تاملی در میراث مکتوب قائد شهید امت/ 2
متن هشدارآمیز قائد شهید امت در فروردین 1345 درباره توطئه‌های استعمارگران/ مترجمی پایبند به اخلاق ترجمه
قائد شهید امت در سخن مترجم چاپ نخست کتاب «آینده در قلمرو اسلام» سید قطب نوشته بودند که اسلام به مردمان آموزش می‌دهد که در برابر دشمنان و ملل خارجی، شخصیت و استقلال خود را از دست ندهند و از اظهار ضعف و زبونی بپرهیزند.
به گزارش ستاد خبری سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، یکی از نخستین آثار منتشر شده شهید آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای (قدس سره)، ترجمه ایشان از کتاب «المستقبل لهذا الدین» که به سال 1345 با عنوان «آینده در قلمرو اسلام» توسط چاپخانه خراسان رنگ انتشار به خود دید؛ هرچند که بنا به اشاره آن فقید سعید در مقدمه‌شان بر چاپ هفتم کتاب (به سال 1359) تمامی نسخه‌های آن توسط ساواک توقیف شد و مترجم تحت تعقیب قرار گرفت.
اصل سخن رهبری شهید در آن مقدمه چنین است: «هنوز کتاب از چاپخانه‌ای که آن را برای نخستین بار چاپ می‌کرد، به جایگاه نشر، تحویل نشده بود که همه نسخه‌های آن – به‌جز تعدادی که قبلا به‌وسیله دوستان هوشیار به غنیمت رفته بود – به‌وسیله ساواک غارت شد و مباشران طبع و نشر، دستگیر و زندانی شدند و مترجم که بنا به ضرورتی از همین قبیل، در تهران به خفا زندگی می‌کرد، مورد تعقیب و تجسس قرار گرفت و بالاخره یکسال پس از آن، او نیز به‌سزای عمل خود رسید و به این جرم، روانه سلول شد و کتاب همواره و تا آخر در لیست «ممنوعه»ها باقی ماند و در همه دفعات متعددی که مترجمش پس از آن به بازپرسی‌ها و بیدادگاه‌های رژیم پهلوی کشانیده شد، یاد نقمت‌آلود آن در پرونده پرونده‌سازان مشهود و محسوس بود.»
توطئه‌های استعمار و هشدار مترجم
اما در مقدمه‌ای که آیت‌الله شهید بر چاپ نخست این کتاب با عنوان «سخنی از مترجم» نوشته بودند، نکاتی خواندنی وجود دارد. ایشان در آن متن ابتدا به گرایش عمومی مردم، به‌ویژه نسل جوان، به مسائل مذهبی اشاره کرده و این گرایش و علاقه به تحلیل و تحقیق را نویدبخش رشد آگاهی عمومی و موفقیت دین دانسته بودند. به باور ایشان این موفقیت به دلیل پیروزی واقعی و جهانی اسلام در گرو علم و اطلاع جهانیان به دست خواهد آمد.
ایشان در آن متن تاکید کرده بودند که افکار بشری نمی‌تواند به‌طور کامل ماهیت معنوی و مادی انسان را در اختیار بگیرد و توقع اینکه مکتبی با لباس کهنه، نسل جوان را اقناع کند، انتظاری نابجاست. به باور ایشان آینده از آن اسلام است، به شرطی که بشریت اسلام را بشناسد و از مقررات سازنده و زندگی‌بخش آن آگاه شود. در این صورت است که اسلام پذیرفته شده و طوق اطاعتش به‌صورت داوطلبانه بر گردن انسان‌ها افکنده می‌شود.
ایشان در ادامه به این حقیقت اشاره کردند که اسلام، با وجود وسعت مرزهای کنونی‌اش، دینی ناشناخته و غریب است. برگزاری مظاهر اسلامی در داخل جوامع اسلامی نمی‌تواند دلیلی بر شناخته شدن اسلام و ادای حق آن باشد. در داخل جوامع اسلامی، اکثریت مردم مسلمان، اسلام را تنها به مجموعه‌ای از تشریفات و مراسمی که ارتباطی با زندگی ندارند، محدود کرده‌اند و از مبانی اساسی این مکتب زندگی‌ساز غافل هستند.
