شریفمراد اسرافیلنیا گفت: «با کتاب گفتوگو کردن»، یعنی خردگرا بودن و به معرفت و آگاهی رسیدن که پیام اصلی ادبیات فارسی است.
به گزارش ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، گفتوگو با کتاب، مجال مواجهه با اندیشهها، تجربهها و جهانبینیهایی است که در گذر زمان در قالب واژهها و روایتها به یادگار ماندهاند. ادبیات کلاسیک فارسی با پشتوانهای غنی از حکمت، معرفت و آموزههای انسانی، همواره زمینهساز چنین گفتوگویی میان انسان و جهان پیرامونش بوده است؛ گفتوگویی که از مرزهای زمان و مکان فراتر میرود و هر نسل را به تامل و بازاندیشی فرامیخواند. اما این گفتوگو چه جایگاهی در سنت ادبی و فرهنگی ما دارد و آثار کلاسیک فارسی چگونه میتوانند با انسان امروز سخن بگویند؟ در این زمینه با شریفمراد اسرافیلنیا، دکترای علوم فیلولوژی و استاد صاحبکرسی دانشگاه بینالمللی زبانهای خارجی تاجیکستان(ساتم الغزاده) گفتوگو کردهایم.
شعار سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران «با کتاب گفتوگو کنیم» است. نظر شما درباره این شعار چیست؟
اجرای سیوچهارمین دوره «هفته کتاب» با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم»، فال نیکی است. این شعار نه تصادفی و اتفاقی، بلکه برگرفته از فرهنگ و ادب و سنتهای کهن ایرانزمین است. نیاکان تمدنآفرین من و شما، یعنی اقوام فارسیزبان، از آغاز تمدن بشری با کتاب سروکار داشتهاند و در طول تاریخ طولانی، کتاب و در کنار آن دانش و خرد، راهنما و راهگشای آنان بوده و همچون زرهی در برابر همه بدیها از آنان محافظت کرده است.
هزاران سال پیش، پدر شعر فارسی، استاد رودکی، سروده بود:
تا جهان بود از سر آدم فراز کس نبود از راز دانش بینیاز
مردمان بخرد اندر هر زمان راز دانش را به هر گونه زبان
گرد کردند و گرامی داشتند تا به سنگاندر همی بنگاشتند
دانش اندر دل چراغ روشن است وز همه بد بر تن تو جوشن است...
حکیم توس، فردوسی آزادمرد، شاهکار جاودانه خود را با عبارت «به نام خداوند جان و خرد» آغاز میکند و همین امر خود گواه جایگاه والای کتاب، یعنی خرد و دانش و معرفت و آگاهی، در شاهنامه است.
اساسا چگونه میتوان با کتاب گفتوگو کرد و این گفتوگو چه تفاوتی با خواندن و دریافت اطلاعات از یک کتاب دارد؟
«با کتاب گفتوگو کردن»، یعنی خردگرا بودن و به معرفت و آگاهی رسیدن که پیام اصلی ادبیات فارسی است؛ ادبیاتی که هدف اصلی آن تربیت انسان و سعادت دنیوی و اخروی اوست. کتاب خواندن با هدف بهدستآوردن اطلاعات یا حل مشکلی و برآوردن نیازی، کاری معمول برای هر انسانی است؛ اما گفتوگو با کتاب و با کتاب زیستن، رفتار انسانی آگاه و روشنفکر است که نهتنها نیاز خود، بلکه نیاز جامعه را نیز برآورده میکند.
از نگاه شما، آثار کلاسیک ادبیات فارسی مانند شاهنامه، گلستان و مثنوی چگونه میتوانند با انسان امروز وارد گفتوگو شوند؟ آیا این آثار همچنان برای پرسشها و دغدغههای نسل جدید حرفی برای گفتن دارند؟
ادبیات پربار و گسترده فارسی، بیش از هزار سال است که تشنگان کلام ناب را سیراب میکند و هزاران دوستدار کلام بدیع و هنر والا، نهتنها از میان مردم فارسیزبان بلکه از ملتهای گوناگون نیز از آن بهره بردهاند و برای تحکیم صلح و سازش و انسانیت در سیاره زمین از آن سود جستهاند. این ادبیات پربار که بازتابدهنده تلاشهای هزارساله مردم ایرانیتبار در زمینههای گوناگون هنر و صنعت، فلسفه و عرفان و علم و آموزش است، امروز نیز بازگوکننده نیاز جامعه معاصر جهانی است.
هدف اصلی ادبیات بهعنوان یکی از انواع هنر، تربیت انسان است. نهتنها «شاهنامه»، «گلستان» و «بوستان» یا «مثنوی معنوی» و «دیوان حافظ» که هر یک گوهری گرانبها و شاهکاری در تمدن بشری هستند و در تربیت انسانها نقشی برجسته دارند بلکه اندیشه اصلی ادبیات فارسی، انساندوستی است و این بنای استوار فارسی، ادبیاتی انسانساز است.
در روزنامهای خبری خوانده بودم که در سال ۲۰۰۷ در آمریکا پژوهشی انجام شده و مشخص شده است که پرفروشترین کتاب در این کشور، «مثنوی معنوی» مولاناست. روشنفکران غربی میکوشند با ادبیات فارسی، بهویژه «مثنوی» مولانا و «گلستان» و «بوستان» سعدی، اخلاق فاسد جامعه کشورشان را اصلاح کنند.
