کتاب و جست‌وجوی «دیگری»/ 2
نقش رسانه‌ها در تامین مواد خام و اطلاعات اولیه برای گفت‌وگو بسیار مهم است/ کتاب انحصار روایت یک‌طرفه رسانه را می‌شکند
حبیب راثی تهرانی با اشاره به اینکه در بحران، گفت‌وگو از تفنن و اولویت چندم مردم به ضرورتی روزمره تبدیل می‌شود، گفت: کتاب با روشن کردن زوایایی که رسانه‌ها پنهان می‌کنند، انحصار روایت یک‌طرفه رسانه‌ای را می‌شکند.
حبیب راثی تهرانی؛ عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبائی به ستاد خبری سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران گفت: در بحران مردم در سرگشتگی و حیرانی به سر می‌برند و در فضایی قرار می‌گیرند که نیازمند کاهش تنش و اضطراب اجتماعی است. یکی از مهم‌ترین، ابتدایی‌ترین و در دسترس‌ترین راه‌های کاهش این تنش، صحبت کردن با همنوعان و انسان‌های دیگر جامعه است. بنابراین گفت‌وگو در این شرایط به ابزاری جدی، درجه یک و در دسترس تبدیل می‌شود. این ابزار به افراد تسلی می‌بخشد، تنش را کاهش می‌دهد و سرگشتگی آنها را کم می‌کند.
این مدرس علوم ارتباطات اجتماعی ادامه داد: نکته مهم اینجاست که در بحران، گفت‌وگو از حالت تفنن و اولویت چندم بیرون می‌آید و به اولویت اول مردم تبدیل می‌شود؛ راهی که افراد در آن دانش، تصمیم و اطلاعات صحیح را با یکدیگر سهیم می‌شوند و از این راه تنش و اضطراب خود را کاهش می‌دهند. در وضعیت عادی، بسیاری از اختلاف‌نظرها با گذشت زمان و سازوکارهای معمول اجتماعی مدیریت می‌شود؛ اما بحران این فرصت را محدود می‌کند. گفت‌وگو در این شرایط از قالبی غیرضروری بیرون می‌آید و به قالبی راه‌حل‌گرا، کاربردی و درمانی گام می‌گذارد. این گفت‌وگو اضطراب‌ها، دغدغه‌ها، استرس‌ها و ترس‌ها را کاهش می‌دهد و به مقابله با تروماهای جمعی کمک می‌کند.
گفت‌وگوی سالم میان افراد جامعه، انسجام اجتماعی به همراه می‌آورد
راثی‌تهرانی درباره نقش گفت‌وگوی سالم در کاهش شکاف اجتماعی گفت: گفت‌وگوی سالم که بر مبنای اطلاعات درست باشد، می‌تواند راهگشا باشد و موضوعات مورد بحث را کاهش دهد، موجب انسجام اجتماعی شود و شکاف اجتماعی را کمتر کند. این امر به شرطی محقق می‌شود که گفت‌وگوی ما با افراد بر اساس واقعیت‌های صحیح و به دور از سوگیری باشد و از اطلاعات نادرست و گمراه‌کننده، شایعات و اخبار جعلی پرهیز شود.
وی افزود: اینجاست که نقش رسانه‌ها مشخص می‌شود؛ رسانه‌ها با ارائه اخبار صحیح و راستی‌آزمایی اخبار و ارائه درست آنها و ایفای رسالت اطلاع‌رسانی شایسته و صحیح و خبرگزاری و گزارشگری حرفه‌ای می‌توانند اخبار صحیح و به دور از هرگونه تحریف، بزرگ‌نمایی، غلو یا سانسور را به مخاطبان برسانند. اگر ما به چنین رسانه‌ای دسترسی داشته باشیم و رسانه‌ها در این مسیر حرکت کنند و افراد جامعه نیز اخبار و اطلاعات خود را از این رسانه‌ها کسب کنند، این مسیر به شکل‌گیری گفت‌وگوی سالم و کاهش تنش و شکاف اجتماعی کمک می‌کند.