شهید آیت‌الله خامنه‌ای در این متن همچنین به تحلیل نقش استعمار در انحراف جوامع اسلامی پرداخته و توضیح داده بودند که پس از انقلاب صنعتی و رشد تکنولوژی در اروپا، کشورهای غربی برای تامین مواد خام و بازار فروش محصولات خود، به سرزمینهای شرقی و اسلامی روی آوردند و این نیاز اقتصادی، زمینه‌ساز شکل‌گیری مسئله استعمار شد. از آن تاریخ غربی‌ها با ابزارهای گوناگون مانند میسیون‌های مذهبی، کمپانی‌های تجاری، وام‌های درازمدت، مستشاران نظامی و کمک‌های بلاعوض، کشورهای شرقی را زیر سلطه خود گرفتند. دولت‌های مهاجم که چشم طمع به سرزمینهای غنی و سرشار شرق دوخته بودند، در اولین قدم قصد نابودی قدرت‌ها و نیروهای معنوی‌ای را کردند که در اجتماعات شرقی وجود داشت و به همین دلیل تلاش کردند تا هر عقیده و روحیه اصیلی را که ممکن بود، روزی به صورت حربه‌ای موثر علیه منافع آنان به کار رود، از میان بردارند که در کشورهای اسلامی، این نیروی معنوی چیزی جز اسلام نبود.
بنا به نوشته آیت‌الله شهید اسلام با تعالیم ویژه خود به مسلمانان می‌آموزد که از همه امت‌ها برترند، آنان را حزب خدا می‌نامد و حزب خدا را تنها حزب پیروزمند و رستگار معرفی می‌کند. همچنین به آنان آموزش می‌دهد که در برابر دشمنان و ملل خارجی، شخصیت و استقلال خود را از دست ندهند و از اظهار ضعف و زبونی بپرهیزند. احکام انقلابی و حرکت‌آفرین اسلام مانند وجوب جهاد و فداکاری در راه حفظ و توسعه دین، وجوب امر به معروف و نهی از منکر، وجوب همبستگی و اتحاد، ممنوعیت کمک به دشمنان دین، و لزوم شدت و خشونت در برابر آنان، اسلام را بدل به دشمنی بزرگ و آشتی‌ناپذیر برای استعمارگران کرده و نقشه‌های آنان را نقش بر آب می‌کند. به همین دلیل، استعمارگران در صدد برآمدند این نیروی معنوی را از ملل شرقی سلب کنند و این صلاحیت را از آنان بازستانند.
مترجم شهید سپس به روش‌های استعمارگران برای مقابله با اسلام اشاره کرده و نوشته بود که آنان دریافتند بهترین تدبیر این است که با گرفتن ظواهر و پرسودهای اسلام، چهره‌ای از آن بسازند که فقط به ظواهر و تشریفات بپردازد و از جنبه‌های انقلابی و واقعی دین تهی باشد. در این صورت، اسلام نه‌تنها برای استعمارگران خطرناک نخواهد بود، بلکه به‌عنوان عاملی برای تخدیر افکار عمومی و مشغول کردن مردم به تشریفات بی‌محتوا عمل خواهد کرد. ایشان تصریح کردند که این توطئه، در طول قرن‌ها و در اعماق روان ملت‌های مذهبی ریشه دوانده و مبارزه با آن آسان نبوده است. استعمارگران برای اجرای نقشه‌های خود، ابتدا برنامه اسلامی را از موقعیت «تنها مصدر قوانین مملکتی» تنزل دادند و برای تدوین مقررات کشور به برنامه‌های اروپایی متوسل شدند. در مرحله بعد، کوشیدند اسلام را به‌کلی از هستی ساقط کنند و جای خالی عقاید اسلامی را با اوهام و تصورات باطل پر کنند.
آیت‌الله خامنه‌ای در پایان این بخش تاکید کردند که این تلاش‌ها و ضربت‌ها نمی‌تواند اسلام را ریشه‌کن کند، زیرا نیاز بشریت به این مکتب شدیدتر از کینه‌ورزی دشمنان آن است. در نهایت ایشان هدف از ترجمه این کتاب را ارائه نوشته‌ای جهت‌بخش، امیدوارکننده و راهنمای اندیشه و عمل برای مبارزان اسلامی در آن دوره حساس دانستند و کتاب را یکی از کوتاه‌ترین و گویاترین نوشته‌های سید قطب معرفی می‌کنند که برای ذهن‌هایی که به دنبال شناخت اجمالی از اسلام هستند، کلیدی و راهگشا است.