دنیای سرمایهداری، انسان را از فطرت انسانی خود خارج کرده است و وظیفه ادبیات آن است که انسان را به اصل خویش بازگرداند. ادبیات کلاسیک فارسی بیش از هزار سال است که این وظیفه را بر عهده دارد و امروز نیز حرفهایی برای گفتن به جهان معاصر، بهویژه نسل جدید، دارد.
بسیاری از آثار ادبی فارسی قرنها پیش نوشته شدهاند، اما همچنان خوانده و تفسیر میشوند. چه ویژگیهایی باعث میشود یک اثر ادبی از زمانه خود فراتر برود و با نسلهای مختلف ارتباط برقرار کند؟
ادبیات کلاسیک فارسی ویژگیهای خاص خود را دارد که آن را از ادبیات ملتهای دیگر متمایز کرده است. مهمترین ویژگی آن پیش از هر چیز، پیامهای انسانساز آن است که معطوف به سعادت دنیوی و اخروی انسانیت بوده و در هر دوره و زمانی، بدون توجه به تغییرات زمان و مکان و سیاستها و حکومتها، بازگوکننده نیاز بشریت است.
پیام انسانساز ادبیات کلاسیک فارسی، تنها مختص فارسیزبانان یا مسلمانان نیست و همه انسانها را در بر میگیرد. ازاینرو این ادبیات سازنده، نهتنها در میان خواص و عموم فارسیزبانان و مسلمانان بلکه در میان تمامی مردم زیباییدوست و آزادیخواه جهان نیز محبوبیت دارد.
برای مثال، آیا میتوان در پاسخگو بودن این سخن سعدی بزرگوار به نیاز جهان معاصر تردید کرد؟
بنیآدم اعضای یکدیگرند / که در آفرینش ز یک گوهرند...
درواقع، هنگامی که در «گلستان» غرق میشوید، احساس خواهید کرد که فضای آن را عدالت و ایمان و اعتقاد و اخلاص و محبت فرا گرفته است. ایمانمحوری و اعتقاد بنیادی، یکی از مهمترین ویژگیهای بسیاری از آثار ادبی فارسی است که در کنار آثار جهانی همچون «مثنوی معنوی» و «دیوان حافظ»، «گلستان» نیز یکی از روشنترین نمونههای آن به شمار میرود.
افزون بر این، خواننده آگاه بهخوبی درمییابد که بسیاری از اندیشهها و حکمتهای بزرگ سعدی و بیشتر ابیات و مصراعهای مشهور او، در اصل، بازتاب هنری و مضمون منظوم آیات قرآنی و احادیث نبوی هستند.
مشهورترین آنها همان قطعه معروف «بنیآدم اعضای یکدیگرند / که در آفرینش ز یک گوهرند...» است که درواقع، منظومشده حدیث مشهور پیامبر(ص) است. از همین روست که آثار ادبیات کلاسیک فارسی، همچون «گلستان» و «بوستان» و یا مثنوی مولانا و دیوان حافظ، از سرچشمهای بلند و الهی سیراب میشوند و به منابعی جاودانه پیوند دارند. این واقعیت یکی از زمینههای توجه همیشگی و بیپایان نسلها و دورههای مختلف به این ادبیات انسانساز فارسی است.
مثال دیگر اینکه آیا میتوان انسان را بدون عشق و محبت تصور کرد؟ انسانی که از این احساسات، یعنی عشق و محبت، محروم است، نمیتوان او را انسان نامید.
به قول مولانا:
«هر که این آتش ندارد، نیست باد!»
شوق و ذوق و شور و حال و سوز و گداز عاشق، زیبایی بیهمتا و ناز و کرشمه و بینیازی معشوق، در آثار ادبی فارسی با کمال استادی و هنرمندی و به زیباترین شیوه شاعرانه آفریده شدهاند؛ بهگونهای که هر خوانندهای را شیفته و عاشق خود میکنند و بر شخصیت او تأثیر میگذارند.
پندها و سخنان حکیمانه، اندرزها و حکمتهای خردمندانه، اندیشههای ملکوتی و احساساتی که انسان نسبت به آفریدگار دارد، از دیگر شاهکارهای ادبیات فارسی هستند که این ادبیات جهانشمول را در مقایسه با ادبیات ملتهای دیگر ممتاز ساختهاند.
حتی در «اوستا»، کهنترین اثر دینی و ادبی ایرانی، نیز جملات پندآموزی به چشم میخورد که متناسب با نیاز جامعه معاصر هستند. از جمله در فصل نخست «یسنا» تأکید شده است:
«راه یکی است» و آن راه راستی است؛ همه راههای دیگر بیراههاند!
از دیگر پیامهای ادبیات فارسی که جهان معاصر بیش از هر زمان دیگری به آن نیازمند است، ترویج صلح و دوستی و زندگی امن و آرام در میان همه مردم جهان است.
هزاران شاهد شعری و نکته حکیمانه در این زمینه میتوان از ادبیات کلاسیک فارسی نقل کرد و من بهعنوان نمونهای اندک از گنجینهای بزرگ، به یک بیت از خواجه شیراز بسنده میکنم:
یک حرف صوفیانه بگویم، اجازه است؟ ای نور دیده، صلح بهتر از جنگ و داوری!
در پایان، ادبیات کلاسیک فارسی هزاران سال راهنمای انسانیت برای دستیابی به سعادت دنیوی و اخروی بوده است و امروز نیز حرفهای بسیاری برای گفتن به جهانیان دارد.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.