مسیرهایی برای کشف جهان گفت‌وگویی در ادبیات داستانی/ 3
زبان، گفت‌وگو و میراث خانواده کامپسون در رمان «خشم و هیاهو»
در رمان «خشم و هیاهو» اثر ویلیام فاکنر تفاوت میان صداهای شخصیت‌ها، گفت‌وگوهای درونی، تاثیر گفتمان‌های اجتماعی و حضور ارجاع‌های ادبی، شبکه‌ای از روابط معنایی ایجاد می‌کند.
به گزارش ستاد خبری سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، رمان «خشم و هیاهو» اثر ویلیام فاکنر یکی از شاخص‌ترین رمان‌های تاریخ ادبیات جهان است. ایرانیان این رمان را با ترجمه‌هایی از صالح حسینی (در نشر نیلوفر) و بهمن شعله‌ور (همزمان دو نشر نگاه و علمی و فرهنگی) در دست دارند.
فاکنر در این رمان از طریق روایت‌های متعدد و زبان متمایز شخصیت‌ها، روابط پیچیده‌ای میان فرد، خانواده و جامعه ترسیم کرده است. خانواده کامپسون تحت تاثیر ارزش‌های اشرافی جنوب آمریکا، سنت‌های پدرسالارانه، باورهای مسیحی و مناسبات نژادی قرار دارد. هر یک از اعضای خانواده با این میراث تاریخی و اجتماعی رابطه‌ای متفاوت برقرار می‌کند. کوئنتین برای یافتن نظم به سنت‌های گذشته تکیه دارد. جیسون ارزش‌های خانوادگی را در راستای منافع شخصی خود به کار می‌گیرد. بنجی به نظم آشنای زندگی وابسته است و از فروپاشی آن آسیب می‌بیند. دیلسی نیز با تکیه بر عشق، ایمان و کار، پیوندهای انسانی خانواده را حفظ می‌کند.
تعدد شخصیت‌ها و تفاوت شیوه‌های سخن‌گفتن آنها زمینه مناسبی برای بررسی نظریه گفت‌وگویی میخائیل باختین فراهم می‌کند. در این رویکرد، زبان پدیده‌ای اجتماعی و تاریخی است و هر گفتار با گفتارهای دیگر ارتباط دارد. سخنان شخصیت‌ها از باورها، سنت‌ها و روابط قدرت تاثیر می‌پذیرند. به همین دلیل تحلیل زبان رمان مستلزم بررسی رابطه میان گفتار فردی و گفتمان‌های اجتماعی است.
در «خشم و هیاهو» روایت از طریق دیدگاه‌های متفاوت پیش می‌رود و تجربه‌های شخصیت‌ها در قالب زبان و خاطرات آنها بازسازی می‌شود. صدای هر شخصیت با موقعیت اجتماعی، تجربه‌های ذهنی و ارزش‌های فرهنگی او ارتباط دارد. این ساختار، امکان بررسی چندصدایی، چندزبانگی اجتماعی، گفت‌وگوی درونی و پیوند زمان و مکان را فراهم می‌کند.
چندصدایی اجتماعی، چندگونگی زبانی و گفت‌وگومندی
مفهوم چندصدایی اجتماعی در نظریه باختین به حضور تفاوت‌های زبانی، معنایی و ایدئولوژیک در یک اثر اشاره دارد. زبان از مجموعه‌ای از دیدگاه‌های اجتماعی تشکیل شده است که در طول تاریخ شکل گرفته‌اند. تفاوت میان گفتار شخصیت‌ها، راوی و نویسنده، بازتابی از این تنوع است. هر شخصیت جهان را از منظر تجربه‌ها و باورهای خود تفسیر می‌کند و زبان او نشانه‌هایی از جایگاه اجتماعی و فرهنگی‌اش در خود دارد.
