در دومین نشست «بایستهها و شایستههای ترجمه و نشر آثار کودک و نوجوان» کارشناسان بازاریابی فرهنگی و رایزنان ایران در پاکستان و اندونزی، با اشاره به تغییر مدل کسبوکار نشر و کاهش سهم کتاب در مصرف فرهنگی نوجوانان، بر ضرورت پیوند ناشر با بازرگان، شناخت بازار مقصد و انتقال ساختارهای غیرمستقیم به جای تبلیغ مستقیم برای حضور در بازار جهانی تاکید کردند.
به گزارش روابط عمومی و امور بینالملل خانه کتاب و ادبیات ایران، دومین نشست تخصصی «بایستهها و شایستههای ترجمه و نشر آثار کودک و نوجوان» با موضوع شناخت بازار، دوشنبه (۱۸ آبان ۱۴۰۵) در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد. در این نشست محمدمهدی ایزدخواه؛ کارشناس و مدرس حوزه بازاریابی و مؤلف کتاب «بازاریابی در صنایع فرهنگی و خلاق»، میثم قمیشیان؛ پژوهشگر سیاستگذاری فرهنگ و ارتباطات و فعال بازاریابی تولیدات رسانهای، مجید مشکی؛ رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اسلامآباد پاکستان و یحیی جهانگیری؛ رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اندونزی سخن گفتند. مجید مشکی از طریق فضای برخط و یحیی جهانگیری بهصورت آفلاین و از طریق ارسال ویدئو در این نشست حضور داشتند. دبیری نشست را سیدعلی کاشفیخوانساری بر عهده داشت. این نشست دومین برنامه از سلسله نشستهای تخصصی ترجمه و نشر بینالملل بود که به همت مرکز ساماندهی ترجمه و نشر معارف اسلامی و علوم انسانی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و با همراهی بخش بینالملل خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد.
ایزدخواه در ابتدای سخنان خود با اشاره به پیمایشی درباره مصرف فرهنگی نوجوانان ۱۲ تا ۱۵ سال که حدود سه هزار و ۶۰۰ نفر را دربرمیگیرد، گفت: در طول شبانهروز، هفت ساعت و شش دقیقه خواب، چهار ساعت و ۳۰ دقیقه مدرسه و دو ساعت و ۵۸ دقیقه درس خواندن به نوجوان اختصاص دارد. باقی وقت او صرف مصرف فرهنگی و کارهایی مانند غذا خوردن میشود؛ دو ساعت و ۲۲ دقیقه شبکههای اجتماعی که بیشترین سهم را در میان ابزارهای مصرف فرهنگی دارد، یک ساعت و ۲۰ دقیقه بازی ویدیویی، یک ساعت و ۱۶ دقیقه فیلم و برنامه تلویزیونی، ۵۳ دقیقه ورزش کردن، ۴۳ دقیقه موسیقی گوش دادن، ۴۱ دقیقه تماشای ورزش و ۲۲ دقیقه مطالعه غیردرسی.
وی افزود: مصرف فرهنگی به میزان چشمگیری افزایش یافته و سهم کتاب به شکل محسوسی کاهش پیدا کرده است. من با این دیدگاه که افراد دیگر مطالعه نمیکنند موافق نیستم. افراد به شکل دیگری مطالعه میکنند؛ نوشتههای کوتاه شبکههای اجتماعی را میخوانند، به پادکست گوش میدهند و ویدیو تماشا میکنند. این تغییر شکل مطالعه مشکلی دیگر هم به وجود آورده است؛ دانشجو در کلاس میگوید موضوع را میداند، چون یک پست تلگرام درباره آن خوانده و تصور میکند بر آن موضوع اشراف دارد.
این کارشناس بازاریابی فرهنگی ادامه داد: مدل کسبوکار ناشران تغییر کرده است. در گذشته ناشر کتاب تولید میکرد و این مدل کفایت میکرد؛ اما اکنون مدلها متفاوت شدهاند. مخاطب همچنان به دایرهالمعارف نیاز دارد، اما آن را در اینترنت و ویکیپدیا جستوجو میکند و دیگر برای خرید دایرهالمعارف به شکل کتاب مراجعه نمیکند. محتوا وجود دارد؛ مدل کسبوکار تغییر کرده است.
