در نشست تخصصی «لزوم قهرمان‌پردازی در ادبیات امروز ایران» مطرح شد؛
قابلیت شخصیت‌های تاریخی ایران برای تبدیل شدن به قهرمانان ادبیات داستانی امروز
عباس جهانگیریان گفت: در تاریخ و فرهنگ ایران شخصیت‌های بسیاری وجود دارند که می‌توانند به قهرمانان داستانی تبدیل شوند، اما بخش کوچکی از این ظرفیت وارد ادبیات داستانی شده است. شخصیت‌هایی مانند حافظ و ناصرخسرو برای خلق رمان و فیلمنامه ظرفیت دارند و می‌توان زندگی و اندیشه آنها را در قالب روایت‌های جذاب به مخاطب امروز معرفی کرد.
به گزارش ستاد خبری سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، نشست تخصصی «لزوم قهرمان‌پردازی در ادبیات امروز ایران» در نخستین روز هفته کتاب سی‌وچهارم، روز شنبه (۲۳ آبان ۱۴۰۵) در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد. در این برنامه قاسمعلی فراست و عباس جهانگیریان درباره لزوم قهرمان‌پردازی در ادبیات امروز ایران و کمبود آثار چشمگیر در بین نویسندگان نسل دوم و سوم نقد و بررسی شد.
قهرمانان ماندگار حاصل تخیل و اندیشه‌اند
قاسمعلی فراست در این نشست با اشاره به ماندگاری شخصیت‌های شاهنامه گفت: یکی از دلایل ماندگاری این اثر، قدرت خیال‌پردازی فردوسی است. او شخصیتی مانند رستم را خلق کرده که با گذشت قرن‌ها، همچنان در ذهن و فرهنگ ایرانیان حضور دارد. ممکن است ریشه‌هایی از این شخصیت در افسانه‌های کهن وجود داشته باشد، اما فردوسی با نیروی تخیل خود چنان تصویری از رستم ساخته که مخاطب او را باور می‌کند و حضورش را احساس می‌کند.
وی افزود: فردوسی در شاهنامه از شکافتن پهلوی مادر برای به دنیا آمدن رستم سخن می‌گوید. این روایت با واقعیت‌های علمی زمانه او فاصله دارد، اما در جهان اسطوره‌ای داستان پذیرفتنی شده است. این نمونه نشان می‌دهد نویسنده با تخیل خود می‌تواند شخصیتی خلق کند که از مرزهای واقعیت فراتر برود و در حافظه جمعی ماندگار شود.
فراست با اشاره به نمونه‌هایی از ادبیات جهان ادامه داد: فردوسی سال‌ها برای سرودن شاهنامه وقت گذاشت. گوته نیز دهه‌ها روی آثارش کار کرد و مولانا سال‌های زیادی را به سرودن مثنوی اختصاص داد. ماندگاری چنین آثاری حاصل اندیشه، تأمل و صرف وقت است. در یونان باستان نیز اندیشمندانی مانند ارسطو و افلاطون برای شعر و موسیقی جایگاه مهمی در تمدن قائل بودند.
او با بیان اینکه خیال‌پردازی و اندیشه در خلق آثار ماندگار نقش اساسی دارند، گفت: امروز پیدا کردن داستان‌هایی با شخصیت‌هایی در اندازه رستم دشوار شده است. ما پیشینه فرهنگی و ادبی غنی‌ای داریم، اما کمتر می‌توانیم از ظرفیت آن برای خلق قهرمانانی استفاده کنیم که در ذهن نسل‌های مختلف باقی بمانند.
پیوند واقعیت تاریخی و تخیل در داستان‌نویسی
جهانگیریان نیز در این نشست با تفکیک واقعیت تاریخی از روایت داستانی گفت: ترجیح می‌دهم به جای دوگانه عقلانیت و تخیل، از واقعیت و تخیل صحبت کنم. واقعیت تاریخی به‌تنهایی نمی‌تواند به داستان تبدیل شود. نویسنده باید با کمک تخیل به آن جذابیت ببخشد و آن را در قالبی روایت کند که مخاطب بتواند با شخصیت‌ها و رویدادها ارتباط برقرار کند.
