در نشست تخصصی «گذار به چاپ دیجیتال» مطرح شد؛
چاپ دیجیتال؛ راه نجات صنعت نشر ایران است
کارشناسان در نشست تخصصی «گذار به چاپ دیجیتال» این نوع از چاپ را ضرورتی برای ادامه فعالیت ناشران دانستند و بر رفع موانع فنی، تأمین مواد مصرفی و توسعه چاپ بر اساس سفارش تأکید کردند.
به گزارش ستاد خبری سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، نشست تخصصی «گذار به چاپ دیجیتال؛ انتخابی هوشمندانه یا الزامی اجتناب‌ناپذیر؟» در نخستین روز هفته کتاب سی‌وچهارم، روز شنبه (۲۳ آبان ۱۴۰۵) در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد. در این برنامه جلال ذکایی و صادق طاق‌دره از فعالان صنعت چاپ دیدگاه‌های خود را درباره ضرورت‌ها، چالش‌ها و آینده چاپ دیجیتال در صنعت نشر مطرح کردند. ساره گودرزی؛ خبرنگار تخصصی حوزه چاپ و نشر نیز دبیری این نشست را بر عهده داشت.
چاپ دیجیتال در ایران ابزار بقا و در جهان ابزاری برای توسعه بازار است
جلال ذکایی فعال حوزه چاپ با اشاره به تفاوت شرایط چاپ دیجیتال در ایران و دیگر کشورها گفت: در بازارهای جهانی، چاپ دیجیتال عمدتاً ابزاری برای کاهش هزینه‌ها، افزایش بهره‌وری، بازاریابی و سنجش میزان استقبال مخاطبان از یک عنوان کتاب است. در ایران، به دلیل محدودیت منابع، مشکلات واردات و وابستگی به تجهیزات و مواد مصرفی خارجی، این فناوری کارکردی فراتر پیدا کرده و به ابزاری برای ادامه فعالیت ناشران تبدیل شده است.
به گفته او، ناشران برای مدیریت هزینه‌ها و جلوگیری از انباشت کتاب در انبارها ناگزیرند چاپ دیجیتال را در برنامه‌ریزی تولید خود لحاظ کنند. برخی ناشران نیز به خرید تجهیزات چاپ دیجیتال روی آورده‌اند و گروهی دیگر از خدمات چاپخانه‌های تخصصی استفاده می‌کنند. از این منظر، چاپ دیجیتال دیگر صرفاً یک انتخاب جانبی نیست و به ضرورتی برای حفظ فعالیت اقتصادی در صنعت نشر تبدیل شده است.
این کارشناس حوزه چاپ در عین حال تأکید کرد که نگاه به چاپ دیجیتال نباید به مسئله بقا محدود بماند. این فناوری می‌تواند در کنار چاپ افست، به یکی از ابزارهای توسعه بازار کتاب تبدیل شود. به اعتقاد او، چاپ دیجیتال و افست دو روش مکمل هستند و ناشر باید با توجه به نیاز بازار، نوع کتاب و میزان تقاضا درباره انتخاب روش تولید تصمیم بگیرد.
تیراژ اقتصادی و تفاوت کتاب‌های رنگی و سیاه‌وسفید
ذکایی درباره محدوده اقتصادی چاپ دیجیتال توضیح داد: این موضوع به نوع کتاب، میزان سرمایه‌گذاری ناشر و حساسیت‌های کیفی اثر بستگی دارد. با این حال، در شرایط معمول، چاپ دیجیتال برای کتاب‌های سیاه‌وسفید تا حدود ۵۰۰ نسخه و در برخی موارد تا ۷۰۰ یا ۷۵۰ نسخه می‌تواند توجیه اقتصادی داشته باشد. با افزایش شمارگان و نزدیک شدن آن به هزار نسخه، معمولاً چاپ افست از نظر هزینه تمام‌شده مزیت بیشتری پیدا می‌کند. در کتاب‌های رنگی، محدوده اقتصادی چاپ دیجیتال پایین‌تر است و تیراژ حدود ۳۰۰ نسخه می‌تواند انتخاب منطقی‌تری باشد. افزایش تیراژ در این گروه از کتاب‌ها هزینه تمام‌شده را بالا می‌برد و ممکن است قیمت نهایی را از توان خرید مخاطب خارج کند.