وی با اشاره به مدلهای موفق در حوزه تولید کتاب کودک و نوجوان گفت: کتاب با سرگرمیهای دیگر تلفیق شده است. ناشر موفق ناشری است که انیمیشن نیز تولید میکند؛ یک چرخه تولید که هفتهای یک انیمیشن کوتاه ۱۲ دقیقهای در یوتیوب منتشر میکند و از تماشا درآمد اندکی به دست میآورد. مهمترین درآمد این ناشر از فروش محصولات جانبی تأمین میشود که یکی از مهمترین آنها کتاب است. تقریباً ۱۶ شاخه کالا در این چرخه وجود دارد؛ کتاب، لباس و اسباببازی از جمله آنهاست. کودکان انیمیشن را تماشا میکنند و مایلاند کتاب آن را خریداری کنند.
ایزدخواه افزود: اپلیکیشنهایی که قصه شب دارند، هم برنامه روزانه کودک را تنظیم میکنند، هم در درس به او کمک میکنند و هم در همان صفحه کتاب میفروشند. برخی ناشران هم کتاب تولید میکنند، هم بازی رومیزی مرتبط با کتاب و هم کافه دارند تا کودکان در رویدادها و اجتماعات محلی گرد هم آیند و بازی کنند. در سال ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ فروشگاههای کتاب با سرعت زیادی توسط آمازون حذف میشدند. در یکی دو کتابفروشی آمریکا اتفاقی افتاد و روند احیا آغاز شد. آن اتفاق، تبدیل کتابفروشی به محل گردهمایی بود؛ بعضی کتابفروشیها تا سالی ۵۰۰ رویداد برگزار میکنند، افراد گرد هم میآیند و درباره یک کتاب گفتوگو میکنند. آمازون نمیتواند چنین فضایی بسازد.
این مدرس بازاریابی درباره بازار کتاب عراق توضیح داد: پیش از ورود به بازار کتاب عراق، پژوهش میدانی انجام دادیم. ۸۳ درصد کودکان عراقی اینترنت مصرف میکنند و برخلاف ایران که اینستاگرام پرطرفدار است، در عراق یوتیوب رتبه اول، تیکتاک رتبه دوم و اینستاگرام رتبه سوم را دارد. اگر کسی بخواهد وارد بازار کتاب کودک و نوجوان عراق شود، بدون کانال یوتیوب نمیتواند موفق شود. اینفلوئنسری به نام علی شاکر در عراق ۱۵ تا ۱۶ میلیون دنبالکننده دارد که حدود یکسوم جمعیت این کشور است و توصیه او میتواند کتاب را به شمار زیادی از مخاطبان برساند. بازار خیابان متنبی در بغداد برای عرضه و توزیع کتاب جای مهمی است و شبکه توزیع در بازار مقصد را باید به دقت شناخت. در بازار عراق، بازیهای ویدیویی بومی مانند «مزرعه سعید» بسیار پرطرفدارند و بعضی از این بازیها محصولات جانبی از جمله کتاب دارند.
ایزدخواه درباره اصول بازاریابی کتاب گفت: فروش به مشتری قدیمی پنج برابر آسانتر از فروش به مشتری جدید است. ناشران معمولاً پایگاه دادهای از مشتریان جمعآوری نمیکنند؛ در حالی که باید ارتباطی با مخاطب ایجاد کرد. یکی از تکنیکها این است که ناشر در پشت جلد کتاب کیوآرکدی درج کند که مخاطب را به نسخه صوتی همان کتاب یا فرم ثبت اطلاعات وصل کند. ناشر خارجی این کار را انجام میدهد تا آدرس ایمیل یا شماره تلفن مخاطب را در اختیار داشته باشد و در فروشهای بعدی از آن استفاده کند. مذاکرات در نمایشگاه کتاب تقریباً یک هفته بعد از پایان نمایشگاه از اثر میافتد و باید در همان بازه پیگیری شود. غرفه نمایشگاهی نیز باید خلاقانه طراحی شود؛ افراد پس از بازدید از ۳۰ غرفه دیگر خسته میشوند و غرفه بعدی را با تمرکز نمیبینند.