از این منظر زبان رمان محل تلاقی گذشته و حال، ارزش‌های گروه‌های اجتماعی و جریان‌های فکری مختلف است. گفتار شخصیت‌های خانواده کامپسون از سنت‌های اشرافی و پدرسالارانه جنوب آمریکا تاثیر می‌پذیرد. این سنت‌ها در برداشت آنها از زمان، اخلاق، خانواده و جایگاه زنان حضور دارند. تفاوت میان شخصیت‌ها نشان می‌دهد که یک میراث اجتماعی می‌تواند در تجربه‌های افراد مختلف، معانی متفاوتی پیدا کند.
گفت‌وگومندی نیز بر رابطه پیوسته میان گفتارها تاکید دارد. هر سخن با سخنان پیشین ارتباط برقرار می‌کند و در انتظار پاسخ یا واکنشی از سوی دیگران شکل می‌گیرد. این رابطه در گفت‌وگوی مستقیم شخصیت‌ها و همچنین در گفتار درونی آنها دیده می‌شود. شخصیت‌ها هنگام اندیشیدن، سخنان دیگران را به یاد می‌آورند، آنها را تکرار می‌کنند و در ذهن خود با آنها درگیر می‌شوند.
مفهوم چندگونگی زبانی به حضور گونه‌های مختلف گفتار و ژانرهای ادبی در رمان مربوط است. رمان می‌تواند عناصر فلسفی، خاطره، نامه، روایت شخصی و بخش‌هایی برگرفته از آثار ادبی دیگر را در ساختار خود جای دهد. این عناصر، شیوه‌های بیان و زمینه‌های معنایی متفاوتی وارد داستان می‌کنند. در «خشم و هیاهو» گفت‌وگوهای فلسفی، جریان سیال ذهن و ارجاع به آثار دیگر، ساختار روایی را گسترش می‌دهند.
گفت‌وگوی درونی و بحران زبان در روایت کوئنتین
روایت کوئنتین نمونه‌ای از پیچیدگی رابطه میان زبان و آگاهی فردی است. ذهن او درگیر زمان، خاطرات خانوادگی، پاکدامنی و مرگ است. او رویدادهای زندگی را از طریق خاطرات و تداعی‌های ذهنی بازسازی می‌کند و بارها به گذشته بازمی‌گردد. ساختار روایت او بازتابی از این وضعیت ذهنی است و میان زمان حال و خاطرات گذشته حرکت می‌کند.
ساعت به‌جامانده از پدربزرگ کوئنتین، نمادی از پیوند زمان با میراث خانوادگی است. پدر او هنگام دادن ساعت، درباره زمان، امید و شکست سخن می‌گوید. این سخنان در ذهن کوئنتین باقی می‌مانند و بر برداشت او از زندگی تاثیر می‌گذارند. اندیشه‌های پدر نیز از نسل پیشین خانواده سرچشمه گرفته‌اند؛ بنابراین، زبان خانواده در قالب سخنان پدربزرگ، پدر و پسر منتقل می‌شود.
کوئنتین برای بیان تجربه‌های خود به زبان پدرش وابسته است. او گفته‌های پدر را تکرار می‌کند و از طریق آنها به احساساتش شکل می‌دهد. این وابستگی نشان می‌دهد که گفتار او تحت تاثیر یک گفتمان خانوادگی اقتدارآمیز قرار دارد. سخنان به ارث‌رسیده از گذشته در ذهن او با تجربه‌های شخصی درهم می‌آمیزند و به بخشی از گفت‌وگوی درونی‌اش تبدیل می‌شوند.
کوئنتین در بیان احساسات خود با دشواری روبه‌روست. او میان کلمات و تجربه‌ای که قصد بیان آن را دارد، فاصله احساس می‌کند. جهان درونی او از خاطرات و عواطفی تشکیل شده است که به‌سادگی در زبان روزمره بیان نمی‌شوند. به همین دلیل، روایتش گاهی پیوسته، گسسته و آکنده از تداعی‌های ذهنی است. مخاطب از طریق این ساختار با ذهن شخصیتی مواجه می‌شود که در برقراری ارتباط با جهان بیرون مشکل دارد.