وی در ادامه کیفیت، سرعت و هزینه تولید را سه عامل اصلی در انتخاب روش چاپ دانست و ادامه داد: کیفیت چاپ دیجیتال در سال‌های اخیر پیشرفت قابل‌توجهی داشته است. در نمونه‌های جدید، حتی برخی ویژگی‌های ظاهری که پیش‌تر از تفاوت‌های محسوس چاپ دیجیتال و افست به شمار می‌رفت، بهبود یافته است. فناوری‌های تازه امکان تولید آثاری با کیفیت مطلوب‌تر را فراهم کرده‌اند و انتظار می‌رود با توسعه ماشین‌آلات جوهرافشان و بهبود مرکب‌ها، فاصله این دو روش در آینده کمتر شود.
اقتصاد ضعیف نشر و عقب‌ماندگی تجهیزات
ذکایی در بخش دیگری از سخنان خود یکی از موانع اصلی نوسازی چاپخانه‌های دیجیتال را ضعف اقتصاد نشر دانست و گفت: خرید تجهیزات پیشرفته تنها به دسترسی به دستگاه محدود نمی‌شود؛ میزان تقاضا در بازار باید به اندازه‌ای باشد که سرمایه‌گذاری و هزینه نگهداری آن را توجیه کند. در حوزه بسته‌بندی، گردش مالی و تقاضای بازار امکان استفاده از تجهیزات به‌روز را فراهم می‌کند؛ اما در صنعت نشر، قدرت خرید محدود مخاطبان و ضعف نقدینگی ناشران، امکان سرمایه‌گذاری مشابه را کاهش داده است. در نتیجه، بسیاری از چاپخانه‌ها ناچارند با دستگاه‌های قدیمی‌تر یا دست‌دوم فعالیت کنند.
وی افزود: به گفته او چرخه فناوری در چاپ دیجیتال سریع است و دستگاه‌ها در فاصله چندساله ممکن است از نظر امکانات و کیفیت از رده رقابت خارج شوند. این وضعیت با چاپ افست تفاوت دارد؛ زیرا برخی دستگاه‌های مکانیکی افست حتی پس از چند دهه همچنان قابلیت فعالیت دارند. در چاپ دیجیتال، هزینه نگهداری دستگاه‌های قدیمی و تأمین قطعات و مواد مصرفی می‌تواند بخش مهمی از صرفه اقتصادی فعالیت را از بین ببرد.
این فعال صنعت چاپ، با نقل توصیه یکی از فعالان باسابقه این حوزه، درباره خرید دستگاه‌های دست‌دوم هشدار داد و گفت: چنین خریدی ممکن است در ظاهر هزینه اولیه کمتری داشته باشد، اما هزینه تعمیر، نگهداری و مصرف مواد را افزایش دهد. با این حال، ضعف توان مالی بازار باعث شده است برخی چاپخانه‌ها راه دیگری جز استفاده از این تجهیزات نداشته باشند.
او همچنین یادآور شد چاپخانه‌هایی که از دستگاه‌های به‌روز استفاده می‌کنند، معمولاً بخشی از ظرفیت خود را به سفارش‌های تجاری مانند چاپ بروشور، کاتالوگ و بسته‌بندی اختصاص می‌دهند؛ زیرا فعالیت صرف در حوزه کتاب، به‌ویژه کتاب‌های عمومی، همیشه درآمد لازم برای تأمین هزینه‌های تجهیزات پیشرفته را فراهم نمی‌کند.