او برای توضیح این موضوع به تجربه خود در نوشتن رمان‌های تاریخی اشاره کرد و افزود: برای مثال، اگر بخواهم زندگی یعقوب لیث صفاری را به رمان تبدیل کنم، با یک واقعیت تاریخی روبه‌رو هستم؛ شخصیتی که در تاریخ ایران وجود داشته، اما اطلاعات زیادی درباره زندگی او در دسترس نیست. همین اطلاعات محدود برای شکل‌گیری یک رمان کافی نیست. نویسنده باید با تخیل خود به رویدادها و موقعیت‌های زندگی او جزئیات داستانی اضافه کند.
جهانگیریان ادامه داد: من در حوزه ادبیات نوجوان فعالیت کرده‌ام و در آثاری درباره زندگی فارابی و ابن‌مقفع نیز از همین شیوه استفاده کرده‌ام. برای مثال درباره زندگی فارابی اطلاعات محدودی وجود دارد. می‌دانیم که او از فاراب به بغداد سفر کرده است، اما صرف روایت همین اتفاق برای مخاطب نوجوان جذابیت چندانی ندارد. نویسنده می‌تواند با تخیل خود، حوادث و موقعیت‌هایی را در مسیر سفر او شکل دهد و واقعیت تاریخی را به داستانی خواندنی تبدیل کند. نویسنده باید نیازها و علایق مخاطب را بشناسد و روایت خود را متناسب با جهان ذهنی او شکل دهد. این موضوع به‌ویژه در ادبیات کودک و نوجوان اهمیت دارد زیرا جذابیت داستان و امکان همذات‌پنداری با شخصیت‌ها، در برقراری ارتباط مخاطب با اثر نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.
قهرمان نباید بی‌عیب و نقص باشد
جهانگیریان با اشاره به شخصیت‌پردازی در آثار حماسی گفت: یکی از مشکلات برخی آثار مرتبط با جنگ، تصویر یک‌سویه از قهرمان و ضدقهرمان است. در بعضی فیلم‌ها و داستان‌ها، شخصیت ایرانی همیشه پاک، شجاع، باهوش و بی‌نقص نشان داده می‌شود و شخصیت مقابل او نیز نادان و ضعیف است. چنین تقابلی از نظر داستانی باورپذیر نیست. قهرمان و ضدقهرمان باید از نظر قدرت و توانایی تناسبی با یکدیگر داشته باشند. در غیر این صورت، مخاطب از همان ابتدا نتیجه رویارویی را می‌داند و تعلیق و جذابیت داستان از بین می‌رود.
این نویسنده با اشاره به نبرد رستم و اسفندیار در شاهنامه ادامه داد: فردوسی در روایت این نبرد، هر دو شخصیت را قدرتمند نشان می‌دهد. رستم با وجود توانایی‌های فراوان، نمی‌تواند به‌سادگی بر اسفندیار غلبه کند و برای پیروزی به راهنمایی سیمرغ نیاز دارد. نقطه‌ضعف اسفندیار نیز در روند داستان نقش پیدا می‌کند. همین پیچیدگی‌هاست که نبرد را به حماسه‌ای ماندگار تبدیل می‌کند.
جهانگیریان اضافه کرد: قهرمان داستان باید امکان خطا کردن داشته باشد و از نظر شخصیتی، انسانی قابل باور باشد. وقتی او را از هر ضعف و اشتباهی دور می‌کنیم، به شخصیتی دور از دسترس تبدیل می‌شود و مخاطب نمی‌تواند با او همذات‌پنداری کند. در ادبیات پایداری نیز باید به شخصیت‌ها اجازه داد مانند انسان‌های واقعی تصمیم بگیرند، اشتباه کنند و با دشواری‌های درونی و بیرونی روبه‌رو شوند.
او با انتقاد از یک‌سویه‌نگری در برخی آثار جنگی گفت: با وجود تجربه هشت سال جنگ، نتوانسته‌ایم به اندازه ظرفیت این تجربه، آثار داستانی و سینمایی ماندگاری خلق کنیم. یکی از دلایل این مسئله، ناتوانی در پرداخت درست شخصیت‌ها و شکل دادن به رابطه‌ای باورپذیر میان قهرمان و ضدقهرمان است.
فاصله ادبیات کودک و نوجوان با مخاطب امروز
فراست با اشاره به تجربه شخصی خود در ادبیات کودک و نوجوان گفت: ای‌کاش زودتر متوجه می‌شدم که برای اثرگذاری در ادبیات باید از کودکان شروع کرد. من فعالیت ادبی را با شعر آغاز کردم و بعد به داستان رسیدم، اما دیر فهمیدم که آشنایی کودک با شعر و داستان از سال‌های نخست زندگی می‌تواند او را به ادبیات علاقه‌مند کند.