این کارشناس بازاریابی فرهنگی به بازتولید آثار موفق اشاره کرد و ادامه داد: کتابی که در انتشارات موفق میشود، نباید رها شود. دیزنی از سفید برفی که محصول سال ۱۹۳۷ است، پنج سال بعد کتاب، ۱۰ سال بعد فیلم سینمایی و در سالهای اخیر آخرین محصول خود را بر اساس آن تولید کرده است. دارایی معنوی که موفق میشود، ۳۰ برابر کتابی که موفق نشده، ارزش دارد.
ضرورت مطالعه بازار مقصد
میثم قمیشیان در این نشست با اشاره به سرفصلهای بحث محتوا، ساختار و روش گفت: محتوایی که مورد پسند بازار مقصد قرار میگیرد، به جامعهشناسی و مردمشناسی آن کشور وابسته است. ممکن است در چین محصولی مورد توجه قرار بگیرد و در پاکستان محصول دیگری. ما انیمیشنی داشتیم که در چند کشور پرفروش بود؛ همان انیمیشن را به چینیها ارائه کردیم اما آنان تمایلی نشان ندادند. جمعیت چین نزدیک به یک میلیارد و ۵۰۰ میلیون نفر است و نادیده گرفته شدن در این بازار بزرگ، خسارت زیادی دارد؛ اگر پنجاه میلیون نفر هم آن محصول را ببینند و نپسندند، هزینه ترافیک و توزیع آن از میان رفته است.
وی افزود: مطالعه بازار مقصد مهم است؛ اما مطالعه دو ساله کارآیی ندارد، زیرا جامعه در این فاصله دگرگون میشود. در گذشته نیمعمر رشتههایی مانند مهندسی عمران ۴۰ سال بود و در رشته ارتباطات به چند ماه رسیده است. با کمک هوش مصنوعی میتوان این مطالعه را سریعتر انجام داد. پس از گسترش فضای مجازی، جامعه به شدت پویا شده است.
این پژوهشگر سیاستگذاری فرهنگ و ارتباطات درباره نقش دولت در اقتصاد نشر گفت: در تمام جهان گرنتها وجود دارند و دولتها با کمکهزینه برای انتشار فرهنگ خود هزینه میکنند؛ اما به طور کلی این کار باید هزینههای خود را پوشش دهد و سودآور باشد. یک مؤسسه دولتی زیر نظر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تصمیم گرفته صنایع فرهنگی را بفروشد. به آنها گفتم با ارتباطاتی که در چین و ترکیه داریم، محصولات را میبریم و بررسی میکنیم که خریدار دارد یا نه. گفتند اول باید به رایزنان فرهنگی نامه بنویسیم و آنان توجیه شوند و تصمیم بگیرند. این مسیر، نتیجه نمیدهد. در جهان امروز به کاتالیزور نیاز است؛ واسطهای که روند اداری را کنار بگذارد و ارتباط را سریع برقرار کند. ناشر ما انسان فرهنگی است و شم اقتصادی ندارد. کسی که در کار بازرگانی است، شم اقتصادی دارد. اگر این دو به هم متصل شوند، بهترین و سریعترین راه ارزآوری از کتاب فراهم میشود.
قمیشیان در ادامه درباره نقش رایزن فرهنگی در صادرات کتاب اشاره کرد: تسهیلگری به معنای برقرار کردن ارتباط است، نه نامهنگاری و برگزاری جلسه برای پر کردن وقت. رایزن فرهنگی باید با نخبگان، دانشگاهیان، فعالان انتشاراتی و متخصصان بازاریابی ارتباط بگیرد، آنان را شناسایی کند و علاقهمندان دو طرف را به یکدیگر متصل کند. اگر بخواهیم فرهنگ خود را مستقیماً تبلیغ کنیم، در برخی کشورها امکان انتشار کتاب وجود ندارد. میتوان الگوی روایی یا همان ساختار را منتقل کرد، بدون آنکه نامی از مقاومت برده شود. ترجمه «موش و گربه» عبید زاکانی که وانتینگ از سال ۱۹۳۴ شروع کرد و پس از مرگش در سال ۱۹۷۱ منتشر شد، دقیقاً ساختار ظلمستیزی دارد؛ گربه به موشها ظلم میکند، موشها هدیه میبرند و او هدیه را نمیپذیرد. در سریال «پس از باران» نیز که ۲۰ سال پیش پخش میشد، همین ساختار وجود داشت: روستاییان هدیهای برای خان بزرگ میبرند و او هدیه را نمیپذیرد. این الگو در ذهن مخاطب میماند.