این وضعیت را می‌توان با مفهوم گفت‌وگوی درونی و گفتار دوصدایی در نظریه باختین مرتبط دانست. گفتار کوئنتین همزمان تجربه شخصی او و تاثیر زبان پدر و سنت خانوادگی را بازتاب می‌دهد. در چنین گفتاری، صداها و دیدگاه‌های مختلف در کنار هم حضور دارند و رابطه‌ای پیچیده میان آگاهی فردی و زبان اجتماعی ایجاد می‌کنند.
گفتمان اقتدارآمیز و هویت کوئنتین
گفتمان اقتدارآمیز از سنت، جایگاه اجتماعی یا قدرت گوینده اعتبار می‌گیرد. چنین گفتمانی بر اندیشه و رفتار افرادی که آن را می‌پذیرند، تاثیر می‌گذارد. در خانواده کامپسون، سخنان پدر و پدربزرگ بخشی از این زبان اقتدارآمیز را تشکیل می‌دهند. برداشت‌های آنان از زمان، پیروزی، شکست و پاکدامنی بر ذهن کوئنتین اثر می‌گذارند.
کوئنتین تلاش می‌کند از طریق سخنان پدرش به تجربه‌های خود معنا بدهد. او بارها عبارت‌های پدر را در ذهن مرور می‌کند و با تکرار آنها برای گفتار خود اعتبار می‌سازد. در نتیجه زبان او با ارزش‌های نسل‌های پیشین درگیر می‌شود. کوئنتین در پی دستیابی به صدای فردی است، اما برای بیان احساسات خود همچنان به زبان اقتدارآمیز خانواده رجوع می‌کند.
مسئله پاکدامنی کدی، خواهر کوئنتین، این کشمکش را تشدید می‌کند. کوئنتین به کدی وابستگی عاطفی دارد و از رفتار او نگران است. برداشت او از کدی تحت تاثیر ارزش‌های پدرسالارانه و معیارهای خانوادگی درباره آبرو و پاکدامنی قرار دارد. این باورها با احساسات شخصی کوئنتین درگیر می‌شوند و بحران ذهنی او را افزایش می‌دهند.
مرگ کوئنتین نیز در ارتباط با این بحران بررسی می‌شود. او از فشار زمان و ناتوانی در حل تعارض‌های درونی خود رنج می‌برد. باورهای پدر درباره بی‌اعتباری پیروزی و محدودیت قدرت انسان، در برداشت او از زندگی نقش دارند. کوئنتین به‌تدریج در هویت پدرسالارانه خانواده حل می‌شود و توانایی شکل‌دادن به صدای مستقل خود را از دست می‌دهد. از این منظر بحران کوئنتین فقط به تجربه‌های شخصی او محدود نیست. زبان و سنت‌های خانوادگی در شکل‌گیری هویت او نقش اساسی دارند. او با سخنانی زندگی می‌کند که از نسل‌های پیشین به او رسیده‌اند و نمی‌تواند رابطه خود با آنها را به شیوه‌ای پایدار سامان دهد.
زبان جیسون و شکل‌گیری اقتدار شخصی
جیسون کامپسون رابطه‌ای ابزاری با زبان دارد. او از واژه‌ها برای دفاع از منافع خود، کنترل موقعیت‌ها و تثبیت جایگاهش در خانواده استفاده می‌کند. گفتار او با تغییر موضوع، تداعی‌های پی‌درپی و گاه کاربرد نادرست واژه‌ها همراه است. این ویژگی‌ها، آشفتگی ذهنی و تعارض او با محیط پیرامونش را آشکار می‌کنند.