وی افزود: شعر به دلیل وزن و آهنگ و داستان به دلیل خیال‌پردازی، می‌توانند کودک را به ادبیات نزدیک کنند. اگر کودک از همان سال‌های نخست با کتاب ارتباط برقرار کند، این علاقه می‌تواند در سال‌های بعد نیز ادامه پیدا کند. به همین دلیل، نویسندگان باید نیازهای کودکان و نوجوانان را در آثار خود در نظر بگیرند.
جهانگیریان نیز با تأکید بر ضرورت شناخت مخاطب گفت: نویسنده باید بتواند از زاویه دید کودک و نوجوان به جهان نگاه کند. گاهی نویسنده بزرگسال با نگاه و زبان خود برای کودک می‌نویسد و از دنیای واقعی مخاطب فاصله می‌گیرد. برای خلق شخصیت‌هایی که نوجوان امروز آنها را بپذیرد، باید جهان ذهنی او را شناخت و به علایق و تجربه‌هایش توجه کرد.
او با اشاره به ضرورت حمایت از نسل‌های تازه نویسندگان افزود: در کنار استفاده از تجربه نویسندگان باسابقه، باید برای نویسندگان نسل دوم و سوم نیز فرصت بیشتری فراهم شود تا آثارشان دیده و منتشر شود.
کتاب‌خوانی از کودکی شکل می‌گیرد
فراست با تاکید بر نقش خانواده و مدرسه در شکل‌گیری عادت کتاب‌خوانی گفت: اگر کودک از مدرسه و خانه با کتاب آشنا نشود، نمی‌توان انتظار داشت که در بزرگسالی به کتاب‌خوانی علاقه‌مند باشد. نمی‌توان از جوانی که در دوران تحصیل ارتباطی با کتاب نداشته است انتظار داشت در زندگی روزمره خود به‌طور ناگهانی کتاب‌خوان شود.
وی با اشاره به تجربه حضور نویسندگان در مدارس افزود: وقتی نویسنده به مدرسه می‌رود و با دانش‌آموزان گفت‌وگو می‌کند، این دیدار می‌تواند برای آنها اثرگذار باشد. نویسنده نیز از طریق این ارتباط با سلیقه و نیازهای مخاطب آشنا می‌شود و می‌تواند آثار خود را متناسب با این شناخت بنویسد.
فراست با انتقاد از شیوه تألیف برخی کتاب‌های درسی گفت: بسیاری از کتاب‌های درسی برای دانش‌آموزان جذاب نیستند. اگر نویسندگان کودک و نوجوان در تألیف این کتاب‌ها مشارکت داشته باشند، می‌توانند مفاهیم آموزشی را در قالب داستان و نمایشنامه ارائه کنند.
او برای توضیح این موضوع به نمونه‌ای درباره آموزش مراحل تهیه نان اشاره کرد و گفت: به جای توضیح خشک درباره کاشت گندم، آسیاب کردن آن و پخت نان، می‌توان همین موضوع را در قالب نمایشنامه نوشت. کودکان داستان و نمایشنامه را دوست دارند و مفاهیم آموزشی را از این طریق بهتر دنبال می‌کنند. آموزش‌وپرورش باید از توانایی نویسندگان کودک و نوجوان استفاده کند و زمینه ارتباط مستقیم آنها با دانش‌آموزان را فراهم آورد.
ظرفیت شخصیت‌های تاریخی برای خلق قهرمان
جهانگیریان در بخش دیگری از این نشست با اشاره به ظرفیت شخصیت‌های تاریخی و فرهنگی ایران گفت: در تاریخ و فرهنگ ایران شخصیت‌های بسیاری وجود دارند که می‌توانند به قهرمانان داستانی تبدیل شوند، اما بخش کوچکی از این ظرفیت وارد ادبیات داستانی شده است. شخصیت‌هایی مانند حافظ و ناصرخسرو برای خلق رمان و فیلمنامه ظرفیت دارند و می‌توان زندگی و اندیشه آنها را در قالب روایت‌های جذاب به مخاطب امروز معرفی کرد.
