مریم چهرقانی؛ پژوهشگر علم اطلاعات و دانششناسی گفت: ترویج کتابخوانی بجز در اختیار قراردادن کتاب به کودکان و نوجوانان باید فراهم کردن زمینههای گفتوگو با کتاب را نیز شامل شود.
مریم چهرقانی؛ پژوهشگر علم اطلاعات و دانششناسی به ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران گفت: گفتوگو با کودک و نوجوان فقط به این معنا نیست که با او صحبت کنیم یا اگر سؤالی دارد پاسخش را بدهیم. گفتوگو یعنی کودک و نوجوان را به عنوان انسانی که صاحب احساس، تجربه، اندیشه و صداست به رسمیت بشناسیم، برای او وقت بگذاریم و او را جدی بگیریم.
وی افزود: گاهی بزرگترها تصور میکنند تجربه و سن بیشتری دارند، حوادث بیشتری را از سر گذراندهاند و آگاهیشان بیشتر است؛ بنابراین بهتر میدانند چه چیزی برای کودک و نوجوان مناسب است و نیازی به گفتوگو نیست. در چنین حالتی، به جای شنیدن سخنان کودک و نوجوان، برای او تصمیم میگیرند یا میکوشند احساسات و نگرشش را تغییر دهند.
این نویسنده و کارشناس کتاب ادامه داد: گفتوگوی واقعی از همان جایی آغاز میشود که به کودک و نوجوان اجازه میدهیم تجربهاش را با زبان خودش بیان کند. در شرایط بحرانی، بهویژه جنگ، این گفتوگو اهمیت بیشتری پیدا میکند. اگر درباره اتفاقاتی که میافتد با کودک و نوجوان صحبت نکنیم، نگرانیها، پرسشها و دغدغههایشان بر جای خود باقی میماند و بیشتر و آزاردهنده میشود. ممکن است کودک و نوجوان در این شرایط سوالات خود را پنهان کند یا پاسخهایش را از منابع نامطمئن بگیرد.
وی تاکید کرد: هدف گفتوگو این است که کودک و نوجوان بتواند نگرانیها و ترسهایش را بهراحتی با ما در میان بگذارد و این نگرش در او شکل بگیرد که در بحران و در مواجهه با سختی تنها نیست.
سکوت کودک و نوجوان به معنای بیتفاوتی نیست
این پژوهشگر درباره گروههای آسیبپذیر کودک و نوجوان در شرایط بحرانی، با تاکید بر اینکه تشخیص آسیبپذیرترین گروهها در تخصص متخصصان روانشناسی کودک و نوجوان است، دیدگاه شخصی خود را چنین بیان کرد: کودک و نوجوانی که مستقیما در معرض جنگ و پیامدهای آن است، به توجه ویژهتری نیاز دارد؛ کودک و نوجوانی که خانه، اقوام یا مدرسهاش را از دست داده، عزیزانی مانند والدین و دوستانش را از دست داده، در معرض خبر فقدان قرار گرفته، ناچار به مهاجرت و ترک محل سکونت خود شده، یا والدینش به نحوی در بحران درگیر شدهاند و به همین دلیل فرصت کمتری برای گفتوگو با او وجود دارد و ممکن است در این شرایط بیشتر نادیده گرفته شود.
نویسنده کتاب «ترویج کتاب» درباره واکنشهای متفاوت کودک و نوجوان در این شرایط گفت: کودکان و نوجوانان در این مواقع واکنشهای متفاوتی نشان میدهند؛ برخی مدام پرسش میکنند، برخی سکوت میکنند و هیچ سخنی نمیگویند و برخی احساساتشان را در بازی و نقاشی بیان میکنند. نباید تصور کنیم کودک و نوجوانی که سکوت کرده است، دچار بحران نشده یا پرسشی ندارد؛ سکوت او به معنای بیتفاوتی نیست.
چهرقانی درباره راهکارهای برونرفت از این چالش اشاره کرد: برای گفتوگو با کودک و نوجوان باید این کار را از محیط خانواده آغاز کنیم. اگر قرار است تغییری در شرایط زندگی ایجاد شود، جابهجایی رخ دهد یا اتفاق دیگری بیفتد، باید با کودک و نوجوان صحبت کرد، توضیح داد چرا این تصمیم گرفته شده و چه اتفاقی قرار است بیفتد. باید ترجیحات و نگرانیهای او را دید و با دقت به آنها گوش داد.
وی افزود: در مدرسه، کتابخانه، مهدکودک و هر جایی که کودک و نوجوان دور هم جمع میشوند، میتوان از حلقههای گفتوگو، حلقههای کتابخوانی، قصهگویی و فعالیتهای کتابمحور بهره گرفت. در «جنگ رمضان» خانوادههایی که خانههایشان نابود شده بود و در هتلها سکونت داشتند، گروههایی به دیدارشان میرفتند و برای کودک و نوجوان کتاب میخواندند و قصهگویی میکردند تا آنها را تنها رها نکنند و احساساتشان را درک کنند.