جیسون هنگام سخن‌گفتن ممکن است از یک موضوع به موضوعی دیگر منتقل شود. خاطرات، شکایت‌ها و داوری‌های او در یک جریان گفتاری قرار می‌گیرند و روایت را پیچیده می‌کنند. این تغییر مسیرها به خواننده امکان می‌دهند شیوه اندیشیدن او و رابطه‌اش با رویدادهای خانوادگی را دنبال کند. زبان جیسون با نیازهای شخصی او ارتباط نزدیکی دارد. او تلاش می‌کند از طریق گفتار خود بر برداشت دیگران از وقایع اثر بگذارد. در روایت او اعضای خانواده اغلب موضوع داوری و سرزنش قرار می‌گیرند. جیسون با انتخاب واژه‌ها و شیوه بیان، تصویری از خود ارائه می‌دهد که با منافع و خواسته‌هایش سازگار است. او درعین‌حال با فروپاشی خانواده و زوال موقعیت اجتماعی آن روبه‌روست. اعتقاد به میراث اشرافی خانواده با شرایط واقعی زندگی او تعارض دارد. زبان برای جیسون وسیله‌ای جهت ایجاد فاصله میان خود و این وضعیت است. او از طریق گفتار، می‌کوشد کنترل خود بر جهان پیرامون را حفظ کند.
تفاوت میان کوئنتین و جیسون در رابطه آنها با زبان آشکار است. کوئنتین برای بیان تجربه‌هایش به سخنان پدر تکیه می‌کند و در گفت‌وگوی درونی گرفتار می‌ماند. جیسون نیز تحت تاثیر میراث خانوادگی است، اما واژه‌ها را با توجه به نیازهای خود تغییر می‌دهد و از آنها برای اعمال اقتدار استفاده می‌کند. هر دو شخصیت رابطه‌ای متفاوت میان زبان، هویت و قدرت را نشان می‌دهند.
زبان واحد و تعارض‌های اجتماعی در جنوب آمریکا
مفهوم زبان واحد به نقش زبان مسلط در تثبیت ارزش‌ها و ساختارهای اجتماعی مربوط است. زبان در هر جامعه حامل میراث تاریخی و ایدئولوژیک آن است. در «خشم و هیاهو» زبان شخصیت‌ها از فرهنگ اشرافی جنوب آمریکا، نظام پدرسالارانه و مناسبات نژادی تاثیر می‌پذیرد. فاکنر از لهجه و شیوه گفتار جنوب آمریکا برای بازنمایی شخصیت‌ها استفاده می‌کند. این زبان با تاریخ و ارزش‌های اجتماعی منطقه ارتباط دارد. در عین حال رمان پیامدهای این ارزش‌ها را در زندگی شخصیت‌ها نشان می‌دهد. گفتار شخصیت‌ها می‌تواند نگرش‌های مسلط جامعه را بازتاب دهد و در کنار آن، تعارض‌ها و محدودیت‌های آن نگرش‌ها را آشکار کند.
مسئله نژاد در این زمینه اهمیت دارد. جامعه داستان تحت تاثیر میراث برده‌داری و تبعیض نژادی قرار دارد. گفتارهای نژادپرستانه در چنین محیطی بخشی از گفتمان اجتماعی آن دوره‌اند. برای تفسیر آنها باید به جایگاه گوینده، موقعیت روایت و رابطه گفتار با دیگر صداهای اثر توجه کرد. صدای نویسنده از طریق شخصیت‌ها و سازمان‌دهی روایت حضور پیدا می‌کند. زبان هر شخصیت از موقعیت اجتماعی و فرهنگی او تاثیر می‌پذیرد و در عین حال در ساختار کلی رمان معنایی پیدا می‌کند. چندصدایی اثر امکان بررسی رابطه میان زبان فردی و گفتمان مسلط جامعه را فراهم می‌کند.