وی افزود: نویسنده به‌تنهایی نمی‌تواند همه این مسیر را طی کند. برای تبدیل یک شخصیت تاریخی به قهرمانی ماندگار، به ناشر، رسانه و امکان تولید آثار نمایشی نیاز است. وقتی یک رمان به فیلم یا مجموعه تلویزیونی تبدیل می‌شود، دامنه مخاطبان آن گسترش پیدا می‌کند و افراد بیشتری با شخصیت‌ها و داستان آن آشنا می‌شوند.
این نویسنده با اشاره به تجربه مجموعه «قصه‌های مجید» گفت: تبدیل این داستان‌ها به مجموعه تلویزیونی باعث شد چند نسل با شخصیت مجید آشنا شوند. نمونه‌هایی از این دست نشان می‌دهند که ارتباط ادبیات با سینما و تلویزیون می‌تواند به معرفی آثار داستانی و افزایش مخاطبان کتاب کمک کند.
جهانگیریان همچنین به تجربه تشکیل گروهی برای بررسی آثار دارای ظرفیت اقتباس در بنیاد سینمایی فارابی اشاره کرد و افزود: در دوره مدیریت رضاداد، گروهی تشکیل شد تا رمان‌ها را از نظر ظرفیت سینمایی بررسی کند و آثار مناسب برای اقتباس را معرفی کند. همچنین برنامه‌ای برای دیدار نویسندگان کودک و نوجوان با فیلم‌سازان این حوزه برگزار شد تا ارتباط میان ادبیات و سینما تقویت شود. چنین ارتباطی هم به نویسنده و هم به ناشر کمک می‌کند. وقتی کتابی به فیلم یا مجموعه تلویزیونی تبدیل می‌شود، شمار مخاطبان آن افزایش می‌یابد و ممکن است کتابی که سال‌ها در کتاب‌فروشی‌ها کم‌مخاطب بوده، دوباره مورد توجه قرار بگیرد. این روند ناشران را نیز به انتشار آثاری با ظرفیت اقتباس تشویق می‌کند.
رسانه و مدیریت فرهنگی؛ حلقه‌های موثر در معرفی قهرمانان
فراست با اشاره به نقش رسانه‌ها در معرفی شخصیت‌های داستانی گفت: رسانه در گذشته جایگاه موثرتری در معرفی ادبیات و نویسندگان داشت. در تلویزیون، گروه‌هایی وجود داشتند که از حضور استادان و چهره‌های شناخته‌شده فرهنگی استفاده می‌کردند و برای برنامه‌های خود مشاوران صاحب‌نظر داشتند. امروز به نظر می‌رسد این ارتباط و توجه به تخصص کم‌رنگ‌تر شده است.
وی افزود: یکی از مشکلات این است که در برخی حوزه‌ها به جای تخصص‌گرایی، آشنایی و مصلحت‌گرایی جایگزین شده است. مدیریت فرهنگی و رسانه‌ای باید به افرادی سپرده شود که دانش و تجربه مرتبط دارند. وقتی مدیران شناخت کافی از ادبیات و هنر نداشته باشند، ظرفیت نویسندگان و هنرمندان کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرد.
فراست با اشاره به ضرورت آزادی بیان برای خلق آثار ادبی گفت: نویسندگان امروز نیز توانایی خلق شخصیت‌های اثرگذار را دارند، اما برای این کار به آزادی بیان و فضای مناسب نیاز دارند. نویسنده باید بتواند درباره شخصیت‌ها و مسائل مختلف بنویسد و از تجربه و تخیل خود استفاده کند. محدودیت‌های فراوان می‌تواند امکان خلق شخصیت‌های پیچیده و باورپذیر را از بین ببرد.
جهانگیریان نیز با تاکید بر نقش ساختار فرهنگی و مدیریتی گفت: آینده ادبیات به تصمیم‌هایی بستگی دارد که امروز گرفته می‌شود. نمی‌توان از نویسنده انتظار داشت در شرایطی که آثارش مخاطب و بازار مناسبی ندارند، به‌تنهایی قهرمانانی ماندگار خلق کند. نویسنده برای ادامه فعالیت به ناشری نیاز دارد که بتواند کتابش را منتشر کند و امکان رسیدن اثر به چاپ‌های بعدی را فراهم آورد.
او با اشاره به کاهش شمارگان کتاب‌ها افزود: زمانی کتاب‌هایی با شمارگان چند هزار نسخه منتشر می‌شدند، اما امروز شمارگان بسیاری از آثار به چند صد نسخه رسیده است. در چنین شرایطی، نویسنده نمی‌تواند از ادامه فعالیت حرفه‌ای خود اطمینان داشته باشد. وقتی کتاب حتی پس از چند سال به چاپ دوم نمی‌رسد، درآمد و انگیزه لازم برای تولید اثر بعدی نیز فراهم نمی‌شود.
