ایرانیان خارجنشین هم کم کتاب میخوانند / حمزه خاکپور
هرچند آمار دقیقی از مهاجران ایرانی یا فارسیزبانان در سراسر دنیا وجود ندارد اما آمارهایی که از سوی نهادهای گوناگون ارائه شده، ارقام قابلتوجهی را نشان میدهند. حقیقت این است که وضعیت نشر کتابهای فارسی در خارج از کشور متناسب با تعداد مهاجران و ساکنان فارسیزبان خارج از کشور نیست. در این گزارش به وضعیت کتابهای انتشاریافته در خارج از کشور پرداخته شده و ابعاد گوناگون این پدیده مانند انگیزه برخی مولفان از چاپ کتاب در خارج تا وضعیت و چگونگی کتابها پس از انتشار، مورد بررسی قرار گرفته است و در آخر به راهکارهایی اشاره شده که شاید بتوانند کمکی هرچند ناچیز به نشر خارج از ایران باشند.
به طور کلی نشر آثار مولفان ایرانی خارج از کشور را در چند دسته میتوان قرار داد. صرفنظر از نویسندگانی که بیرون از مرزهای ایران آثارشان به زبان انگلیسی چاپ میشود و دایره مخاطبان آنها صرفا ایرانیان نیستند، بسیاری از آثار منتشرشده خارج کشور متعلق به مولفانیاند که دور از وطن زندگی میکنند و طبعا مسیر چاپ آثارشان در کشور میزبان سهلتر است. در کنار این دسته آثار، دسته دیگری از کتابها را میتوان دید که مولفانشان در ایران ساکنند. چنین آثاری، خود به دو دسته تقسیم میشوند؛ یک دسته کتابهایی که دارای مجوزند و پیشتر در بازار داخلی منتشر شدهاند و دسته دیگر، آثاری که بنا به هر دلیل، نویسنده از انتشارشان در داخل مأیوس شده و سراغ ناشران خارجی رفته است.
بهانههای اصلی فرار نشر
گفته میشود که مهمترین انگیزه کسانی که از نشر داخلی رویگردانند، در مواردی قیچی نخوردن کتابشان است. هرچند چاپ کتاب در بیرون از مرزهای کشور مشکلات خاص خود را دارد با این حال ظاهرا برای برخی مولفان این مسیر، گزینهای است که به وسیله آن میتوانند نوشتههایشان را به کتاب تبدیل کنند. در این موارد مسوولیت انتشار کتاب تماما به عهده مولف بوده و از آنجایی که مجوز لازم را از وزارت ارشاد اخذ نکرده، ممکن است قبل و بعد از انتشار اثرش با دشواریهای متعددی برای توزیع آن روبهرو شود.
بالطبع برای کسانی که داخل ایران زندگی میکنند یافتن ناشر مناسب در آن سوی مرزها بسیار دشوار و هزینهبر خواهد بود و در موارد بسیاری، به این دلیل که بدون حامی دولتی یا خصوصی به این کار اقدام میکنند، کیفیت چاپ و پخش آثارشان نسبت به میزان هزینهای که کردهاند مطلوب نخواهد بود و در نتیجه منجر به ضرر اقتصادی برای شخص مولف میشود. از سوی دیگر میتوان گفت به دلیل ارزی که از کشور خارج میشود، موجب متضرر شدن نظام اقتصادی کشور هم خواهد شد. با این حال، شاید بتوان رابطه مستقیمی بین افراط در ممیزی و فرار کتاب از نشر داخلی مشاهده کرد. برای مثال، مسعود مافان که یکی از ناشران کتابهای فارسی در خارج از کشور است، در این باره میگوید: که در چند سال گذشته که ممیزی به شکل سختتری اعمال میشد و کتابها زمان زیادی در صف انتشار میماندند، آثار بیشتری نسبت به قبل برای نشر او ارسال میشده است، به طوری که روزی نبوده که برای چاپ کتاب از ایران با او تماس نگیرند.