روایت کدی و محدودیت گفتار زنان
کدی کامپسون یکی از شخصیت‌های مرکزی رمان است، اما روایت زندگی او عمدتا از طریق صداهای مردانه شکل می‌گیرد. بنجی، کوئنتین و جیسون هر یک از منظر تجربه‌ها و باورهای خود به کدی می‌نگرند. تصویر کدی در روایت این شخصیت‌ها بازتابی از رابطه آنان با او و از ارزش‌های اجتماعی حاکم بر خانواده است. بنجی کدی را از طریق خاطرات و عواطف خود به یاد می‌آورد. کوئنتین با مسئله پاکدامنی او درگیر است و زندگی کدی را در چارچوب ارزش‌های خانوادگی تفسیر می‌کند. جیسون نیز او را از منظر تعارض‌های خانوادگی و منافع شخصی خود بازنمایی می‌کند. این روایت‌ها جنبه‌های متفاوتی از شخصیت کدی را آشکار می‌کنند و همزمان محدودیت‌های دیدگاه راویان را نشان می‌دهند.
ساختار روایت با فرهنگ پدرسالارانه جنوب آمریکا ارتباط دارد. در این جامعه ارزش و جایگاه زنان به‌شدت با رفتار جنسی، پاکدامنی و آبروی خانوادگی پیوند خورده است. کدی در مرکز این داوری‌ها قرار می‌گیرد و تجربه او از طریق روایت مردانی بازگو می‌شود که از منظر خود به زندگی‌اش معنا می‌دهند. این وضعیت پرسش‌هایی درباره امکان بیان تجربه زنان در جامعه پدرسالار مطرح می‌کند. روایت کدی نشان می‌دهد که صدای یک شخصیت می‌تواند تحت تاثیر روایت دیگران و ساختارهای اجتماعی محدود شود. مخاطب با مقایسه روایت‌های مختلف می‌تواند تاثیر این محدودیت‌ها را بر بازنمایی کدی بررسی کند. تعدد صداها در این بخش، هم جنبه‌های مختلف شخصیت کدی را نشان می‌دهد و هم ساختار اجتماعی‌ای را آشکار می‌کند که روایت او درون آن شکل گرفته است. روایت مردان از زندگی کدی، در نهایت به بخشی از بازنمایی بحران‌های خانوادگی و ارزش‌های پدرسالارانه تبدیل می‌شود.
کرونوتوپ و رابطه زمان و مکان
کرونوتوپ در نظریه باختین به پیوند زمان و مکان در ساختار روایت اشاره دارد. زمان و مکان از طریق تجربه‌های شخصیت‌ها به یکدیگر مرتبط می‌شوند و در شکل‌گیری معنای داستان نقش دارند. یک مکان می‌تواند با خاطره‌ای خاص پیوند پیدا کند و یک لحظه زمانی می‌تواند تجربه‌های گذشته، حال و آینده را در ذهن شخصیت به هم مرتبط سازد.
در «خشم و هیاهو» تجربه کوئنتین از زمان با ساعت پدر و پدربزرگش ارتباط دارد. صدای ساعت، خاطرات خانوادگی و اندیشه‌های او درباره مرگ را فعال می‌کند. زمان در ذهن کوئنتین با اضطراب و احساس ناتوانی همراه است. خاطرات گذشته پیوسته وارد تجربه حال او می‌شوند و مسیر روایت را تغییر می‌دهند. در نتیجه ساختار زمانی رمان با وضعیت روانی شخصیت ارتباط پیدا می‌کند. کرونوتوپ در اینجا به خواننده کمک می‌کند رابطه میان حرکت در فضا، خاطره و پیش‌بینی مرگ را درک کند.
گفت‌وگوی ادبی با داستایفسکی و شکسپیر
«خشم و هیاهو» با آثار ادبی دیگر نیز وارد رابطه می‌شود. این ارتباط با مفهوم چندصدایی و حضور ژانرهای مختلف در رمان پیوند دارد. اندیشه‌های فلسفی و ارجاع‌های ادبی می‌توانند ساختار معنایی اثر را گسترش دهند و زمینه‌ای برای گفت‌وگوی میان متن‌ها ایجاد کنند.