کتاب، بهانهای برای گفتوگو درباره سختترین موضوعهاست
نویسنده کتاب «پیشپرده کتاب؛ راهنمای تبدیل بینندگان به خوانندگان» درباره نقش کتاب کودک و نوجوان در گفتوگو درباره بحرانها گفت: کتاب به خودی خود ظرفیت مهمی برای گفتوگو درباره موضوعاتی دارد که صحبت مستقیم درباره آنها دشوار است. کودک و نوجوان ممکن است نتواند بهراحتی درباره ترسها و نگرانیهایش صحبت کند، اما درباره کتابی که خوانده یا برایش خواندهاند راحتتر میتواند سخن بگوید؛ درباره شخصیتهای داستان و اتفاقاتی که تجربهای مشابه با تجربه خودش دارند.
وی افزود: کتابخوانی و به طور خاص داستان به کودک و نوجوان کمک میکند احساساتش را بهتر بشناسد. برای نمونه بزرگسال میتواند هنگام خواندن کتاب به او بگوید که در این بخش ترسیده و در آن بخش غمگین یا خشمگین شده است و همین اتفاق برای شخصیت داستان هم افتاده است. کودک و نوجوان با کمک داستان این احساسات را میشناسد و میتواند در موقعیتهای واقعی زندگی نیز متوجه شود که احساسش چه بوده است. علاوه بر این، تجربه «دیگری» را که در کتاب آمده درک میکند و درباره مفاهیم آن داستان میاندیشد.
چهرقانی ادامه داد: داستان ممکن است درباره همدلی، مقاومت، امید یا مواجهه با سوگ باشد. کودک و نوجوان با خواندن داستان درباره موضوع همان داستان و واکنشهای شخصیتهایش میاندیشد و در این موقعیت زمینه مناسبی برای گفتوگو با او ایجاد میشود. البته کتاب بهتنهایی پاسخ آمادهای برای کودک و نوجوان نیست؛ باید در ابتدا زمینه طرح پرسش و گفتوگو با او ایجاد شود، سپس از ابزار کتاب برای شکل گرفتن این گفتوگو استفاده کرد. گفتوگوی عمیقی که در این مسیر شکل میگیرد، فرصت تفکر به کودک و نوجوان میدهد.
وی در توضیح بیشتر این نکته گفت: والدین، اعضای خانواده، مربی یا معلم میتوانند هنگام خواندن کتاب برای کودک و نوجوان پرسشهایی را مطرح کنند؛ مثلاً اگر تو جای این شخصیت بودی چه میکردی، چه احساسی داشتی، چه چیزی میتواند به او کمک کند یا چه اتفاقی باید بیفتد تا وضعیتش بهبود یابد. مهم آن است که زمینهای ایجاد شود تا کودک و نوجوان بهراحتی درباره احساساتش صحبت کند و کتاب این بهانه را به ما میدهد. کتاب پایان گفتوگو نیست؛ کتاب مسیر تازهای برای گفتوگو، سوال پرسیدن و تحقق هدف شنیدن صدای کودکان و نوجوانان در فضای عمومی باز میکند.
هر کتابی که درباره جنگ نوشته شده، برای کودک و نوجوان مناسب نیست
نویسنده کتاب «درآمدی نو بر کتاب گویا» در بخش دیگری از سخنان خود درباره معیارهای انتخاب کتاب مناسب برای گفتوگو با کودکان و نوجوانان اشاره کرد: صرف اینکه کتابی درباره جنگ یا بحران نوشته شده باشد، اتفاقاتش در بستر جنگ بیفتد یا در آن از جنگ صحبت شود، به معنای مناسب بودن آن برای کودک و نوجوان درگیر جنگ و بحران نیست. باید دقت کنیم این کتابها طوری انتخاب شوند که به تابآوری کودک و نوجوان در زمان جنگ و بحران کمک کنند.
وی افزود: کیفیت ادبی و هنری کتاب، تناسب زبان آن با کودک و نوجوان و گروه سنی مورد نظر، تناسب تجربه و رخدادی که در کتاب به آن پرداخته شده با هدف ما از کتابخوانی و پرهیز از زیادهروی در نشان دادن رنج و سختی و بحران، از دیگر معیارهاست. کتاب نباید بحران را برای کودک و نوجوان تشدید کند. مهمتر از همه، کتاب باید زمینهساز همدلی و بهویژه تفکر برای کودک و نوجوان باشد.
چهرقانی ادامه داد: کتاب نباید این برداشت را در کودک و نوجوان ایجاد کند که اگر میترسم پس ضعیف هستم و ترسیدن امر مطلوبی نیست؛ یا در زمان جنگ نباید چنین حسی داشته باشم. همچنین کتاب نباید به سایر احساسات کودک و نوجوان بیاحترامی کند یا آنها را درک نکند.