رسانه وابسته، منبع صحیح گفت‌وگو نیست
مترجم کتاب «رسانه‌های اجتماعی و نظم جهانی پساحقیقت» نوشته گابریل کوزنتینو، در بخش دیگری از سخنان خود در زمینه ضرورت آگاهی عمومی در زمینه سواد رسانه‌ای گفت: رسانه‌ای که مالکیت آن مشخص است و در دست یکی از دشمنان قرار دارد و برای ما تولید محتوا می‌کند، محتوای تولیدی‌اش به نفع آن دشمن و به ضرر ما خواهد بود. چنین رسانه‌ای نمی‌تواند منبع صحیحی باشد و تامین اطلاعات یک طرف گفت‌وگو را بر عهده بگیرد. نقش رسانه‌ها در تأمین مواد خام و اطلاعات اولیه برای گفت‌وگو بسیار مهم است.
راثی تهرانی درباره مهم‌ترین موانع شکل‌گیری گفت‌وگو، اشاره کرد: به‌نظر من مهم‌ترین موانع، گفت‌وگوی نامتعادل و نامتوازن و یا گفت‌وگوی بر پایه اطلاعات غلط است. در همین ایام «جنگ رمضان» شاهد بودیم که گفت‌وگوهایی بعضا میان هموطنان ما شکل می‌گرفت که بر پایه اطلاعات شبکه‌های معاند بود. این گفت‌وگوها نتیجه‌ای جز یاس، سرخوردگی روانی و این باور که به پایان خط نزدیک شده‌ایم و آینده‌ای نمی‌توان متصور شد، نداشت. حتی شاهد بودم که بعضی افراد بر اساس همان اطلاعات غلط و گمراه‌کننده که به عمد برای مایوس کردن مردم منتشر می‌شد، برنامه‌های خود را تعطیل و لغو کردند و گفتند این کشور آینده‌ای ندارد. بعضی نیز بنده را به خاطر برنامه‌هایی که در آینده داشتم سرزنش می‌کردند که چه امیدی داری و این مملکت تمام شده است.
وی درباره راهکارهای رسانه‌ای برای کاهش این موانع برای شکل‌گیری گفت‌وگو افزود: رسانه می‌تواند با افشای وابستگی رسانه‌ها و روابط قدرت و مالکیتی که رسانه‌های معاند دارند، مخاطبان را نسبت به آن منبع جعلی و اخبار جعلی آگاه کند. همچنین می‌تواند شگردهای رسانه‌ای را که آنها به کار می‌برند تا مخاطبان کم‌سواد رسانه‌ای را فریب دهند، آشکار کند. راه دوم، افزایش سواد رسانه‌ای، تفکر انتقادی و نگاه انتقادی به رسانه‌ها و دوری از ساده‌لوحی و زودباوری است.
کتاب، رسانه تسکین‌بخش روزهای بحران است
راثی تهرانی در بخش دیگری از سخنان خود به نقش اول کتاب به‌عنوان یک رسانه در بحران اشاره کرد و ادامه داد: در بحران‌های اجتماعی مانند جنگ که ترومای جمعی روی کشور سایه می‌اندازد، اجتماعات و گفت‌گوی جمعی تعطیل می‌شود و بسیاری از افراد به طور انفرادی سکنا می‌گزینند. در چنین شرایطی گفت‌وگو با کتاب پا به عرصه می‌گذارد؛ زیرا کتاب رسانه‌ای بسیار موثر است که می‌تواند ما را آرام کند. خواندن کتاب‌هایی که تجربه‌های تاریخی را روایت می‌کنند، به‌ویژه کتاب‌های مستند درباره تاریخ معاصر که به بحران‌های مشابه زمان ما پرداخته‌اند، به خواننده متن نشان می‌دهد مردم دیگری در شرایطی شبیه به وضعیت امروز ما چگونه زندگی کرده‌اند و از آن عبور کرده‌اند. این تجربه‌ها به خواننده متن کمک می‌کند احساس درماندگی خود را کم کند و امکان عبور از بحران را پیش چشم خود ببیند.
وی افزود: ارتباط داشتن با کتاب‌هایی که به انسان انگیزه و آرامش می‌دهند نیز نوعی درمان است. کتاب رسانه‌ای موثر است تا افراد را از تصورات و تنش‌های روانی حاصل از جنگ و بحران اجتماعی، لحظه‌ای فارغ کند و لذت خواندن را به آنان بچشاند. کتاب‌های تاریخی، ادبی و هر کتابی که فرد با خواندن آن احساس لذت کند، این کارکرد را کم‌وبیش دارد. من نیز در ایام جنگ که تهران زیر بمباران دشمن بود، به تحقیق و تالیف کتابی پناه بردم. عنوان این کتاب «در آفاق شوق» است و اخیرا رونمایی شد.