یکی از نمونه‌ها ارتباط با رمان «یادداشت‌های زیرزمینی» اثر فئودور داستایفسکی است. در این اثر گزاره ریاضی «دو به‌اضافه دو برابر با پنج» به‌صورت اندیشه‌ای خلاف عقل متعارف مطرح می‌شود. این عبارت بیانگر مقاومت در برابر نظم عقلانی و قواعد پذیرفته‌شده است. در «خشم و هیاهو» نیز اشاره به همین اندیشه با انزوای کوئنتین و دشواری او در ارتباط با جهان بیرون ارتباط دارد. هر دو اثر وضعیت شخصیت‌هایی را نشان می‌دهند که در برابر نظم مسلط جهان موضع می‌گیرند و در گفت‌وگوی درونی خود به اندیشه‌هایی متعارض پناه می‌برند.
نمونه دیگر عنوان رمان است که از نمایشنامه «مکبث» اثر ویلیام شکسپیر گرفته شده است. در تک‌گویی مکبث زندگی به سایه‌ای گذرا تشبیه و داستان انسان به روایتی آکنده از صدا و خشم تعبیر می‌شود که معنایی پایدار ندارد. این نگاه با مضمون‌های مرگ، گذر زمان و فروپاشی نظم در رمان فاکنر ارتباط دارد.
عنوان «خشم و هیاهو» به همین مضمون فلسفی اشاره می‌کند. روایت زندگی شخصیت‌ها با آشفتگی، رنج و ناتوانی در ایجاد نظم همراه است. کوئنتین، جیسون و بنجی هر یک از منظر خود بخشی از زندگی خانواده را روایت می‌کنند و محدودیت‌های آگاهی و زبان آنان بر شکل داستان اثر می‌گذارد. ارتباط با مکبث، معنای رمان را در چارچوبی گسترده‌تر از تجربه خانواده کامپسون قرار می‌دهد. این ارجاع‌ها نمونه‌هایی از ورود زبان و اندیشه آثار دیگر به ساختار رمان‌اند. متن فاکنر از طریق این ارتباط‌ها با سنت ادبی گفت‌وگو می‌کند و مضمون‌های خود را در پیوند با پرسش‌های فلسفی درباره زندگی، زمان و مرگ گسترش می‌دهد.
به طور کل «خشم و هیاهو» نمونه‌ای از کاربرد مفاهیم باختین در تحلیل زبان و ساختار روایت است. تفاوت میان صداهای شخصیت‌ها، گفت‌وگوهای درونی، تاثیر گفتمان‌های اجتماعی و حضور ارجاع‌های ادبی، شبکه‌ای از روابط معنایی ایجاد می‌کند. خانواده کامپسون درگیر میراث اشرافی، سنت‌های پدرسالارانه، ارزش‌های اخلاقی و مناسبات نژادی است و هر شخصیت این تعارض‌ها را به شیوه‌ای متفاوت تجربه می‌کند.
کوئنتین برای بیان تجربه‌های خود به زبان پدر و سنت خانوادگی وابسته است. این وابستگی با بحران هویت و ناتوانی او در برقراری ارتباط پیوند دارد. جیسون زبان را برای حفظ منافع و اعمال اقتدار شخصی به کار می‌گیرد. روایت کدی از طریق صداهای مردانه شکل می‌گیرد و محدودیت‌های اجتماعی زنان را آشکار می‌کند. دیلسی نیز با ایمان، عشق و استقامت، جایگاهی مهم در بازنمایی ارزش‌های اخلاقی و تعارض‌های نژادی دارد.
کرونوتوپ، رابطه زمان و مکان را در تجربه کوئنتین روشن می‌کند. ارجاع به داستایفسکی و شکسپیر نیز نشان می‌دهد که رمان با آثار و اندیشه‌های ادبی دیگر وارد گفت‌وگو می‌شود. در مجموع بررسی باختینی رمان نشان می‌دهد که زبان شخصیت‌ها، ساختار روایت و زمینه اجتماعی داستان در ارتباطی پیوسته قرار دارند و معنای اثر از تعامل این عناصر شکل می‌گیرد.
سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» از بیست‌وسوم تا سی‌ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می‌شود.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط می‌کند