مشکلات نشر کتاب در خارج
با بررسی مشکلات و موانع نشر کتاب در خارج از کشور به نکتهای تلخ پی میبریم. مهمترین مشکلی که کتابهای نشر داخلی به آن مبتلایند در خارج هم وجود دارد. فرقی نمیکند تهران باشد یا استکلهم یا برلین. سرانه کتابخوانی ایرانیان در همه جا پایین است. موضوعی که بسیاری از فعالان عرصه کتاب در بیرون از ایران به آن اشاره دارند، مأنوس نبودن ایرانیان با کتاب است و متاسفانه نرخ مطالعه نزد ایرانیان خارجنشین هم در این سالها بسیار پایین رفته است. شاید یکی از دلایل پایین بودن سرانه مطالعه در خارج از کشور، نداشتن تسلط کافی نسلهای جدیدتر ایرانیان خارجنشین به زبان فارسی باشد. یکی از مهمترین دغدغههای ناشران خارجی، مشکل در توزیع کتاب است. پراکندگی جمعیتی ایرانیان در نقاط گوناگون اروپا و آمریکای شمالی به بغرنجتر کردن این مساله دامن میزند. این موضوع، هم توزیع کتاب را با مشکل مواجه میسازد و هم باعث هزینهبر شدن ارسال کتاب به صورت پستی میشود. بیخبری فارسیزبانان ساکن خارج از تازههای نشر، یکی دیگر از مشکلاتی است که کتابهای انتشاریافته با آن دست به گریبانند که به نظر فعالان این حوزه، نبود رسانههای مستقل فرهنگی برای تبلیغ کتاب، عاملی مهم در این زمینه قلمداد میشود. وقتی ناشر بداند که در زمینه توزیع و فروش ناتوان است، قطعا در میزان شمارگان کتاب ریسک نمیکند. به همین دلیل اغلب کتابهای نویسندگان ایرانی در بیرون از مرزها، با شمارگان صد یا دویست نسخه چاپ میشوند و نحوه تبلیغ و فروش آنها هم بیشتر به صورت چهره به چهره در محافل دوستان و آشنایان نویسنده و ناشر صورت می-گیرد. شمارگان پایین کتاب باعث میشود ناشر نفع مالی فراوانی از فروش کتاب نبرد و این موضوع منجر به ناامنی اقتصادی نشر میشود. از این رو، ناشران ایرانی در خارج از کشور با بحران اقتصادی روبهرویند و بسیاری از آنها یا ورشکسته شدهاند یا در حال ورشکستگیاند. در کشوری مثل سوئد، در گذشته حدود ده ناشر فارسیزبان وجود داشت، اما اکنون فقط دو ناشر در آن کشور فعالیت میکنند.
نشر کتاب در خارج از دید یک شاعر
علی عبدالرضایی، از شاعران دهه هفتاد است. اواخر سال گذشته، کتاب «مادرد» او سال توسط نشر بوتیمار در ایران منتشر شد. وی که سالهاست دور از وطن زندگی میکند درباره نشر کتاب در خارج از کشورمی-گوید: «حقیقت این است که اوضاع نشر کتاب کاغذى در خارج خوب نیست. نه اینکه کسى کتاب نخرد بلکه بیشتر به دلیل پراکنده بودن ایرانیان در سراسر دنیاست و همین موضوع، روند نشر را بسیار مشکل میکند. در واقع معضل نه انتشار کتاب بلکه پخش آن است. تنها ناشری که در خارج فعال است و به برخى مشکلات پخش غلبه کرده، نشر «ناکجا» است که طى سالهاى گذشته عملکرد خوبى داشته و سه کتاب من را هم منتشر کرده است».
از او درباره نحوه توزیع کتاب پرسیدیم که در پاسخ گفت: «معضل پخش کتاب کاغذى به دلیلى جمع نبودن ایرانیان در کشوری خاص، قابل حل نیست مگر اینکه ناشرى کتابى را در صد نسخه منتشر کند و در کتابفروشىهاى محلى براى فروش بگذارد. تا آنجا که من خبر دارم در حال حاضر اغلب ناشران خارجی نسخه الکترونیکى کتاب را میفروشند و آن را در فرمت پىدىاف براى خوانندهاى که درخواست کتاب کرده با ایمیل میفرستند. ناشرانى هم مثل «نشر نیما» در آلمان یا «نشر خاوران» در پاریس یا «نشر باران» در سوئد، هنوز با روش سنتى کتاب منتشر میکنند اما همگی از پخش کتاب و برنگشتن سرمایهشان مینالند.»
