صدیقه ببران گفت: بستر گفتوگو در شرایط بحران فراهمتر است. درست است که جنگ اساساً اتفاقی نامبارک است، اما وقتی کشوری با تهاجم مواجه میشود، معمولاً زمینهای برای تقویت حس ملیگرایی در میان مردم به وجود میآید.
صدیقه ببران؛ عضو هیات علمی گروه ارتباطات و رسانه دانشگاه آزاد اسلامی در گفتوگو با ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران بر اهمیت گفتوگو در شرایط بحران تاکید کرد و ادامه داد: بحرانها در کنار پیامدهای نامطلوب خود میتوانند زمینهای برای تقویت همدلی و وحدت ملی فراهم کنند. حفظ این همدلی به گفتوگوی ملی و تقویت گفتمان میان مردم و حاکمیت نیاز دارد؛ گفتوگویی که رسانهها، نهادهای مدنی و نظام آموزشی در شکلگیری آن نقش مهمی دارند.
وی افزود: بستر گفتوگو در شرایط بحران فراهمتر است. درست است که جنگ اساساً اتفاقی نامبارک است، اما وقتی کشوری با تهاجم مواجه میشود، معمولاً زمینهای برای تقویت حس ملیگرایی در میان مردم به وجود میآید. یکی از عوامل مؤثر در این شرایط، افزایش وحدت ملی است.
ببران ادامه داد: جنگ اتفاقی نامبارک است و ما آن را تقبیح میکنیم و امیدواریم جنگ دیگری رخ ندهد، اما حالا که از سال گذشته تاکنون زمینهای برای تقویت حس ملیگرایی و وحدت ملی فراهم شده است، میتوان این حس را زنده و پایدار نگه داشت. این کار از مسیر گفتوگو امکانپذیر است. ما به گفتوگوی ملی و ارتقای گفتمان ملی نیاز داریم و باید این وحدت و گفتوگو به یک پارادایم اصلی در جامعه تبدیل شود.
نویسنده کتاب «اخلاق رسانه در عصر اطلاعات» در بخش دیگری از سخنان خود به نظام مسائل مردم در شرایط بحران اشاره کرد و گفت: اگر گفتوگو میان مردم و همچنین میان مردم و حاکمیت بهخوبی شکل بگیرد، میتوانیم در زمینههای مختلف، از مقابله با دشمن تا افزایش تابآوری در برابر دشواریهایی که مردم با آن مواجهاند، موفقتر عمل کنیم. گرانیها، ناآرامیها، اختلالهایی که در سلامت روان جامعه به وجود آمده و نگرانی از آینده، از جمله مسائلی هستند که مردم با آنها روبهرو هستند. اگر بتوانیم از این فرصت بهدرستی استفاده کنیم، بخشی از این مشکلات و مسائل را پشت سر خواهیم گذاشت؛ در غیر این صورت، مشکلات چند برابر خواهند شد.
وی با اشاره به تفاوت گفتوگو در شرایط عادی و بحرانی بیان کرد: انتظار ما این بود که گفتوگو در شرایط عادی شکل بگیرد تا جامعه دچار بحرانهای جدیتر نشود. این اتفاق نیفتاد و اکنون با شرایطی مواجه شدهایم که باید از موقعیت موجود بهدرستی استفاده کنیم. در بحرانها معمولاً فرصتهایی برای تقویت همدلی اجتماعی به وجود میآید. افزایش همدلی اجتماعی نیز به افزایش تابآوری منجر میشود و این مسئله اهمیت زیادی دارد.
ببران همچنین برای تشکلها و نهادهای مدنی در تقویت ارتباطات اجتماعی نقش مهمی قائل شد و افزود: سازمانهای غیردولتی، انجمنها و تشکلهای محلی میتوانند در تقویت ارتباطات اجتماعی موثر باشند. به نظر من، جامعه مدنی ایران ظرفیت زیادی برای تقویت دوباره دارد و باید زمینه گسترش و استحکام این ارتباطات فراهم شود.
این استاد علوم ارتباطات با تاکید بر نقش رسانهها در شکلگیری گفتمان ملی گفت: رسانهها در شکلگیری این گفتمان نقش مهمی بر عهده دارند و بهویژه رسانه ملی میتواند در این زمینه اثرگذار باشد. صداوسیما باید امکانات لازم را برای شکلگیری گفتوگو فراهم کند. با توجه به ظرفیت اینترنت و شبکههای اجتماعی، رسانههای رسمی و غیررسمی فعال در این فضا نیز میتوانند به تقویت ارتباطات و شکلگیری گفتمان کمک کنند. البته نکته مهم این است که گفتوگو در فضای مجازی باقی نماند و به فضای واقعی و ارتباط میان مردم منتقل شود. اگر این گفتوگوها فقط در فضای مجازی محدود بمانند، ممکن است عدهای از آنها سوءاستفاده کنند.
