تاریخ شفاهی، مسئله روایت و امکان گفت‌وگو/ 5
تاریخ شفاهی امکان طرح روایت‌های مختلف را فراهم می‌کند
مهدیه پالیزبان گفت: تاریخ شفاهی امکان طرح روایت‌های مختلف را فراهم می‌کند و این روایت‌ها به تجربه‌های متفاوت، مجال دیده شدن می‌دهد.
مهدیه پالیزبان در گفت‌وگو با ستاد خبری سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، به تجربه‌های تاریخ شفاهی در بحران و تصویری که این روایت‌ها از نیاز انسان‌ها به شنیده شدن و گفت‌وگو ارائه می‌دهند، اشاره کرد و ادامه داد: بحران‌ها بجز اختلال در زندگی روزمره انسان‌ها، نظم معنایی زندگی و درک افراد از جهان پیرامونشان را نیز بر هم می‌زنند. انسان‌ها در چنین شرایطی با تجربه‌هایی مواجه می‌شوند که درک و فهم آنها اغلب دشوار است و معمولاً بدون آمادگی قبلی رخ می‌دهند.
وی با افزود: روایت کردن یکی از راه‌هایی است که به افراد کمک می‌کند تجربه‌های خود را بهتر درک کنند و آنها را برای خود ملموس‌تر سازند. افراد از طریق روایت کردن اتفاقاتی که پشت سر گذاشته‌اند، می‌توانند ارتباط خود را با دیگران دوباره برقرار کنند و تجربه‌هایشان را به اشتراک بگذارند. این فرایند به درک متقابل و شناخت دقیق‌تر تجربه‌های انسانی کمک می‌کند.
پالیزبان با تاکید بر اهمیت تاریخ شفاهی در شنیده شدن تجربه‌های فردی عنوان کرد: تاریخ شفاهی فرصتی فراهم می‌کند تا تجربه‌های تک‌تک انسان‌ها و نه صرفا افراد برجسته، به رسمیت شناخته شوند. این شیوه می‌تواند به بخش‌های کمتر دیده‌شده جامعه نیز امکان حضور و بیان تجربه‌هایشان را بدهد؛ به‌ویژه روایت‌هایی که معمولا در اخبار و گزارش‌های رسمی جایی ندارند.
به گفته پالیزبان، گزارش‌های رسمی درباره بحران‌ها معمولا اطلاعات کلی، آمار افراد آسیب‌دیده یا جان‌باخته و میزان خسارت‌ها را ارائه می‌کنند، اما فرصت چندانی برای انتقال احساسات و تجربه‌های انسانی ندارند. تاریخ شفاهی می‌تواند این خلا را جبران کند.
نویسنده کتاب «آدم‌ربایی در لیبی» ادامه داد: افراد در مواجهه با یک اتفاق، تجربه‌ها و برداشت‌های یکسانی ندارند. برای مثال جنگ برای یک نفر ممکن است به معنای از دست دادن اعضای خانواده باشد، برای دیگری از دست دادن خانه و برای فردی دیگر مهاجرت اجباری. ممکن است فردی نیز بدون تجربه مستقیم این خسارت‌ها، ترس و دلهره ناشی از جنگ را تجربه کرده باشد. کنار هم قرار گرفتن این روایت‌ها می‌تواند تصویر واقعی‌تری از وضعیت جامعه‌ای ارائه دهد که با بحران مواجه شده است.
پالیزبان با بیان اینکه انسان‌ها از طریق روایت کردن در پی فهمیده شدن و به رسمیت شناخته شدن تجربه‌هایشان هستند، گفت: این فرایند می‌تواند به بازسازی ارتباطات اجتماعی کمک کند؛ ارتباطاتی که ممکن است در جریان بحران تضعیف شده باشند.
این پژوهشگر در پاسخ به پرسشی درباره نقش ثبت روایت‌ها در آشکار کردن بخش‌های کمتر دیده‌شده واقعیت اجتماعی توضیح داد: یکی از مهم‌ترین کارکردهای ثبت روایت‌ها، آشکار کردن بخش‌هایی از واقعیت اجتماعی است که در روایت‌ها و گزارش‌های رسمی کمتر بازتاب پیدا می‌کنند. زندگی اجتماعی از مجموعه تجربه‌های کوچک و متنوع افراد شکل گرفته است و نمی‌توان آن را صرفا با چند تصویر کلان و ثابت توضیح داد.