چاپ بر اساس سفارش؛ فرصتی برای احیای کتاب‌های محبوس
ذکایی در بخش دیگری از سخنان خود چاپ بر اساس سفارش را یکی از ظرفیت‌های مهم چاپ دیجیتال دانست و گفت: این روش می‌تواند امکان دسترسی دوباره به کتاب‌هایی را فراهم کند که به دلیل تقاضای محدود یا هزینه بالای تجدید چاپ، سال‌ها در انبارها یا خارج از چرخه تولید باقی مانده‌اند.
وی با «محبوس» خواندن این کتاب‌ها ادامه داد: اینها آثاری است که ممکن است همچنان مخاطب داشته باشند، اما چاپ مجدد آنها در تیراژ متعارف برای ناشر صرفه اقتصادی ندارد. ناشری که هزاران عنوان کتاب در فهرست خود دارد، نمی‌تواند از هر عنوان تعداد زیادی نسخه چاپ و انبار کند. چاپ بر اساس سفارش این امکان را ایجاد می‌کند که کتاب پس از ثبت درخواست مخاطب تولید و ارسال شود. چاپ بر اساس سفارش در بازارهای جهانی برای پاسخ به نیاز مخاطبان به کتاب‌های کم‌تیراژ و نایاب توسعه یافته است. با این حال، اجرای موفق آن به زیرساخت نرم‌افزاری، سامانه ثبت سفارش، ارتباط میان ناشر و چاپخانه و امکانات مناسب پس از چاپ نیاز دارد.
به گفته او، در ایران بخش زیادی از فرایند چاپ و صحافی به‌صورت آفلاین انجام می‌شود؛ یعنی کتاب پس از چاپ برای انجام مراحل بعدی به بخش یا مجموعه دیگری منتقل می‌شود. در برخی بازارهای پیشرفته، دستگاه‌های یکپارچه می‌توانند اطلاعات هر عنوان را دریافت کنند، نسخه موردنظر را چاپ کنند و پس از صحافی و برش، کتاب آماده را تحویل دهند. نبود چنین زیرساخت‌هایی در ایران، سرعت و بهره‌وری چاپ بر اساس سفارش را کاهش می‌دهد.
ذکایی گفت: در کشور حدود ۲۵۰ تا ۵۰۰ هزار عنوان کتاب محبوس وجود دارد و معتقد بود ایجاد یک سکوی نرم‌افزاری قابل‌اعتماد برای ثبت و مدیریت این آثار، در کنار مراکز مجهز چاپ و صحافی، می‌تواند بخش مهمی از ظرفیت بالقوه بازار را فعال کند.
ضرورت اصلاح اقتصاد زنجیره نشر
ذکایی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به این نکته که مشکلات چاپ دیجیتال را نمی‌توان جدا از وضعیت کل زنجیره نشر بررسی کرد، گفت: ناشر، چاپخانه، پخش‌کننده و کتاب‌فروش در یک چرخه اقتصادی فعالیت می‌کنند و فشار مالی در هر بخش، بخش‌های دیگر را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.
او با انتقاد از نامتوازن بودن گردش مالی در زنجیره نشر توضیح داد: گاهی پخش‌کننده کتاب را با مهلت پرداخت طولانی از ناشر دریافت می‌کند اما آن را با فاصله زمانی کوتاه و به‌صورت نقدی می‌فروشد. در چنین شرایطی ناشر با کمبود نقدینگی روبه‌رو می‌شود و بخشی از فشار مالی خود را به چاپخانه منتقل می‌کند. ترمیم اقتصاد نشر و کاهش فاصله میان ناشر و مصرف‌کننده می‌تواند به بهبود شرایط چاپخانه‌ها و افزایش توان سرمایه‌گذاری آنها منجر شود.
ذکایی همچنین بر ضرورت تخصصی ماندن فعالیت‌ها تأکید کرد و گفت: ناشر باید بر نشر، چاپخانه بر خدمات چاپ و مجموعه‌های پخش بر توزیع تمرکز کنند. ورود هر یک از این بخش‌ها به فعالیت تخصصی بخش دیگر، بدون دانش و زیرساخت لازم، می‌تواند به زیان کسب‌وکارها تمام شود.
