خلوت، اجتماع، کتابخانه/ 4
کتابخانه‌ها و گروه‌های کتابخوانی در دوران بحران؛ از حفظ ارتباطات اجتماعی تا پناهگاه روانی بازنشستگان
شهرام نکویان گفت: فعالیت کتابخانه‌ها و گروه‌های کتابخوانی در دوران بحران‌هایی مانند جنگ، کرونا و بلایای طبیعی، علاوه بر ترویج مطالعه می‌تواند به حفظ ارتباطات اجتماعی و کاهش احساس تنهایی افراد کمک کند.
شهرام نکویان؛ مسئول دبیرخانه پایتختی کتاب شاهین شهر در گفت‌وگو با ستاد خبری سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران به تجربه فعالیت گروه‌های کتابخوانی در دوران بحران اشاره کرد و ادامه داد: گروه‌های کتابخوانی به دو دسته تقسیم می‌شوند؛ گروه‌ها و باشگاه‌هایی که در مراکز دولتی یا غیردولتی، مانند شهرداری و سازمان فرهنگی وابسته به آن، فعالیت دارند و گروه‌های خودجوشی که عمدتا به ابتکار بانوان و در منازل مسکونی شکل گرفته‌اند.
وی افزود: با وقوع جنگ و تعطیلی مراکز، دورهمی‌های حضوری باشگاه‌های وابسته به سازمان‌های فرهنگی و هنری شهرداری‌ها برای مدتی متوقف یا محدود شد. ارتباطات مجازی این گروه‌ها نیز به دلیل قطع اینترنت کاهش یافت. با بازگشایی مراکز و برقراری مجدد ارتباط اینترنتی، فعالیت‌ها از سر گرفته شد؛ هرچند برخی مجموعه‌ها با کاهش تعداد اعضا مواجه شدند.
نکویان در بخش دیگری از سخنان خود به فعالیت گروه‌های کتابخوانی خانگی اشاره کرد و ادامه داد: این گروه‌ها در مقایسه با باشگاه‌های وابسته به سازمان‌های فرهنگی شهرداری‌ها، اعضای کمتری دارند و معمولا از پنج تا هفت نفر تشکیل می‌شوند؛ بااین‌حال، توانسته‌اند انسجام خود را حفظ کنند. در مقابل باشگاه‌های وابسته به شهرداری‌ها، بسته به ظرفیت و نوع فعالیت، بین 20 تا 70 شرکت‌کننده در جلسات خود دارند. در حال حاضر در شاهین‌شهر 10 باشگاه با مجوز اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی شهرستان فعالیت می‌کنند.
نکویان با اشاره به نقش کتابفروشی‌ها و کافه‌کتاب‌ها در شکل‌گیری گفت‌وگوهای اجتماعی گفت: تجربه شکل‌گیری گفت‌وگو در کافه‌کتاب‌های سطح شاهین‌شهر نمود شایانی پیدا کرده است. دو کافه‌کتاب در شهر فعالیت مستمر و پیوسته دارند و بنیان‌گذاران آنها که از فعالان حوزه هنر و موسیقی نیز هستند، توانسته‌اند فضایی برای گفت‌وگو و تعامل اجتماعی ایجاد کنند.
وی این فضاها را مصداقی از مفهوم «مکان سوم» دانست و ادامه داد: این مکان خارج از خانه و محیط کار است و افراد می‌توانند در آن گرد هم بیایند، ارتباط برقرار کنند و درباره موضوعات مختلف به گفت‌وگو و تبادل نظر بپردازند.
مسئول دبیرخانه پایتختی کتاب شاهین‌شهر اضافه کرد: بر اساس تجربیات شکل گرفته در شاهین‌شهر، گفت‌وگوهای مرتبط با کتاب به‌ویژه درباره رمان‌های خارجی، در این فضاها بیشتر شکل می‌گیرد. کافه‌کتاب‌ها توانسته‌اند افرادی با دیدگاه‌های موافق، مخالف و انتقادی را گرد هم جمع کنند و بستری برای تبادل نظر فراهم کنند. همچنین در مقایسه با کتابخانه‌ها و مراکز فرهنگی تحت مدیریت شهرداری، این فضاها معمولا امکان گفت‌وگوهای راحت‌تر و آزادانه‌تری را فراهم می‌کنند و محدودیت‌ها و نظارت کمتری بر تعاملات افراد دارند. با این اوصاف اما ارزیابی نقش کتابخانه‌ها و گروه‌های کتابخوانی در کاهش احساس تنهایی و تقویت ارتباطات اجتماعی، بدون توجه به ویژگی‌های جمعیتی و شرایط اقتصادی و اجتماعی هر شهر امکان‌پذیر نیست. این فضاها توانسته‌اند زمینه حضور افراد و مشارکت آنها در فعالیت‌های جمعی را فراهم کنند؛ اما میزان بهره‌مندی گروه‌های مختلف سنی از این ظرفیت یکسان نیست.
وی در بخش دیگری از سخنان خود درباره اهمیت ویژگی‌های جمعیتی در طرح‌های ترویجی کتابخوانی گفت: این ویژگی‌های جمعیتی در نوع مراجعه و مشارکت شهروندان در انجمن‌ها و گروه‌های کتابخوانی نیز تاثیرگذار است. بخش قابل‌توجهی از شرکت‌کنندگان در این جمع‌ها را بازنشستگان تشکیل می‌دهند که برای گذراندن اوقات فراغت، کاهش احساس تنهایی و برقراری ارتباط با دیگران در این فعالیت‌ها شرکت می‌کنند. از این منظر انجمن‌ها و گروه‌های کتابخوانی برای این افراد کارکرد اجتماعی و روانی مهمی دارند.
شهرام نکویان در پایان با تاکید بر اینکه کتابخانه‌ها و انجمن‌های کتابخوانی توانسته‌اند برای بازنشستگان و سالمندان فضایی برای تعامل اجتماعی، گذراندن اوقات فراغت و کاهش احساس تنهایی فراهم کنند، ادامه داد: این فضاها از این منظر نقش یک پناهگاه روانی را ایفا کنند. نوجوانان و جوانان باید بیشتر از این فرصت‌ها بهره‌مند شوند و باید برنامه‌ریزی جدی‌تری برای جذب نسل جوان به کتابخانه‌ها و گروه‌های کتابخوانی صورت بگیرد.
سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» از بیست‌وسوم تا سی‌ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می‌شود.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط می‌کند