شهید آیت‌الله خامنه‌ای؛ مترجمی پایبند به اخلاق ترجمه
امام شهید انقلاب در مقدمه‌شان بر ترجمه «المستقبل لهذا الدین» سیدقطب به دو نکته روشی در روند ترجمه اشاره کرده بودند که نشان دهنده پایبندی ایشان به اخلاق حرفه‌ای مترجم است. ایشان در آن متن چنین نوشته بودند: «اول آنکه در ترجمه این کتاب کوشش شده است که مقصود نویسنده به طور کامل ادا شود و به بهانه ترجمه آزاد، قسمت‌هایی از اصل مطلب اسقاط نگردد، ولی با این حال به خاطر روانی ترجمه و قابل استفاده بودن برای همه از ترجمه کلمه به کلمه و در پاره‌ای موارد جمله به جمله که ناگزیر موجب اغلاق و احيانا ادا نشدن روح سخن است، اجتناب شده است. عناوین فصل‌ها را در یکی دو مورد تغییر داده و تیترهای داخل فصل را، عموما اضافه کرده‌ایم.»
اما نکته دوم نکته مهم‌تری است و عمق آزاداندیشی ایشان را نیز می‌رساند: «دوم آنکه نسبت به چند نفر از اشخاصی که در فصل آخر کتاب به تجلیل نامبرده شده‌اند، با مولف هم‌عقیده نیستیم، ولی به خاطر توافق در اساس مطلب از ذکر اعتراض و آوردن پاورقی اجتناب کرده‌ایم.» یکی از این اشخاص ابن‌تیمیه است که سیدقطب او را صرفا به خاطر در خط مقدم بودنش هنگام نبرد با مغولان ستوده بود. آیت‌الله شهید با اینکه در مقام یک فقیه و متفکر شیعی با ابن‌تیمیه که در نشر اکاذیب علیه اهل بیت می‌کوشید، مخالفت شدید داشته است، اما به خاطر حفظ امانت در ترجمه از حذف این تجلیل در ترجمه فارسی خودداری کرده بودند.
معرفی کتاب «آینده در قلمرو اسلام»
سیدقطب در این کتاب به بررسی آینده اسلام به‌عنوان دین خاتم و عوامل ماندگاری آن پرداخته است. کتاب در هفت فصل تنظیم شده است که هر یک از زاویه‌ای به نسبت دین و زندگی انسان و جایگاه اسلام در آینده جوامع می‌پردازد.
نویسنده در فصل نخست با عنوان «اسلام راه زندگی» دین مبین اسلام را نظامی جامع برای زندگی همه انسان‌ها معرفی می‌کند و بر حضور آموزه‌های آن در ابعاد گوناگون زندگی فردی و اجتماعی تاکید دارد. او به جریان‌هایی اشاره می‌کند که در طول تاریخ کوشیده‌اند اسلام را به حوزه‌های معنوی و عبادی محدود کنند. این میان، از صهیونیسم جهانی، جریان‌های صلیبی و گروهی از مسلمانان یاد می‌کند که به اعتقاد او، تحت تاثیر هوای نفس از هدایت و خردورزی فاصله گرفته‌اند. از دیدگاه نویسنده، این جریان‌ها در پی آن بوده‌اند که اسلام را به دینی صرفا الهیاتی و منزوی از زندگی انسان تبدیل کنند؛ الگویی که از برداشت‌های تحریف‌شده از مسیحیت تاثیر گرفته است. او معتقد است چنین برداشتی با ماهیت جامع اسلام سازگاری ندارد؛ زیرا این دین برای همه ابعاد زندگی انسان آموزه و راهکار دارد.
نویسنده در ادامه، بندگی خداوند را اساس رهایی انسان از سلطه قدرت‌ها و نظام‌های بشری می‌داند. از نظر او هر نظامی که بر پایه هدایت الهی شکل نگرفته باشد، با محدودیت‌های دانش و شناخت انسانی روبه‌روست و در نهایت ناتوانی‌های آن آشکار خواهد شد. او بر این باور است که انسان‌ها برای دستیابی به زندگی هماهنگ با قوانین و سنت‌های حاکم بر هستی، به نظام الهی بازخواهند گشت.