چاپ دیجیتال باید از وضعیت اضطراری به فرصت توسعه تبدیل شود
صادق طاق‌دره نیز در این نشست با تأیید ضرورت توجه ناشران به چاپ دیجیتال، بر اهمیت تغییر نگاه فعالان صنعت نشر تأکید کرد و گفت: اگر چاپ دیجیتال تنها راهی برای عبور از بحران و حفظ بقای کسب‌وکار تلقی شود، بخشی از ظرفیت‌های آن نادیده می‌ماند. این فناوری می‌تواند به فرصتی برای توسعه فعالیت، افزایش ابتکار و بهبود بازاریابی تبدیل شود. تجربه برخی کشورها نشان می‌دهد چاپ دیجیتال در کنار چاپ افست، ابزاری برای توسعه بازار و پاسخ‌گویی دقیق‌تر به تقاضاست. به همین دلیل، ناشران باید به‌جای انتخاب یک روش ثابت برای همه کتاب‌ها، متناسب با ویژگی اثر و نیاز مخاطب درباره شیوه تولید تصمیم بگیرند.
وی در ادامه با اشاره به وضعیت ماشین‌آلات چاپ دیجیتال در ایران، افزود: دستگاه‌های روز دنیا معمولاً پس از چند سال از چرخه فناوری فاصله می‌گیرند. در بازار ایران نیز بخشی از تجهیزات مورد استفاده، دست‌دوم یا میان‌رده هستند. البته واردات دستگاه‌های جدید امکان‌پذیر است، اما استمرار فعالیت آنها به وجود شرکت‌های پشتیبان، تأمین قطعات، خدمات فنی و تسهیلات مالی وابسته است. برخی مجموعه‌ها برای واردات تجهیزات جدید اقدام کرده‌اند، اما این کار به سرمایه‌گذاری سنگین و طی کردن فرایندهای طولانی نیاز دارد.
طاق‌دره ادامه داد: چاپخانه‌ای که دستگاهی با ظرفیت طراحی‌شده برای حدود ۳۰۰ هزار برگ در ماه در اختیار دارد، ممکن است برای پاسخ‌گویی به سفارش‌ها ناچار شود تا یک میلیون برگ در ماه از آن خروجی بگیرد. چنین فشاری بر تجهیزات، در بلندمدت مشکلات فنی و محدودیت‌های عملیاتی ایجاد می‌کند. ورود دستگاه‌های پیشرفته به بازار کافی نیست و باید امکان استفاده پایدار از آنها فراهم شود. شرکت‌های واردکننده باید خدمات نصب، تعمیر، تأمین قطعات و پشتیبانی ارائه کنند و شرایط خرید تجهیزات نیز با ظرفیت اقتصادی چاپخانه‌ها تناسب داشته باشد.
اعتماد؛ پیش‌شرط گسترش چاپ بر اساس سفارش
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به این نکته که چاپ بر اساس سفارش فرصتی برای انتشار دوباره آثار قدیمی و به طور کتاب‌هایی است که ناشر امکان تولید گسترده آنها را ندارد، گفت: با این حال یکی از موانع اصلی توسعه این روش نبود اعتماد کافی میان ناشر و چاپخانه است. ناشر برای سپردن فایل کتاب به چاپخانه باید اطمینان داشته باشد که محتوای اثر محرمانه می‌ماند و بدون اجازه در اختیار دیگران قرار نمی‌گیرد. همین نگرانی درباره کتاب‌هایی که سال‌ها از انتشار آنها گذشته و دیگر در بازار موجود نیستند نیز وجود دارد. بنابراین توسعه چاپ بر اساس سفارش نیازمند سازوکارهای روشن برای حفاظت از فایل‌ها و حقوق ناشران است.