این پژوهشگر همچنین با اشاره به این نکته که کتاب باید تا جای ممکن غیرواقعی نباشد، اضافه کرد: امیدبخش بودن داستان لازم است، اما امید واهی و امیدواری کاذب به کودک و نوجوان دادن درست نیست؛ کتاب باید کودک و نوجوان را با حقیقت جنگ و این واقعیت روبهرو کند؛ که اتفاقی افتاده، بحرانی پیش آمده و این وضعیت مخصوص او نیست. اینکه کودک و نوجوان ببیند شخصیت کتاب تجربهای مشابه تجربه او داشته است، زمینه گفتوگو و فرصت کشف، جستوجو و پرسشگری را برایش فراهم میکند.
این کارشناس کتاب آمادگی احساسی و عاطفی کودک و نوجوان برای پذیرش داستان و کتاب را نیز مهم دانست و گفت: میتوان فهرست کاربردیای تهیه کرد که برای هر کتاب، گروه سنی مناسب، موضوع و مهمتر از همه ظرفیت گفتوگو و فعالیتهایی که میتوان به آن کتاب پیوست کرد، مشخص شود. مهم آن است که ما چگونه با کتاب تعامل میکنیم؛ صرف خوانده شدن کتاب در گروه سنی کودک و نوجوان کافی نیست و باید پیوستهایی وجود داشته باشد. کتاب خواندن برای کودکان و نوجوانان مهارتهای ویژهای لازم دارد که والدین، مربیان و تسهیلگران کتابخوانی باید این مهارتها را بدانند تا از کتاب به عنوان ابزار بازی و گفتوگو بهره بگیرند.
بزرگسالان از گفتوگو میترسند
چهرقانی درباره موانع گفتوگو با کودک و نوجوان گفت: شاید یکی از موانع، احساسات خود بزرگسالان باشد؛ ممکن است آنها از گفتوگو بترسند، یا خود موضوع گفتوگو، نگرانی و دغدغه آنها نیز باشد و ندانند چگونه آن را مدیریت کنند. مثلا ممکن است تصور کنند اگر با کودک و نوجوان درباره جنگ صحبت کنند، او بیشتر دچار ترس میشود و اضطرابش افزون میشود و گفتوگو وضعیت را بحرانیتر میکند.
وی درباره سایر موانع گفتوگو با کودکان و نوجوانان افزود: گاهی در گفتوگوها زبان مناسب با سن کودک و نوجوان به کار نمیرود یا تابوهای فرهنگی در این میان وجود دارد. اما مهمترین مانع به باور من، دسترسی محدود به کتاب مناسب است. والدین کتابها را نمیشناسند و بزرگترها، مربیان و معلمان نمیتوانند تشخیص دهند کدام کتاب برای این کودک و نوجوان مناسب است و کدام کتاب میتواند به من کمک کند و زمینهساز گفتوگو شود.
این پژوهشگر ادامه داد: در این خصوص حق با آنهاست، چون این کار به علم و سواد کارشناسی کتاب نیاز دارد. آنها باید بتوانند کتاب را بررسی کارشناسی کنند و به این نتیجه برسند که آیا این کتاب برای این کودک و نوجوان و این موضوع مناسب است یا خیر. اگر مناسب است، روش درست خواندن آن و روش درست گفتوگو کردن حین و بعد از خواندن این کتاب چیست. اینها اطلاعات و مهارتهایی است که بسیاری از بزرگسالان از آن بیبهرهاند. همین که کتاب را نقطه شروع گفتوگو بدانیم و آن را در اختیار خانوادهها قرار دهیم، خود به تنهایی کمک شایانی به شکلگیری گفتوگو با کودک و نوجوان میکند؛ به شرط اینکه به آنها آموزش دهیم کتاب مناسب را چگونه تشخیص دهند و انتخاب کنند، چگونه آن را برای کودک و نوجوان بخوانند و چگونه دربارهاش با آنها گفتوگو کنند.
چهرقانی در پایان گفت: قرار نیست کتاب حلال همه مشکلات باشد. کتاب را نباید پاسخ قطعی و آماده برای همه پرسشها دانست؛ کتاب را باید ابزاری و فرصتی برای ارتباط، تعامل بیشتر و گفتوگوی بیشتر با کودکان و نوجوانان به شمار آورد. باید اجازه دهیم کودک و نوجوان آزادانه نظر خود را درباره کتاب بیان کند، چون وقتی درباره کتاب و شخصیتهای آن صحبت میکند، از خلال سخنانش میتوانیم تا حدودی به احساساتش و آنچه در فکرش میگذرد پی ببریم. نباید فراموش کنیم که ترویج کتابخوانی بجز در اختیار قراردادن کتاب به کودکان و نوجوانان باید فراهم کردن زمینههای گفتوگو با کتاب را نیز شامل شود.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.