کتاب، سندی گویا در برابر انحصار روایت است
راثی‌تهرانی درباره نقش دوم کتاب به‌عنوان رسانه‌ای اثرگذار در بحران گفت: کتاب به عنوان رسانه‌ای خاموش اما گویا و به عنوان یک سند گویا، ما را به قعر واقعیت‌های تاریخی می‌برد. کتاب در برابر انحصار روایت رسانه‌ای می‌ایستد و با روایت زوایایی که رسانه‌ها می‌کوشند پنهان بماند و صداهای حاشیه‌ای و مخالف را خاموش کند، این زوایا را برای خواننده متن روشن می‌کند. کتاب روایت‌های مغفول و روایت‌هایی را که عمدا در حاشیه نگه داشته شده‌اند، زنده می‌کند و با آگاهی‌بخشی عمیق، تفکر انتقادی خواننده متن را بارورتر می‌سازد.
وی ادامه داد: رسانه‌ها با تکرار، غلو، بزرگ‌نمایی، بیان بخشی از حقیقت، برجسته‌سازی رسانه‌ای و دروازه‌بانی خبری که همه از شگردهای رسانه‌ای هستند، به کمک اخبار جعلی، اطلاعات نادرست و شایعات، جهت‌دهی و سوگیری مورد نظر خود را به مخاطبان منتقل می‌کنند. کتاب با بیان زوایای تاریک و سخنانی که رسانه‌ها نمی‌خواهند گفته شود، وارد میدان می‌شود و این زوایای تاریک را پیش چشم خواننده متن روشن می‌کند.
راثی‌تهرانی اشاره کرد: ترفندهایی که رسانه‌ها و قدرت‌ها در جنگ‌های تحمیلی اخیر در رسانه‌های اجتماعی به کار گرفتند و به واسطه آنها بر بحران‌های جمعی و مناقشات منطقه‌ای دامن زدند، پیشتر در کتاب‌ها ثبت و مستند شده بود. یکی از این کتاب‌ها «رسانه‌های اجتماعی و نظم جهانی پساحقیقت» است که من مترجم آن بوده‌ام.
وی درباره محور این کتاب توضیح داد: این کتاب نشان می‌دهد چگونه قدرت‌های بزرگ، آمریکا و اسرائیل، با اثرگذاری بر مالکیت رسانه‌های اجتماعی مانند توییتر، فیسبوک، اینستاگرام و واتساپ، در مناقشات منطقه‌ای مانند جنگ اخیر ایران و اسرائیل، حضور داعش در سوریه و عراق، بحران هائیتی، نسل‌کشی کامبوج، برزیل و اوکراین دامن زدند و جریان اطلاعات را به نفع خودشان مدیریت کردند. این کتاب همان چشم‌انداز انتقادی و حرکت در مسیر افزایش سواد رسانه‌ای مخاطبان را تقویت می‌کند و نشان می‌دهد مالکیت رسانه‌های اجتماعی، در عین اینکه فضایی متکثر و ظاهرا دموکراتیک برای ارائه نظرات فراهم می‌آورد، در پس خود مالکیتی سوگیرانه، خشن و بی‌رحم دارد که در دست قدرت‌های بزرگ است و آنها از آن در جهت منافع خودشان سوءاستفاده می‌کنند.
گفت‌وگو، تروما جمعی حاصل از بحران را میان همه تقسیم می‌کند
این استاد علوم ارتباطات اجتماعی درباره نقش گفت‌وگو در پردازش سالم احساسات و جلوگیری از سرکوب روانی گفت: گفت‌وگو باعث می‌شود فرد خود را تنها احساس نکند و راه‌حل‌های جمعی مقابله با تروما را به انسان می‌آموزد. یک مثل عربی قدیمی هست که می‌گوید «البلیة إذا عمّت طابَت»؛ یعنی هنگامی که بلا عمومی شود، تحمل و سازگاری با آن برای فرد آسان‌تر می‌شود.
وی افزود: گفت‌وگو تروما و مشکلات حاصل از آن را میان افراد پخش می‌کند و همه را با هم سهیم می‌کند؛ همبستگی‌ها را تقویت و دلبستگی‌ها را افزون می‌کند و حس همدلی، یاری و حمایت جمعی میان طرفین گفت‌وگو را افزایش می‌دهد. اینها باعث می‌شود احساسات فرد از انزوا خارج شود و در برابر تروما از احساس بی‌پناهی نجات پیدا کند.
سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» از بیست‌وسوم تا سی‌ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می‌شود.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط می‌کند