این فعال بازاریابی تولیدات رسانهای درباره پیشبازاریابی با هوش مصنوعی گفت: میتوان با هوش مصنوعی خلاصه چهار یا پنج دقیقهای از کتاب را به شکل انیمیشن یا پادکست ساخت و منتشر کرد. از تعداد کلیک و بازدید میتوان فهمید کتاب مورد اقبال قرار میگیرد یا نه. این هزینه اندکی است که کار را در برابر شکست بیمه میکند. شرکتهای تولید انیمیشن ابتدا ۱۰۰ کمیک با ۱۰۰ داستان متفاوت منتشر میکنند، از میزان فروش آنها متوجه میشوند کدام داستان در آینده موفق خواهد بود و همان یکی را به انیمیشن تبدیل میکنند. کمیک از آنجا که ماهیتی بصری دارد، در جامعهای که به تصویر و محتوای بصری گرایش یافته، جذابیت دارد.
قمیشیان ادامه داد: اکوسیستم رسانهای امروز ادغام شده است. رادیو، اینترنت و مجله از هم جدا نیستند. اگر بتوانیم این اکوسیستم را طراحی کنیم، کتاب نیز اقتصاد خود را میچرخاند و سودآور میشود. نمونه داخلی این اکوسیستم، مجموعه «قصههای مجید» هوشنگ مرادی کرمانی است که از کتاب به فیلم و سریال تبدیل شد و هنوز برای مخاطب جذاب است.
وی درباره ساختار ضد ترجمه آثار گفت: برخی اشعار حافظ و مولانا را مترجمان غربی ترجمه کردهاند و از ظن خود یار آن شدهاند؛ یعنی معنایی که درک کردهاند منتقل کردهاند، نه تمام معنای متن. مفهوم عرفانی ما در تجربهای چهل ساله شکل گرفته و سختی کار در ترجمه آن است. برخی کتابهای کودک و نوجوان نیز چنین وضعی دارند؛ ترجمه میشوند اما ساختارشان با زبان و فرهنگ مقصد همخوان نیست و در ترجمه نمیگنجد. باید این ساختارها را شناخت و برای بازار مقصد بازطراحی کرد.
اقبال پاکستانیها به کتابهای حوزه کودک و نوجوان
رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اسلامآباد در این نشست با اشاره به وضعیت کتاب و مطالعه در پاکستان گفت: جامعه پاکستان حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد سنتی است و بخش عمده جمعیت در روستاها و شهرهای کوچک زندگی میکند و شغل بیشتر آنان کشاورزی و مشاغل مشابه است. در چنین جوامعی سنت کتابخوانی کمتر رواج دارد. سرانه مطالعه در این کشور سالانه دو و نیم جلد کتاب است که پاکستان را در رتبه ۹۶ از ۹۸ کشور قرار میدهد. روزانه حدود ۱۰ تا ۱۱ دقیقه مطالعه میشود که در سال به ۶۰ ساعت میرسد.
وی افزود: در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۲۱ هزار عنوان کتاب در پاکستان منتشر شده که بیشترین آنها در حوزه رمان و داستان بوده و پرفروشترین کتابها هم در همین حوزه قرار دارند. بنیاد ملی کتاب پاکستان حدود ۳۰ سال پیش تأسیس شده و ریاست آن با انتخاب دولت و وزارت آموزش این کشور تعیین میشود. این بنیاد از دولت حمایت میگیرد، برای نویسندگان سفارش کتاب میدهد، کتابهای کشورهای دیگر را میگیرد و به مترجمان پاکستانی میسپارد. شبکه توزیع سراسری دارد و کتاب را همزمان در مراکز ایالتها و شهرهای بزرگ توزیع میکند.