در فصل دوم با عنوان «هر آیینی راه زندگی است» نویسنده رابطه میان عقیده و نظام اجتماعی را بررسی می‌کند. به اعتقاد او هیچ نظام اجتماعی‌ای در طول تاریخ بدون تکیه بر یک جهان‌بینی و مجموعه‌ای از باورها شکل نگرفته است. این اصل درباره همه نظام‌ها، با هر نوع مبنای اعتقادی، صدق می‌کند. او برای توضیح این موضوع به کمونیسم اشاره می‌کند. کمونیسم در نگاه نویسنده بر نوعی جهان‌بینی مادی استوار است. ماتریالیسم دیالکتیکی و تفسیر اقتصادی تاریخ از مبانی نظری این مکتب به شمار می‌روند. بر اساس ماتریالیسم دیالکتیکی، تضادهای درونی جهان زمینه تحولات و دگرگونی‌های آن را فراهم می‌کنند. از این منظر، کمونیسم نیز مجموعه‌ای از باورها و اصول را برای تفسیر جهان و سامان دادن به زندگی انسان عرضه می‌کند.
نویسنده بر همین اساس، پیروی از هر نظام را نوعی پیروی از عقیده و دینِ مبنای آن نظام می‌داند. اگر نظامی بر اساس آموزه‌های الهی تنظیم شده باشد، پیروان آن در مسیر دین خداوند قرار دارند. در مقابل نظامی که بر پایه اراده پادشاه، رئیس‌جمهور یا مردم شکل گرفته باشد، از جهان‌بینی و خواست همان مرجع تاثیر می‌پذیرد. نویسنده در ادامه محدود کردن دین به مناسک عبادی و عواطف معنوی را نقد می‌کند. نویسنده همچنین یادآور می‌شود که ادیان و شرایع الهی، از تورات و انجیل تا قرآن کریم، برای هدایت و سامان دادن به زندگی انسان‌ها آمده‌اند.
فصل سوم با عنوان «بلای جدایی» به بررسی زمینه‌های تاریخی جدایی دین از زندگی در جوامع اروپایی اختصاص دارد. نویسنده معتقد است آنچه در اروپا به نام مسیحیت شکل گرفت، در دوره‌هایی از تاریخ از آموزه‌های اصیل دینی فاصله گرفت و به مجموعه‌ای از قواعد و برداشت‌های شکل‌گرفته در ساختار کلیسا تبدیل شد. او در توضیح این روند، به واکنش کلیسا در برابر گرایش‌های افراطی جامعه روم به لذت‌های دنیوی اشاره می‌کند. به اعتقاد نویسنده، کلیسا برای مهار این وضعیت، رهبانیت و محرومیت از لذت‌های زندگی را ترویج کرد. این رویکرد به‌تدریج با فطرت انسانی در تعارض قرار گرفت و اعتبار خود را از دست داد.
نویسنده همچنین به رفتار رجال کلیسا و نقش آنان در تشدید بحران اشاره می‌کند. از دیدگاه او تناقض میان آموزه‌های اعلام‌شده و رفتار برخی روحانیان مسیحی، اعتماد عمومی به نهاد کلیسا را تضعیف کرد. در کنار این مسئله ورود نظریه‌های علمی و جغرافیایی به آموزه‌های رسمی کلیسا و انحصار تفسیر آنها در اختیار رجال دینی، زمینه تعارض میان نهاد کلیسا و دانشمندان را فراهم آورد. با گسترش اکتشافات علمی و جغرافیایی، از جمله دستاوردهای گالیله و دیگر دانشمندان، این تعارض شدت گرفت. کلیسا در برابر برخی نظریه‌های علمی ایستادگی کرد و دادگاه‌های تفتیش عقاید را برای مقابله با مخالفان به کار گرفت. نویسنده این تحولات را از عوامل مهم شکل‌گیری جدایی دین از عرصه زندگی در اروپا می‌داند.
نویسنده در فصل چهارم با عنوان «تمدنی در آستانه سقوط» مکاتب و نظام‌های فکری حاکم بر جوامع غربی را بررسی می‌کند. از نظر نویسنده، وجه مشترک نظام‌های فکری در غرب، توجه غالب به نیازهای مادی انسان است. او بر این باور است که زندگی انسان به دو نوع هدایت نیاز دارد: هدایت برای سامان دادن به روابط و مناسبات اجتماعی و هدایت برای پاسخ‌گویی به نیازهای قلبی و روحی. این دو حوزه باید از سرچشمه‌ای هماهنگ برخوردار باشند تا میان ابعاد مادی و معنوی زندگی انسان تعادل برقرار شود. نویسنده برای توضیح پیامدهای بی‌توجهی به فطرت انسانی، بار دیگر به کمونیسم می‌پردازد. او این مکتب را مبتنی بر آرمان‌هایی می‌داند که با سرشت انسان سازگاری ندارند و تحقق آنها به ابزارهای سخت‌گیرانه و خشونت‌آمیز وابسته شده است. به اعتقاد او فروپاشی نظام کمونیستی از ناکامی این نظریه در تحقق آرمان‌های اعلام‌شده‌اش حکایت دارد. نویسنده همچنین استدلال می‌کند که اگر مبانی کمونیسم با فطرت انسان سازگار بود، برای حفظ آن به جنگ‌ها، کشتارها و سرکوب افرادی که وفاداری‌شان به این مکتب مورد تردید قرار می‌گرفت، نیازی وجود نداشت.