جهانگیریان ادامه داد: برای خلق رمان درباره شخصیت‌های تاریخی و فرهنگی، نویسنده به پشتیبانی ناشر نیاز دارد. شخصیت‌هایی مانند فارابی، ابن‌مقفع و نظامی گنجوی ظرفیت تبدیل شدن به قهرمانان داستانی را دارند، اما تحقق این ظرفیت به حمایت از تولید و انتشار کتاب وابسته است.
وی با اشاره به تجربه برخی کشورها در بازسازی ساختارهای مدیریتی گفت: پس از جنگ جهانی دوم، کشورهایی مانند آلمان و ژاپن با ویرانی‌های گسترده روبه‌رو بودند، اما توانستند در دهه‌های بعد به جایگاه مهمی در صنعت و اقتصاد برسند. یکی از عوامل مؤثر در این مسیر، توجه به مدیریت و استفاده از نیروهای متخصص بود. در حوزه فرهنگ نیز باید ساختاری ایجاد شود که افراد بر اساس تخصص و توانایی مسئولیت بگیرند.
اقتصاد نشر و ضرورت اعتماد به نویسندگان
جهانگیریان در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ارتباط اقتصاد نشر و تولید آثار ماندگار گفت: اگر ناشر نتواند هزینه‌های خود را تامین کند، نمی‌تواند از نویسنده حمایت کند. کاهش شمارگان کتاب و دشواری فروش، امکان سرمایه‌گذاری روی آثار تازه را محدود کرده است. در چنین وضعیتی حتی نویسنده‌ای که ایده و توانایی لازم برای خلق اثری ارزشمند دارد، ممکن است نتواند آن را به مرحله انتشار برساند.
وی اضافه کرد: حمایت از نویسنده و ناشر باید به شکلی باشد که امکان فعالیت مستقل و مستمر آنها فراهم شود. نویسنده‌ای که در نظام آموزشی، رسانه و دیگر بخش‌های فرهنگی مشارکت داده نمی‌شود، نمی‌تواند به‌تنهایی در معرفی قهرمانان و شخصیت‌های تاریخی موفق باشد. این کار به همکاری نهادهای مختلف و فراهم شدن امکان حضور اهل قلم در عرصه‌های فرهنگی نیاز دارد.
فراست نیز با تاکید بر ضرورت حمایت از نویسندگان گفت: نویسندگان توانایی خلق آثار خوب را دارند، اما جامعه باید برای ادبیات و اهل قلم ارزش بیشتری قائل شود. همان‌طور که در حوزه‌های دیگر از افراد توانمند حمایت می‌شود، نویسندگان نیز باید امکان معرفی آثار و ارتباط با مخاطبان را داشته باشند.
وی افزود: نویسندگان بسیاری سال‌ها در این حوزه فعالیت کرده‌اند و آثار ارزشمندی به وجود آورده‌اند. برای ادامه این مسیر، باید به آنها اعتماد کرد و امکان انتشار آثارشان را فراهم آورد. حمایت نباید به ابزاری برای محدود کردن نویسنده تبدیل شود. اگر قرار است از ناشر و نویسنده حمایت شود، باید به استقلال و تکثر دیدگاه‌ها نیز احترام گذاشت. ناشری که نتواند کتاب‌های خود را بفروشد، امکان حمایت از نویسنده و انتشار آثار تازه را از دست می‌دهد. در چنین شرایطی، نویسنده نیز نمی‌تواند با امید به بازگشت هزینه و دستمزد، سال‌ها برای نوشتن یک اثر وقت بگذارد.
فراست تأکید کرد: نویسنده و ناشر برای فعالیت به اعتماد نیاز دارند. باید فضایی فراهم شود که نویسنده بتواند با آزادی بیشتری بنویسد و ناشر نیز آثار را بدون نگرانی از محدودیت‌های غیرضروری منتشر کند. ادبیات به نگاه‌های گوناگون نیاز دارد و نمی‌توان انتظار داشت همه نویسندگان از یک زاویه به جهان نگاه کنند.
سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» از بیست‌وسوم تا سی‌ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می‌شود.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط می‌کند