وی افزود: روایت‌های افرادی که معمولا فضای چندانی برای بیان شدن ندارند، در حالی که روایت‌گری این امکان را فراهم می‌کند تا تجربه‌های متفاوت افراد در کنار یکدیگر قرار بگیرند. از این طریق می‌توان دریافت که یک اتفاق یا بحران، با توجه به موقعیت اقتصادی، سن، جنسیت، شغل و سایر ویژگی‌های افراد، چه تاثیراتی بر زندگی آنها گذاشته و هر فرد چه درکی از آن پیدا کرده است.
پالیزبان با بیان اینکه این روایت‌ها گاهی تفاوت‌های چشمگیری با یکدیگر دارند و حتی ممکن است در تضاد باشند، ادامه داد: اهمیت تاریخ شفاهی در این است که امکان طرح روایت‌های مختلف را فراهم می‌کند و به تجربه‌های متفاوت مجال دیده شدن می‌دهد. افراد حتی در موقعیت‌های نسبتا مشابه، بر اساس ذهنیت، ویژگی‌های شخصیتی و تجربه‌های زندگی خود، برداشت‌های متفاوتی از یک اتفاق دارند. این تفاوت‌ها لزوما به معنای درست یا غلط بودن روایت‌ها نیست، بلکه بخشی از تکثر موجود در جوامع انسانی را نشان می‌دهد.
وی به دیگر کارکردهای ثبت خاطرات و روایت‌های فردی اشاره کرد و گفت: ثبت این روایت‌ها امکان گفت‌وگو میان نسل‌ها را نیز فراهم می‌کند. هنگامی که یک نسل تجربه‌های خود را ثبت می‌کند، نسل‌های بعدی می‌توانند با رویدادهایی آشنا شوند که خود مستقیما تجربه نکرده‌اند. این آشنایی زمینه پرسشگری و گفت‌وگوی بین‌نسلی را فراهم می‌کند و به شکل‌گیری تصویری واقعی‌تر از تجربه‌های نسل‌های مختلف می‌انجامد.
پالیزبان به تفاوت روایت افراد از یک رویداد واحد و چگونگی مواجهه با این تفاوت‌ها اشاره کرد و افزود: حافظه افراد، رویدادها را به شکل‌های مختلف ثبت و بازسازی می‌کند. به همین دلیل ممکن است افراد از یک اتفاق واحد خاطرات و تصویرهای کاملاً متفاوتی ارائه دهند. هنگام مطالعه و بررسی این روایت‌ها باید به این نکته توجه داشت و تفاوت روایت‌ها را لزوما نشانه ناآگاهی یا تلاش عمدی برای تحریف واقعیت ندانست.
نویسنده کتاب «ایام غربت؛ خاطرات فرشته اعرابی و فاطمه طباطبایی» ادامه داد: شناخت این موضوع کمک می‌کند تکثر را به‌عنوان یکی از ویژگی‌های جوامع انسانی به رسمیت بشناسیم و تاثیر ذهنیت و شخصیت افراد بر روایت‌هایشان را در نظر بگیریم. این اصل در بررسی موضوعات تاریخی و حتی تحلیل اتفاقات و گفت‌وگوهای جاری نیز اهمیت دارد؛ زیرا قرار نیست همواره با تصویری واحد از یک رویداد مواجه باشیم.
وی با بیان اینکه ثبت روایت‌های مختلف امکان مقایسه دیدگاه‌ها را فراهم می‌کند، گفت: یکی از ظرفیت‌های مهم تاریخ شفاهی، کمک به فهم تجربه‌ها و انتخاب‌های دیگران است. ممکن است شنونده با رفتار یا تصمیم راوی موافق نباشد، اما شنیدن دقیق روایت او می‌تواند به درک دلایل و شرایطی کمک کند که آن تجربه یا تصمیم را شکل داده‌اند.
پالیزبان با اشاره به اهمیت این موضوع در شناخت گذشته و روابط میان نسل‌ها ادامه داد: نسل‌های جدید گاهی به دلیل تجربه‌ها و انتخاب‌های نسل‌های پیشین، آنها را زیر سوال می‌برند یا محکوم می‌کنند. روایت‌گری و تاریخ شفاهی می‌تواند تصویری ملموس‌تر از شرایط گذشته ارائه دهد و به نسل جدید کمک کند دریابد که نسل قبل بر چه اساسی تصمیم گرفته و چرا به انتخاب‌های مشخصی رسیده است.
وی افزود: درک دلایل تصمیم‌های گذشته الزاما به معنای تایید آنها نیست، اما می‌تواند زمینه تصمیم‌گیری دقیق‌تر در زمان حال و آینده را فراهم کند. اگر تجربه‌های پیشین به‌درستی شناخته نشوند، ممکن است تصویری کلی از گذشته باقی بماند که بیشتر به تایید یا محکوم کردن افراد کمک می‌کند تا به یادگیری از تجربه‌ها و جلوگیری از تکرار اشتباهات.
