با کتاب گفت‌وگو کنیم/ 8
«با کتاب گفت‌وگو کنیم» سرچشمه‌ای برای الهام و نوسازی فرهنگی است
مدیرعامل شهرکتاب معتقد است شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» می‌تواند سرچشمه الهام و نوسازی فرهنگی شود و هفته کتاب باید به فرصتی برای مشارکت، کشف، انتخاب و ارتباط فرهنگی میان مردم تبدیل شود.
به گزارش ستاد خبری سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، علی جعفرآبادی، مدیرعامل موسسه شهرکتاب و عضو شورای سیاستگذاری سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب، در پاسخ به این پرسش که «انتخاب مفهوم گفت‌وگو به عنوان محور برنامه‌های هفته کتاب سی‌وچهارم چه ظرفیتی در گسترش این مفهوم در جامعه دارد؟» گفت: اجازه دهید ابتدا از خود واژه آغاز کنم. حتی توجه به شیوه نگارش «گفت‌وگو» برای من خوشایند و معنادار است. از اینکه در نگارش این واژه، دو جزء «گفت» و «گو» با حرف پیونددهنده «و» هویت خود را حفظ کرده‌اند، می‌توان استقبال کرد. البته این برداشت بیشتر تفسیری نمادین است، اما به نظرم با روح گفت‌وگو تناسب دارد: دو سوی مستقل که از طریق رابطه‌ای زنده به یکدیگر پیوند می‌خورند. گفت‌وگو هنگامی معنا پیدا می‌کند که هر طرف، حضور و هویت مستقل طرف دیگر را به رسمیت بشناسد.
وی افزود: ویژگی مثبت شعار این دوره می‌تواند ایهام در عبارت «با کتاب گفت‌وگو کنیم» باشد. از سویی می‌توانیم آن را دعوتی به گفت‌وگو با خود کتاب بدانیم. کتاب در اینجا مخاطبی است که با ما سخن می‌گوید و ما نیز می‌توانیم با او وارد رابطه‌ای پرسشگرانه و انتقادی شویم. خواندن در معنای عمیق خود چنین تجربه‌ای است. خواننده صرفاً دریافت‌کننده منفعل پیام نویسنده نیست. با متن همراه می‌شود، پرسش می‌کند، تردید می‌کند، گاه مخالفت می‌کند و از خلال این مواجهه به فهم تازه‌ای از خود و جهان پیرامونش می‌رسد.
جعفرآبادی ادامه داد: از سوی دیگر، این شعار می‌تواند به معنای آن باشد که کتاب را زمینه و مبنای گفت‌وگوی انسان‌ها با یکدیگر قرار دهیم. کتاب امکانات بی‌نظیری برای چنین گفت‌وگویی فراهم می‌کند. می‌توانیم درباره شخصیت‌های رمان، درباره تجربه‌های تاریخی، درباره مسائل اجتماعی یا دیدگاه‌های فلسفی با یکدیگر سخن بگوییم. کتاب به ما کمک می‌کند از محدوده تجربه شخصی خود فراتر برویم و جهان را از چشم دیگران نیز ببینیم. این دو معنا به‌خوبی با یکدیگر پیوند دارند. کسی که در خلوت خواندن، گفت‌وگو با متن و نویسنده را تجربه کرده است، می‌تواند آمادگی بیشتری برای گفت‌وگو با دیگران پیدا کند. کتاب به ما فرصت می‌دهد با صداهایی آشنا شویم که شاید در زندگی روزمره هرگز با آنها روبه‌رو نشویم؛ صداهایی از زمان‌ها، سرزمین‌ها، فرهنگ‌ها و شیوه‌های متفاوت زندگی. این مواجهه می‌تواند توانایی ما را برای شنیدن، درک اختلاف و اندیشیدن از منظری دیگر گسترش دهد.
وی در ادامه با اشاره به این نکته که گفت‌وگو در سنت فرهنگی ایران نیز ریشه‌هایی عمیق دارد، گفت: از محافل ادبی و مجالس حکمت و بحث گرفته تا سنت‌های روایتگری، مناظره و هم‌نشینی، بخش مهمی از میراث فرهنگی ما در بستر گفت‌وگو شکل گرفته است. البته این میراث همواره بی‌چالش نبوده و در کنار آن، سنت‌های تک‌گویی و انحصار حقیقت نیز حضور داشته‌اند. به همین دلیل، امروز وظیفه ما فقط یادآوری گذشته نیست. باید این ظرفیت فرهنگی را در زندگی معاصر فعال نگه داریم و آتش گفت‌وگو را روشن‌تر کنیم. از این منظر، انتخاب این محور اهمیت دیگری نیز دارد. به گمان من، برگزارکنندگان هفته کتاب با این انتخاب، خود نیز به گفت‌وگو به‌عنوان سرچشمه‌ای برای الهام و نوسازی فرهنگی روی آورده‌اند. این انتخاب می‌تواند نقطه آغاز بسیار خوبی باشد؛ به‌خصوص اگر گفت‌وگو را صرفاً موضوع برنامه‌ها ندانیم و آن را به شیوه طراحی و اجرای برنامه‌ها نیز گسترش دهیم.