نویسنده کتاب «رسانه های نوین در بستر علوم ارتباطات» با اشاره به ضرورت شکلگیری ارتباط میان نسلهای مختلف بیان کرد: باید زمینه ارتباط واقعی میان مردم و نسلهای مختلف فراهم شود. یکی از مشکلات اساسی ما این است که آیا نسل جدید، از نسل زد تا نسل آلفا، میتواند با نسلهای قبل و حتی با پدر و مادر خود ارتباط منطقی و درستی برقرار کند؟ گفتوگو باید از همینجا آغاز شود؛ از خانواده و سپس درون تشکلها و گروههای مختلف اجتماعی گسترش پیدا کند.
وی نظام آموزشی را نیز در این زمینه مسئول دانست و گفت: به نظر من، آموزش در ایران نباید صرفاً بر مجموعهای از مفروضات و محفوظات استوار باشد؛ باید تواناییها و مهارتهای ارتباطی دانشآموزان را نیز افزایش دهد. یکی از مهمترین این مهارتها، توانایی گفتوگو کردن است. متاسفانه هنوز اهمیت لازم به این موضوع در نظام آموزشی ما داده نشده است. این مسائل روی هم انباشته میشوند و در سالهای بعد خسارتهای بیشتری به دنبال خواهند داشت. امیدوارم بتوانیم از فرصت موجود بهخوبی استفاده کنیم و پارادایم گفتمانی جدیدی شکل دهیم.
این عضو هیات علمی گروه ارتباطات و رسانه دانشگاه آزاد اسلامی در ادامه به تاثیر اخبار بر سلامت روان جامعه در شرایط بحران اشاره کرد و ادامه داد: در زمان بحرانها سلامت روان جامعه در معرض خطر قرار میگیرد. مردم با اخبار متعدد و ضدونقیض مواجه میشوند؛ اخباری که ممکن است درست یا نادرست باشند. گاهی این اخبار به شکل معمول در میان مردم دستبهدست میشوند و گاهی نیز افراد یا جریانهایی، بهویژه از سوی دشمن، آگاهانه به انتشار آنها دامن میزنند.
ببران اضافه کرد: دشمن از امکانات و رسانههای قدرتمندی برخوردار است و تلاش میکند با تاثیرگذاری بر ذهنیت مردم، جامعه را دچار آسیب کند. هر اندازه بتواند ذهنیت و آرامش مردم یک کشور را تحت تأثیر قرار دهد، امکان وارد کردن صدمه بیشتری به جامعه خواهد داشت.
نویسنده کتاب «نشريات ويژه زنان؛ سير تاريخی نشريات زنان در ايران معاصر» همچنین با تاکید بر ضرورت شکلگیری پویشهای عمومی برای تقویت همدلی گفت: اگر رسانههای جریان اصلی بهجای ورود به اختلافها و دعواهای سیاسی و جناحی، در مسیر یک بسیج عمومی و شکلدادن به یک پویش ملی حرکت کنند، میتوانند نقش موثرتری داشته باشند. منظورم پویشی برای تقویت همدلی است؛ پویشی که همه افراد، فارغ از اینکه به چه گروه، جنسیت، دین، نژاد، نگرش یا ایدئولوژی تعلق دارند، بتوانند در آن مشارکت کنند.
ببران با اشاره به این نکته که چنین رویکردی میتواند به شکلگیری گفتمان ملی کمک کند، ادامه داد: نخستین هدف این گفتمان باید نجات کشور و توجه به مسائل مردم باشد. رسانهها باید بهطور مشخص به مشکلات مردم، کاهش ناملایمات و آسیبهای روانی ناشی از بحرانها و بهویژه جنگ توجه کنند. اکنون بحران جنگ ذهن بخشی از جامعه را به خود مشغول کرده است. در ماههای اخیر، مردم بهجای اینکه تمام توجه خود را به زندگی، کار، آموزش و توسعه فردی و اجتماعی معطوف کنند، نگران چگونگی مواجهه با جنگ احتمالی و حتی جنگ فیزیکی هستند. رسانهها میتوانند با فراهم کردن زمینه آرامش، همدلی و گفتوگوی ملی، به بهبود فضای عمومی کمک کنند و تابآوری مردم را در برابر دشواریها افزایش دهند.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.