سیدقطب در فصل پنجم با عنوان «غریو خطر» نویسنده به دیدگاه‌های دو شخصیت غربی درباره پیامدهای سلطه مادی‌گرایی می‌پردازد: جان فاستر دالس، نویسنده کتاب «جنگ یا صلح» و الکسیس کارل، نویسنده کتاب «انسان، این موجود ناشناخته». به اعتقاد نویسنده، این دو شخصیت نسبت به غلبه نگاه مادی بر زندگی انسان و ناتوانی دانش محدود بشری در پاسخ‌گویی به همه نیازهای او هشدار داده‌اند. از نگاه آنان گسترش علوم مربوط به اشیای بی‌جان و غلبه رویکردهای مادی، جایگاه علوم انسانی و زیستی را تحت تاثیر قرار داده است. در نتیجه، شناخت انسان و توجه به نیازهای روحی و اجتماعی او در حاشیه قرار گرفته است.
نویسنده این هشدارها را نشانه‌ای از بحران در مبانی فکری جوامع غربی می‌داند. او همچنین به انتقاد دالس از نفوذ مادی‌گرایی در جامعه آمریکا اشاره می‌کند. دالس، با وجود مخالفت با کمونیسم، معتقد بود اندیشه مادی‌گرایانه در جامعه آمریکا نیز گسترش یافته و ایمان دینی و توجه به روح را تضعیف کرده است. او در کتاب خود بر ضرورت بازگشت جهان به یک نظام ایمانی استوار تاکید می‌کند.
نویسنده در فصل ششم با عنوان «فرشته نجات» ویژگی‌های دینی مورد نظر دالس و الکسیس کارل را با آموزه‌های اسلام مقایسه می‌کند. او معتقد است اسلام می‌تواند پاسخ‌گوی دغدغه‌هایی باشد که این دو متفکر درباره سلطه مادی‌گرایی و نادیده گرفتن نیازهای روحی انسان مطرح کرده‌اند. از نگاه نویسنده، اسلام همان دینی است که الکسیس کارل برای رهایی انسان از پیامدهای مادی‌گرایی صنعتی و سلطه ماشین بر زندگی بشر در جست‌وجوی آن بود. همچنین آموزه‌های اسلام با خواسته دالس برای بازگشت ایمان به زندگی فردی و اجتماعی تناسب دارد. نویسنده اسلام را راهی برای ایجاد تعادل میان نیازهای مادی و معنوی انسان معرفی می‌کند؛ راهی که به اعتقاد او، می‌تواند جوامع غربی را از پیامدهای فردگرایی سرمایه‌داری و مادی‌گرایی کمونیستی دور کند.
در نهایت نویسنده در فصل پایانی با عنوان «دورنمای آینده» بر ماندگاری اسلام و آینده آن تاکید می‌کند. او معتقد است با وجود فشارها، جنگ‌ها و تلاش‌های گسترده برای تضعیف این دین، اسلام همچنان از ظرفیت تاریخی و فکری لازم برای تداوم و گسترش برخوردار است. برای توضیح این دیدگاه، نویسنده به تجربه‌های تاریخی امت اسلامی اشاره می‌کند؛ دوره‌هایی که مسلمانان با بحران‌ها و تهدیدهای بزرگی روبه‌رو شدند. مقابله با سپاهیان صلیبی و مغول از نمونه‌هایی است که در این فصل مورد توجه قرار می‌گیرد. او این رویدادها را نشانه‌ای از توانایی اسلام برای عبور از بحران‌های تاریخی و حفظ حضور خود در جوامع انسانی می‌داند. کتاب با تکیه بر این نمونه‌های تاریخی، آینده اسلام را روشن ارزیابی می‌کند و بر این باور است که آموزه‌های این دین، به دلیل جامعیت و تناسب با نیازهای بنیادین انسان، همچنان قابلیت هدایت زندگی فردی و اجتماعی بشر را دارند.
سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» از بیست‌وسوم تا سی‌ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می‌شود.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط می‌کند