این پژوهشگر تاکید کرد: مهم‌ترین ظرفیت تاریخ شفاهی و روایت‌گری، فراهم کردن فضایی برای شنیده شدن صداهای مختلف و به رسمیت شناختن تکثر در جامعه است. در چنین فضایی روایت‌ها و تجربه‌های گوناگون بدون ارزش‌گذاری اولیه شنیده می‌شوند. به‌تدریج می‌توان دریافت که هر روایت بخشی از واقعیت را بازتاب می‌دهد و در عین حال، ممکن است بخش‌هایی از آن متاثر از تفسیر و ذهنیت راوی باشد. پذیرش این تکثر، یکی از نیازهای مهم جامعه امروز ماست.
پالیزبان با اشاره به نقش کتاب‌های تاریخ شفاهی در انتقال تجربه‌های گذشته به نسل‌های جدید بیان کرد: کتاب‌های تاریخ شفاهی، در صورتی که بر اساس اصول درست تاریخ شفاهی و تاریخ‌نگاری تدوین شوند، می‌توانند روایت‌ها را در بستر تاریخی و اجتماعی خود ارائه دهند و به درک روابط علت و معلولی و پاسخ‌گویی به پرسش‌های مربوط به چرایی و چگونگی رویدادها و تغییرات اجتماعی کمک کنند. این کتاب‌ها به مخاطبان امکان می‌دهند تجربه‌های زندگی دیگران، حتی کسانی را که در دوره‌های گذشته زندگی کرده‌اند، ملموس‌تر درک کنند. ترکیب مباحث کلان تاریخی با روایت زندگی افراد عادی نیز تصویری عینی‌تر از گذشته در اختیار مخاطب قرار می‌دهد.
به گفته پالیزبان، آشنایی نسل‌های مختلف با یکدیگر و به رسمیت شناختن تنوع و تکثر اجتماعی از طریق روایت‌های تاریخ شفاهی، به‌صورت خودکار و صرفا با انتشار کتاب‌ها اتفاق نمی‌افتد. برای تحقق این هدف باید چرخه‌ای از خواندن، پرسشگری، نقد، بررسی و گفت‌وگو شکل بگیرد.
او با تاکید بر نقش گفت‌وگو در اثربخشی اجتماعی تاریخ شفاهی گفت: روایت‌های تاریخی باید وارد زنجیره گفت‌وگو شوند و در محیط‌های آموزشی و فرهنگی، رسانه‌ها و سایر فضاهای اجتماعی مورد بحث و بررسی قرار گیرند. در این صورت است که می‌توانند تاثیر اجتماعی مورد انتظار را داشته باشند.
پالیزبان همچنین به ضرورت توجه به گروه‌های کمتر شنیده‌شده در فرایند گردآوری روایت‌ها اشاره کرد و افزود: در بسیاری از موارد توجه اصلی به روایت افراد مشهور یا کسانی معطوف می‌شود که مسئولیت‌ها و موقعیت‌های برجسته‌ای داشته‌اند. گردآوری روایت‌های این افراد نیز اهمیت دارد، اما اگر تاریخ شفاهی صرفا به همین گروه‌ها محدود شود، نابرابری موجود در فضای عمومی بازتولید خواهد شد و صداهایی که پیشتر غایب بوده‌اند، همچنان شنیده نخواهند شد. بنابراین لازم است گروه‌هایی که فرصت کمتری برای بیان تجربه‌های خود دارند، بیشتر مورد توجه قرار گیرند.
این نویسنده با بیان اینکه ارزش و کارکرد اصلی تاریخ‌نگاری صرفا حفظ اطلاعات نیست، گفت: کارکرد اصلی تاریخ‌نگاری، ایجاد فضایی برای گفت‌وگو میان نسل‌ها و پیوند دادن تجربه‌های گذشته با زمان حال و آینده است. این فرایند می‌تواند به پویایی جامعه، گسترش گفت‌وگو و افزایش درک متقابل اجتماعی کمک کند.
مهدیه پالیزبان در پایان گفت: انتقال تجربه‌های گذشته این امکان را فراهم می‌کند که جامعه با بهره‌گیری از آموخته‌های پیشین و صرف هزینه‌های کمتر، تجربه‌های جدید را پشت سر بگذارد و برای انتخاب مسیرهای پیش رو تصمیم‌های آگاهانه‌تری بگیرد.
سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» از بیست‌وسوم تا سی‌ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می‌شود.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط می‌کند