طاق‌دره همچنین به تجربه تأخیر در انتشار برخی کتاب‌ها اشاره کرد و ادامه داد: گاهی اثری که ناشر آن را برای انتشار مناسب می‌داند به دلیل محدودیت‌های تولید و برنامه‌ریزی، یک تا دو سال در انتظار چاپ باقی می‌ماند. چاپ دیجیتال می‌تواند این فاصله را کاهش دهد و امکان تولید تعداد محدودی نسخه را در زمان کوتاه‌تر فراهم کند. در این الگو کتاب ابتدا با تیراژ پایین چاپ می‌شود و در صورت استقبال بازار امکان افزایش تیراژ و انتقال آن به روش‌های دیگر تولید وجود دارد.
این فعال صنعت چاپ اضافه کرد: اجرای چاپ دیجیتال با کیفیت مطلوب به تجهیزات پیشرفته و نیروی انسانی کارآزموده نیاز دارد. حتی اگر دستگاه مناسب در دسترس باشد، اپراتور و مجموعه‌ای که مسئولیت تولید را بر عهده دارد باید توانایی تنظیم دستگاه، کنترل کیفیت و رعایت استانداردهای چاپ و صحافی را داشته باشد. اتحادیه‌های صنفی، نهادهای مرتبط و فعالان باسابقه می‌توانند در معرفی مجموعه‌های معتبر و تعیین معیارهای حرفه‌ای نقش داشته باشند. ناشران نیز باید پیش از سپردن سفارش، سابقه کاری چاپخانه و کیفیت محصولات آن را بررسی کنند. این میان قیمت تمام‌شده نباید تنها معیار انتخاب چاپخانه باشد. امنیت فایل، کیفیت خروجی، تعهد به زمان تحویل و توان فنی مجموعه نیز اهمیت دارد. انتخاب صرفاً بر اساس قیمت پایین ممکن است در نهایت به افت کیفیت یا آسیب به فرایند تولید منجر شود.
مواد مصرفی غیراستاندارد؛ تهدیدی برای کیفیت و تجهیزات
یکی از موضوعات مهم مطرح‌شده در این نشست، وابستگی چاپ دیجیتال به مواد مصرفی وارداتی و مشکلات تأمین مواد استاندارد بود. جلال ذکایی در این باره توضیح داد: محدودیت‌های واردات و نوسان نرخ ارز، زمینه ورود برخی مواد مصرفی تقلبی یا غیراستاندارد را فراهم کرده است. استفاده از این مواد می‌تواند هم کیفیت چاپ را کاهش دهد و هم به دستگاه‌ها آسیب جدی وارد کند.
وی افزود: دستگاه‌های دیجیتال در مقایسه با برخی تجهیزات چاپ افست به مواد مصرفی سازگار و استاندارد حساسیت بیشتری دارند. استفاده از تونر یا جوهر نامناسب ممکن است در ابتدا مشکل آشکاری ایجاد نکند، اما پس از مدتی به قطعات و بخش‌های اصلی دستگاه آسیب بزند و هزینه‌های سنگینی به چاپخانه تحمیل کند. به همین دلیل، انتخاب مواد مصرفی باید بر اساس استاندارد و سازگاری آنها با مدل دستگاه انجام شود.
ذکایی همچنین از تلاش‌هایی برای تولید داخلی برخی مواد مصرفی خبر داد و گفت: در همکاری با یک شرکت دانش‌بنیان، نمونه‌هایی از جوهرهای مختلف و تونر تولید و در چند چاپخانه و دستگاه آزمایش شده است. با وجود دستیابی به نمونه‌های آزمایشگاهی و انجام بررسی‌های فنی، حمایت مالی لازم برای راه‌اندازی خط تولید فراهم نشده است. تولید داخلی مواد مصرفی می‌تواند وابستگی به واردات را کاهش دهد. در صورت حمایت مؤثر از تولیدکنندگان، ظرفیت تأمین نیاز بازار داخلی توسط تولید کننده داخلی و حتی صادرات وجود دارد. تحقق این هدف به هماهنگی نهادهای دولتی، بانکی و صنعتی و فراهم شدن تسهیلات موردنیاز وابسته است.