مجید مشکی ادامه داد: سال گذشته حدود ۵۰۰ عنوان کتاب در بنیاد ملی کتاب پاکستان منتشر شد که ۱۸۰ عنوان آن کتاب کودک و نوجوان بود؛ یعنی بیشترین سهم به این حوزه اختصاص داشت. از این ۵۰۰ عنوان، ۱۰۵ عنوان به ادبیات و شعر و داستان، ۳۰ عنوان به تاریخ و تمدن و میراث پاکستان، ۳۰ عنوان به فرهنگ عامه و ۱۰ عنوان به سفرنامهنویسی و جغرافیا اختصاص داشت. مشاهده میدانی ما نیز این موضوع را تأیید میکند که بیشترین کتاب عرضهشده در کتابفروشیها در حوزه کودک و نوجوان است و اقبال خریداران هم به این حوزه بیشتر است. بخشی از این کتابها تولید داخلی پاکستان و بخشی ترجمه از دیگر زبانها به اردو است. اگر قرار باشد در پاکستان روی ترجمه و نشر سرمایهگذاری کنیم، اولویت اول ترجمه و نشر آثار کودک و نوجوان است؛ هم بازار مناسبی دارد و هم تجربیات میدانی ما این را تأیید میکند.
عوامل موفقیت کتاب در بازار اندونزی
یحیی جهانگیری، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اندونزی، با اشاره به رابطه فرهنگی دو کشور گفت: رابطه دیپلماتیک ایران و اندونزی ۷۲ سال است؛ اما رابطه فرهنگی به قرنها پیش برمیگردد. وقتی اسلام وارد اندونزی شد، واژههای فارسی در زبان این کشور ماندگار شد و هنوز در مراکز تاریخی، دستنوشتههای فارسی وجود دارد. این ظرفیت کار در حوزه کودک را چند برابر میکند.
وی با معرفی بازار کتاب کودک اندونزی افزود: گرامریا، از ناشران بزرگ اندونزی، در سال ۲۰۲۳ اعلام کرد دومین دسته پرفروش آن کتاب کودک و نوجوان بوده است. بیش از ۲۲ درصد ارزش فروش این ناشر در حوزه کتاب کودک و نوجوان است و تا سال ۲۰۱۴ بیش از ۱۰ میلیون نسخه کتاب کودک و نوجوان فروخته است. انجمن ناشران اندونزی (ایکاپی) در آخرین آمار اعلام کرد فروش کتاب کودک ۱۷ درصد رشد داشته است. اندونزی ۳۰۰ میلیون جمعیت دارد که به اندازه ۲۰ برابر برخی کشورهاست و کشوری اسلامی است. این جمعیت، بازار بزرگی برای کتاب اسلامی فراهم میکند و رشد سالانه ۱۷ درصدی، ظرفیت این بازار را نشان میدهد.
جهانگیری سه عامل موفقیت در بازار کتاب کودک اندونزی را برشمرد و گفت: نخست، ناشر پیشران است. ناشر برند است و به کتاب اعتبار میبخشد. در اندونزی حتی ۵۰۰۰ نسخه پیشفروش کتاب کودک و نوجوان وجود دارد که با اعتبار ناشرانی مانند گرامریا محقق میشود. دوم، توجه به ارزشهای بومی اندونزی است. تکثر فرهنگی، دینی و زبانی در اندونزی یک ارزش پذیرفتهشده است و جزو اصول پنجگانه پانچاسیلا محسوب میشود. کتابی که این تکثر را نادیده بگیرد، نمیتواند در این جامعه حضور خوبی داشته باشد. سوم، توجه به سنتهای اندونزی است. کتابهای پرفروش کودک در این کشور توانستهاند سنتها را بازیابی کنند.
وی اضافه کرد: در حوزه کتابهای آموزشی اسلامی کودک که به پوشش، نماز و دعا اشاره میکنند، رتبه ششم فروش را در بازار اندونزی داریم که جایگاه خوبی است. کتابهای هری پاتر و سنگ جادو هنوز جزو پرفروشهای اندونزی هستند و فروش میلیونی دارند. از میان آثار ایرانی، «ماهی سیاه کوچولو» صمد بهرنگی در بازار اندونزی ترجمه شده و مورد استقبال قرار گرفته است؛ اما کتابهای دیگر ما هنوز فرصت حضور در این بازار را دارند. امید است در قالب این نشست و این برنامه علمی بتوانیم برای بازار ۳۰۰ میلیونی اندونزی که آمارها از رشد فزاینده توجه به کتاب کودک در آن حکایت دارد، بهرهمند شویم و آثاری متناسب با شاخصهایی که گفته شد تولید کنیم.