رونق نشر کتاب، موضوعی دوسویه است؛ از یک سو فعالیت ناشر و نویسنده و از سوی دیگر استقبال مخاطبان و جامعه باعث پویایی نشر میشود. عبدالرضایی درباره استقبال جامعه ایرانی خارجنشین از کتاب، معتقد است: «برخی از افرادی که از ایران آمدهاند تحصیلکرده و اهل کتابند و معمولا کتابهایى را که اینجا منتشر میکنیم میخرند، ولى اینها کفاف نمىدهند. فروش پنجاه یا صدجلدى کتاب نه مولف را راضى میکند نه ناشر را.»
در پایان از او درباره چگونگی انتشار آثارش پرسیدیم و او با بیان اینکه مهمترین و تنها مشکل نشر کتاب در خارج، پخش آن است، گفت: «حتى کتابهایى که به چند کتابفروشى ایرانى سراسر دنیا فرستاده میشوند هم به دلایلى، درست به فروش نمىرسند یعنى یا کتابفروش میفروشد و در پرداخت امساک به خرج میدهد یا هزینه پست آنقدر بالاست که باعث میشود قیمت کتاب به طور غیرمنطقى بالا برود و کسى نخرد. من که عطاى چاپ کتاب را به لقایش بخشیدهام. اساساً من مینویسم که خوانده شوم و شمارگان پانصد نسخهای کفافم را نمىدهد در نتیجه اغلب کتابهایم را به صورت الکترونیک و رایگان منتشر کردهام.»
راهکارهای عرضه کتاب ایرانی
در خارج
با توجه به موانع و مشکلات نشر کتاب در خارج از کشور به نظر میرسد نشر سنتی نمیتواند دوام و بقایی داشته باشد. گفته میشود در اروپا و آمریکا بیش از ۴۰۰ سازمان انتشاراتی و نهاد تأسیس شده که کتاب فارسیزبان منتشر کردهاند و از این تعداد، امروز حدود ۴۰ بنیاد همچنان مشغول فعالیتند. با این وضعیت نمیتوان انتظار داشت فرهنگ مکتوب ما به شیوهای درخور در دسترس ایرانیان مقیم خارج و دوستداران فرهنگ و ادب ایران قرار بگیرد. یکی از راهحلها، تقویت و حمایت دولتی و خصوصی از توزیع کتاب در خارج از مرزهاست. فعال شدن بخش فرهنگی سفارتخانهها و همکاری با وزارت ارشاد برای دریافت کتابهای منتخب تا حدود زیادی میتواند به عرضه و پخش کتاب کمک کند. همانطور که معارفه برخی نویسندگان غربی در ایران در سفارتخانههایشان برگزار میشود، سفارتخانههای ایران هم میتوانند در کشورهای گوناگون با دعوت از نویسندگان نامدار و برگزاری برنامه و جلسات در اشاعه و معرفی فعالان فرهنگی نقش مهمی ایفا کنند. شرکت در نمایشگاههای خارجی و تقویت آن یکی دیگر از راهکارهایی است که به دسترسی کتاب نزد مهاجران و علاقهمندان به ایرانشناسی کمک شایانی میکند. از طرف دیگر ناشرانی که در خارج فعالیت دارند با استفاده از امکانات نوین میتوانند بر بسیاری از مشکلات فائق آیند، برای مثال چاپ کتاب به صورت درخواستی(print on Demand ) یکی از همین شیوههاست که چندی است انتشارات «گوته حافظ» در آلمان در دستور کار قرارد داده است. به گفته جلال رستمی، مدیر این انتشارات وقتی کتاب به لحاظ فنی آماده میشود در قالب فایل کامپیوتری به یک شرکت آلمانی تحویل داده میشود و این شرکت مشخصات و شماره ثبت کتاب را برای تمامی کتابفروشیهای سراسر آلمان ارسال و همچنین با شیوه تبلیغاتی خود مخاطبان را برای سفارش کتاب آگاه میکند. علاقهمندان به کتابفروشی محله خود مراجعه میکنند، کتاب را سفارش میدهند و دو تا سه روز بعد، آن را در کتابفروشی یا از طریق پست دریافت میکنند. امروزه کاهش مطالعه کتاب کاغذی تبدیل به پدیدهای عام شده و تهیه و تدارک نسخههای الکترونیک کتاب و بارگذاری آنها در اینترنت هم کمک شایانی به توزیع میکند همچنین این روش هزینههای اضافه مانند هزینه انبار، چاپ و حمل و نقل را از دوش ناشر برمیدارد.
پر بازدیدها
بازدید 83035
متنی که به قول رهبر شهید انقلاب پس از هشتصد سال همچنان تازه است