانی، رابطه با کتاب با پرسشهایی درباره هویت، استقلال، تعلق اجتماعی و آینده پیوند بیشتری پیدا میکند. نوجوان در جستوجوی زبان و روایتی برای فهم موقعیت خود است و ادبیات میتواند تجربههای متنوعی از زیستن، انتخابکردن و مواجهه با مسائل اخلاقی و اجتماعی را در اختیار او قرار دهد. گفتوگو درباره این آثار، فرصتی برای طرح پرسشهای نوجوانان و مشارکت آنها در بحثهای مرتبط با زندگی فردی و جمعی فراهم میآورد. چنین فضایی میتواند به تقویت قدرت استدلال، حساسیت نسبت به تجربه دیگران و توانایی بیان دیدگاه شخصی کمک کند.
گسترش رسانههای دیجیتال نیز شکلهای تازهای از ارتباط کودکان و نوجوانان با کتاب ایجاد کرده است. کتابهای الکترونیکی، کتابهای صوتی، محتوای تصویری، پادکستها و اجتماعات آنلاین کتابخوانی، مسیرهای متنوعی برای آشنایی با آثار و تبادل تجربه خواندن پیش روی مخاطبان قرار دادهاند. شناخت این تحولات برای فعالان حوزه کتاب اهمیت دارد؛ زیرا سیاستهای ترویج کتابخوانی و شیوههای ارتباط با مخاطبان جوان، به شناخت دقیق محیط رسانهای و عادتهای ارتباطی آنان نیازمند است.
با این همه گسترش فرصتهای گفتوگو به شرایطی وابسته است که در آن کودکان و نوجوانان بتوانند با امنیت و اعتماد درباره برداشتها و پرسشهای خود سخن بگویند. بزرگسالان در این مسیر مسئولیتی مهم دارند: فراهمکردن فضایی که در آن پرسشکردن ارزش داشته باشد، تفسیرهای متفاوت امکان طرح پیدا کنند و تجربه خواندن به فرصتی برای شناخت متقابل تبدیل شود. کتاب میتواند آغازگر چنین رابطهای باشد و نهادهای فرهنگی و آموزشی میتوانند به استمرار آن کمک کنند.
پرونده «قلمرو کتاب در جغرافیای گفتوگو با کودکان و نوجوانان» با هدف بررسی همین ظرفیتها شکل گرفته است. گفتوگو با فعالان عرصه کتاب کودک و نوجوان، فرصتی برای شناخت نقش ادبیات در پرورش تخیل، گسترش تجربه انسانی و تقویت امکان گفتوگو در سالهای شکلگیری شخصیت فراهم میکند. این پرونده میکوشد تجربهها و دیدگاههای نویسندگان، مترجمان، ناشران، کتابداران، مربیان و دیگر کنشگران این حوزه را درباره نسبت کتاب با جهان کودکان و نوجوانان گرد آورد.
پرسش اصلی این مجموعه آن است که چگونه میتوان کتاب را به بخشی زنده از تجربه گفتوگو در زندگی کودکان و نوجوانان تبدیل کرد؛ تجربهای که در آن خواندن به پرسیدن، شنیدن به فهمیدن و مواجهه با روایتهای گوناگون به شناخت عمیقتر جهان انسانی پیوند بخورد. پاسخ به این پرسش، ما را به بررسی کیفیت کتابها، شیوههای ترویج خواندن، نقش خانواده و مدرسه، ظرفیت کتابخانهها و مسئولیت نهادهای فرهنگی در ایجاد فرصتهای ارتباطی برای نسل جوان دعوت میکند.
کتاب در جغرافیای کودکی و نوجوانی، فضایی برای رشد پرسشها و شکلگیری رابطه با دیگری است. هر داستان میتواند دریچهای به تجربهای تازه بگشاید و هر گفتوگو درباره کتاب میتواند به شناختی عمیقتر از خود و جهان منجر شود. توجه به این قلمرو، بخشی از کوشش گستردهتر برای پرورش نسلی است که بتواند تجربه خود را بیان کند، روایت دیگری را بشنود و در ساختن معنای مشترک زندگی مشارکت داشته باشد.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.