یک مدل برای بازاریابی محصولات فرهنگی
ایزدخواه در بخش دیگری از این نشست با اشاره به مدل هفت پی بازاریابی گفت: اگر فردی بخواهد محصولی را به خوبی بازاریابی کند، باید هفت پی را درست طراحی کند: محصول، قیمت، ترویج، افراد، فرایند، محیط فیزیکی و شواهد فیزیکی. شواهد فیزیکی همان اقلام و نشانههایی است که مخاطب در بازار خارجی میبیند. برای هفتپی بازاریابی کتاب، دوره آموزشی طراحی کردهام و در حال کار روی آن هستم.
وی درباره جذابیت محصول برای صادرات گفت: محصول باید جذاب و دوستداشتنی و مبتنی بر روند باشد. عنوانسازی برای بازار مقصد اهمیت دارد. کتابی وجود دارد که عنوانش «اسکرسیتی» به معنای کمیابی است و در فارسی معادل خوبی ندارد؛ حسینزادگان، مدیر نشر ققنوس، به من گفت این کتاب به دلیل همین عنوان دو چاپ خورده است. عنوان برای بازار چین باید با کمک کسی انتخاب شود که چینی و فارسی میداند. پیدا کردن فردی که ۴۰ سال در چین زندگی کرده و فارسی بداند دشوار است، اما باید از چنین افرادی استفاده کرد.
این کارشناس بازاریابی فرهنگی ادامه داد: طرح جلد و طراحی کتاب برای کودک اهمیت دارد. در تبلیغات، مدل آیدا بیان میکند اول باید توجه جلب شود، بعد علاقه ایجاد شود، بعد اقدام صورت گیرد. محصولی که توجه جلب نکند، هر اندازه هم محترمانه باشد، دیده نمیشود. داستانهای خوب زیادی داریم که وقتی به مخاطبان خارجی ارائه میکنیم، مورد پسندشان قرار میگیرد؛ اما باید کتاب را با عناصر الکترونیک ترکیب کنیم؛ مثلا دکمهای که با فشار دادن آن، صدای گوسفند از صفحه پخش شود. در صورت انجام این کار، محصول درستی برای مخاطب کودک خواهیم داشت.
وی درباره قیمتگذاری کتاب برای صادرات گفت: در قیمتگذاری سه داده لازم است: بهای تمامشده، قیمت رقبا و استراتژی. بهای تمامشده را باید دقیق محاسبه کرد؛ اگر تولید یک کتاب ۳۰۰ هزار تومان تمام شده، این عدد باید در محاسبه بیاید. بعضی ناشران اشتباه می کنند؛ حقوق خودشان را حساب نمیکنند زیرا فعال فرهنگیاند و مسائل مالی برایشان اهمیت ندارد، یا اجاره مکانی را که رایگان گرفتهاند، حساب نمیکنند. این کار بهای تمامشده را پایینتر از واقع نشان میدهد و بعد در تخفیفها مشکل ایجاد میکند. قیمت رقبا هم مهم است؛ در بازاری که همه ۲۵۰ هزار تومان قیمتگذاری کردهاند، نمیتوان ۳۵۰ هزار تومان گذاشت، مگر با تمایز. استراتژی هم میتواند رهبری هزینه باشد، یعنی ارزانفروشی، یا تمایز و موقعیتگذاری ویژه در ذهن مخاطب. یافتن قیمت رقبا در بازار خارجی دشوارتر است و به بینش و تجربه نیاز دارد. ناشر برای بازار خارجی به وبسایت انگلیسی، صفحه لینکدین، ایمیل شرکتی، کاتالوگ سه یا چهارزبانه شامل انگلیسی و عربی و ترکی، نمونه محصول و بسته هدیه نیاز دارد. این موارد اقلام تبلیغاتی ضروریاند و نبودشان در بازار خارجی به چشم میآید.
وی ادامه داد: در موفقیت یک کمپین تبلیغاتی پنج عامل مهم است: مفهوم درست، مخاطب درست، رسانه درست، زمان مناسب و بودجه مناسب. اگر بودجه کافی نیست، نباید وارد بازار شد. در این حالت، محصول را به یک شرکت پخش برسانید یا کو برندینگ کنید؛ از ناشر خارجی بخواهید تا با مشارکت یکدیگر این کتاب را در آن بازار عرضه کنید. این میانبری است که تجربه نشان داده به خوبی عمل میکند.