جعفرآبادی همچنین به مسئولیت‌های اخلاقی برآمده از شعار هفته کتاب اشاره کرد و ادامه داد: اینجاست که این انتخاب مسئولیتی اخلاقی نیز برای همه ما، به‌ویژه نهادهای برگزارکننده، ایجاد می‌کند. گفت‌وگو آدابی دارد. نخستین ادب آن شنیدن است؛ شنیدنی همراه با احترام، پذیرش استقلال دیگری و آمادگی برای بازاندیشی در باورها و تصمیم‌های خود. گفت‌وگو زمانی اصالت دارد که طرف مقابل حق داشته باشد پرسش کند، مخالفت کند، نقد کند و حتی ما را به تجدیدنظر وادارد. اگر از گفت‌وگو سخن می‌گوییم، باید امکان آن را در عمل نیز فراهم کنیم. باید صدای کتاب‌فروشان، ناشران، نویسندگان، کتابداران، معلمان و به‌خصوص خوانندگان را بشنویم؛ از جمله کسانی که به برنامه‌ها و سیاست‌های موجود نقد دارند یا تجربه‌هایشان با برداشت ما متفاوت است. گفت‌وگو زمانی ثمربخش است که نتیجه آن از پیش تعیین نشده باشد و همه طرف‌ها امکان اثرگذاری بر مسیر آن را داشته باشند.
وی اضافه کرد: امیدوارم هفته کتاب سی‌وچهارم امسال فرصتی باشد تا گفت‌وگو از سطح موضوع نشست‌ها فراتر برود و به بخشی از مناسبات واقعی عرصه کتاب تبدیل شود. این فرصت به همان اندازه که برای گفت‌وگوی خوانندگان با کتاب‌ها ارزشمند است، برای گفت‌وگوی نهادهای فرهنگی با جامعه نیز اهمیت دارد. در شهرکتاب همواره کوشیده‌ایم کتاب‌فروشی را فراتر از محل خریدوفروش کتاب ببینیم؛ فضایی برای مواجهه اندیشه‌ها، آشنایی با تجربه‌های تازه و شکل‌گیری ارتباط میان انسان‌ها. از این منظر، انتخاب گفت‌وگو به عنوان محور هفته کتاب با بخشی از تجربه و آرمان فرهنگی ما نیز پیوند دارد. به نظرم زیباترین دستاورد این انتخاب آن خواهد بود که پس از پایان هفته کتاب نیز در زندگی فرهنگی ما ادامه پیدا کند. گفت‌وگو مناسبت تقویمی نمی‌شناسد. جامعه‌ای که بتواند با کتاب‌هایش گفت‌وگو کند و در پرتو آنها گفت‌وگو با دیگران را گسترش دهد، ظرفیت بیشتری برای فهم مسائل خود، پذیرش تفاوت‌ها و یافتن راه‌های مشترک برای آینده خواهد داشت.
هفته کتاب ایده‌ای درخشان است
مدیرعامل موسسه شهرکتاب در بخش دیگری از سخنان خود درباره تاثیر هفته کتاب بر ظرفیت کتاب‌خوانی جامعه گفت: به گمان من، شکل‌گیری هفته کتاب در زمان خود ایده‌ای بسیار درخشان و اثرگذار بود. تصور اینکه بتوان در مقطعی از سال، توجه جامعه را به کتاب و کتاب‌خوانی جلب کرد، ابتکاری ارزشمند بود. این ایده ظرفیت‌های پراکنده فرهنگی را گرد هم آورد و کتاب را به موضوعی عمومی تبدیل کرد. این ابتکار در سال‌های نخست شور و زایایی چشمگیری داشت. توانست توجه نهادهای فرهنگی، رسانه‌ها، کتاب‌فروشان، ناشران، نویسندگان و بسیاری از مردم را به اهمیت کتاب جلب کند. شاید مهم‌ترین دستاورد آن سال‌ها این بود که کتاب برای مدتی از محیط‌های معمول خود فراتر می‌رفت و در فضای عمومی جامعه بیشتر دیده می‌شد.
وی افزود: البته ارزیابی تاثیر این برنامه بر میزان واقعی کتاب‌خوانی نیازمند پژوهش‌های مستقل و مستمر است. با این حال، از منظر فعالیت فرهنگی و تجربه‌ای که در شهرکتاب داریم، می‌توان گفت هفته کتاب در دوره‌هایی توانسته است انگیزه‌های تازه‌ای ایجاد کند و ارتباط میان کتاب و مردم را تقویت کند. این برنامه فرصت‌هایی نیز برای آشنایی گروه‌های جدید با جهان کتاب فراهم آورده است.
جعفرآبادی ادامه داد: اما باید بپذیریم که این ابتکار نیز مانند بسیاری از برنامه‌های فرهنگی در طول زمان با فرسایش روبه‌رو شده است. بخشی از این فرسایش ریشه در شرایط عمومی جامعه دارد. دشواری‌های اقتصادی، کاهش قدرت خرید خانواده‌ها، فشارهای معیشتی، دگرگونی الگوهای مصرف فرهنگی و تحولات پرشتاب رسانه‌ای، همگی بر مناسبات مردم با کتاب تاثیر گذاشته‌اند. در چنین شرایطی، کتاب‌خوانی نیز مانند بسیاری از فعالیت‌های فرهنگی با محدودیت‌هایی جدی مواجه می‌شود.