کیفیت کاغذ داخلی و مشکلات سازگاری با دستگاه‌ها
موضوع کیفیت کاغذ نیز در بخش دیگری از نشست مورد توجه قرار گرفت. طاق‌دره در این باره گفت: برخی چاپخانه‌ها برای کاهش هزینه‌ها از کاغذ تولید داخل استفاده کرده‌اند و در مواردی نیز نتیجه مطلوب بوده است؛ اما کیفیت کاغذ در محموله‌های مختلف همیشه یکسان نیست. گاهی کاغذی که در یک نوبت عملکرد مناسبی در دستگاه دارد، در محموله بعدی با مشکلاتی مانند گیرکردن، برش نامناسب یا اختلال در فرایند چاپ همراه می‌شود. بخشی از این مشکلات ممکن است به مراحل تولید، رول‌کردن و تبدیل کاغذ به شیت مربوط باشد. این ناهماهنگی‌ها باعث می‌شود چاپخانه نتواند با اطمینان از مواد اولیه داخلی استفاده کند.
وی افزود: تولید تونر و قطعات مصرفی چاپ دیجیتال، فرایندی تخصصی است و محصولات برندها و مدل‌های مختلف لزوماً با یکدیگر سازگار نیستند. بنابراین، توسعه تولید داخلی باید همراه با رعایت استانداردهای فنی و انجام آزمایش‌های دقیق باشد.
طاق‌دره همچنین به تغییر سلیقه مخاطبان و افزایش تقاضا برای برخی گونه‌های کتاب اشاره کرد و ادامه داد: در کنار کتاب‌های روان‌شناسی، کسب‌وکار و رمان که پیش‌تر سهم قابل‌توجهی از سفارش‌های چاپ دیجیتال را به خود اختصاص می‌دادند، آثار فانتزی نیز با استقبال بخشی از مخاطبان، به‌ویژه نسل جوان، روبه‌رو شده‌اند. ویژگی برخی از این آثار و تغییرات سریع سلیقه مخاطبان، امکان پیش‌بینی دقیق میزان تقاضا را دشوار می‌کند. چاپ دیجیتال در چنین شرایطی می‌تواند به ناشر اجازه دهد ابتدا تعداد محدودی نسخه تولید کند و پس از سنجش استقبال بازار، درباره تجدید چاپ تصمیم بگیرد.
این کارشناس در عین حال یادآور شد که چاپ دیجیتال برای همه گروه‌های کتاب به یک اندازه مناسب نیست. برای نمونه در برخی کتاب‌های کودک و آثار تمام‌رنگی، هزینه و کیفیت مورد انتظار ممکن است انتخاب روش‌های دیگر را منطقی‌تر کند. بنابراین، تصمیم‌گیری درباره روش چاپ باید با توجه به گروه مخاطب، نوع محتوا و ویژگی‌های فنی کتاب انجام شود.
ذکایی در بخش انتهایی این نشست گفت: ناشران برای برای حفظ فعالیت اقتصادی و استفاده از ظرفیت چاپ بر اساس سفارش باید به چاپ دیجیتال روی بیاورند.
طاق‌دره نیز نیز اشاره کرد: چاپ دیجیتال زمانی می‌تواند به یکی از پایه‌های توسعه صنعت نشر تبدیل شود که در کنار چاپ افست و با توجه به نیاز واقعی بازار به کار گرفته شود؛ رویکردی که هم امکان کاهش ریسک تولید را فراهم می‌کند و هم دسترسی مخاطبان به کتاب‌های کم‌تیراژ و کمتر در دسترس را افزایش می‌دهد.
سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» از بیست‌وسوم تا سی‌ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می‌شود.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط می‌کند