وی همچنین با اشاره به این نکته که در شهرکتاب از موقعیت ویژه‌ای به موضوع نگاه می‌شود، گفت: ارتباط ما با مردم ارتباطی روزمره و بی‌واسطه است. مردم هر روز به فروشگاه‌های ما می‌آیند، کتاب‌ها را ورق می‌زنند، سؤال می‌کنند، درباره آثار تازه کنجکاوی نشان می‌دهند و از کتاب‌هایی که خوانده‌اند سخن می‌گویند. گاهی نیز درباره قیمت کتاب‌ها و دشواری خرید آنها با ما صحبت می‌کنند. بعضی برای فرزندانشان کتاب می‌خواهند، بعضی به دنبال پاسخ پرسشی فکری هستند و برخی صرفاً می‌خواهند ساعتی را در محیطی فرهنگی بگذرانند. این مواجهه روزمره به ما یادآوری می‌کند که رابطه مردم با کتاب بسیار متنوع‌تر و پیچیده‌تر از آن چیزی است که در آمار فروش یا گزارش‌های اداری منعکس می‌شود.
جعفرآبادی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به این نکته که تجربه ما نشان می‌دهد که اشتیاق به کتاب و فرهنگ همچنان در جامعه زنده است، گفت: حتی در شرایط دشوار اقتصادی و اجتماعی نیز این علاقه را در رفتار مخاطبان می‌بینیم. البته این اشتیاق همیشه به خرید کتاب منتهی نمی‌شود. گاهی در جست‌وجوی کتاب، شرکت در نشست فرهنگی، گفت‌وگو درباره اثری تازه یا تلاش خانواده‌ها برای آشنا کردن فرزندانشان با جهان خواندن آشکار می‌شود. این‌ها نشانه‌های ارزشمندی هستند که باید جدی گرفته شوند. فکر می‌کنم برای بازیابی توان اولیه هفته کتاب، باید از همین‌جا آغاز کنیم؛ از شعله‌هایی که همچنان روشن مانده‌اند. به‌جای آنکه همه برنامه‌ها را در مرکز طراحی کنیم و از مردم بخواهیم در آنها حضور پیدا کنند، بهتر است ابتدا ببینیم مردم چه می‌خوانند و به چه موضوعاتی علاقه دارند. باید بدانیم چه موانعی پیش روی آن‌هاست و چه تجربه‌های فرهنگی تازه‌ای را جست‌وجو می‌کنند.
وی افزود: در چنین رویکردی، کتاب‌فروشی‌ها، کتابخانه‌ها، مدرسه‌ها، گروه‌های کتاب‌خوانی، انجمن‌های محلی و جمع‌های فرهنگی می‌توانند نقشی بسیار مهم‌تر داشته باشند. این مراکز در تماس مستقیم با مخاطبان هستند و نیازها و علاقه‌های آنان را بهتر می‌شناسند. باید به آنها میدان داد تا بر اساس تجربه و شناخت خود برنامه‌ریزی کنند. نهادهای عمومی نیز می‌توانند به‌جای تصدی‌گری همه فعالیت‌ها، تسهیلگر، پشتیبان و فراهم‌کننده امکانات باشند.
مدیرعامل موسسه شهرکتاب همچنین با اشاره به این نکته که ضروری است که هفته کتاب از نظر شیوه برنامه‌ریزی و معیارهای موفقیت نیز بازاندیشی شود، گفت: موفقیت این هفته را فقط با تعداد مراسم، سخنرانی‌ها، نمایشگاه‌ها و خبرهای منتشرشده نسنجیم. ببینیم چه ارتباط تازه‌ای میان مردم و کتاب برقرار شده، چه گروه‌هایی برای نخستین بار به فعالیت‌های فرهنگی پیوسته‌اند، چه گفت‌وگوهایی شکل گرفته و چه همکاری‌هایی پس از پایان هفته کتاب ادامه یافته است. مهم‌تر از همه، باید از خود مردم بپرسیم که این برنامه‌ها چه معنایی برایشان داشته است.
جعفرآبادی اضافه کرد: کتاب‌خوانی تجربه‌ای انسانی و آزادانه است و برنامه‌های ترویج آن نیز باید از همین جنس باشند. ما بیش از آنکه به مراسم بیشتر نیاز داشته باشیم، به فرصت‌های بیشتر برای مشارکت، کشف، انتخاب و ارتباط فرهنگی نیاز داریم. اگر بتوانیم هفته کتاب را دوباره به فرصتی برای شنیدن صدای مردم و تقویت ابتکارهای فرهنگی تبدیل کنیم، می‌توان امیدوار بود که این مناسبت به سرچشمه‌ای برای شور و آفرینندگی فرهنگی بدل شود.
سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» از بیست‌وسوم تا سی‌ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می‌شود.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط می‌کند
