حسین امامی با بیان اینکه وقتی جامعهای زیر فشار بحرانهای اقتصادی، اجتماعی و محیطی قرار میگیرد، توانایی شنیدن یکدیگر بیش از گذشته اهمیت پیدا میکند، گفت: در شرایط بحران گفتوگو میتواند به کاهش احساس تنهایی، افزایش آرامش و تقویت تابآوری اجتماعی کمک کند.
حسین امامی؛ پژوهشگر ارتباطات اجتماعی در گفتوگو با ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با بیان اینکه وقتی جامعهای زیر فشار بحرانهای اقتصادی، اجتماعی و محیطی قرار میگیرد، توانایی شنیدن یکدیگر بیش از گذشته اهمیت پیدا میکند، ادامه داد: در چنین شرایطی اگرچه ممکن است گفتوگوهای عمومی کاهش یابد، نیاز افراد به ارتباط با یکدیگر و فهم شرایط بیشتر میشود. گفتوگو میتواند به کاهش احساس تنهایی، افزایش آرامش و تقویت تابآوری اجتماعی کمک کند؛ با این حال، شکلگیری آن به وجود اعتماد، شنیده شدن و امید به تاثیرگذاری حرفها بستگی دارد.
وی افزود: جامعه امروز بیش از آنکه با کمبود حرف و اطلاعرسانی مواجه باشد، به شنیدن صدای مردم نیاز دارد. شنیدن مهارتی ارتباطی است که باید آموخت و تمرین کرد و کتاب یکی از بسترهای مناسب برای تقویت این مهارت است.
نویسنده کتاب «تفسیر سنتی و هرمنوتیک جدید» درباره وضعیت گفتوگو در شرایط بحرانی گفت: در چنین موقعیتهایی دو اتفاق همزمان رخ میدهد؛ از یک سو گفتوگوهای عمومی کاهش پیدا میکند، زیرا افراد از بیان دیدگاههای خود میترسند و فضای جامعه قطبی میشود. از سوی دیگر گفتوگوهای کوچک و خصوصی افزایش مییابد، چراکه افراد برای فهم شرایط و رسیدن به آرامش به یکدیگر نیاز پیدا میکنند.
وی با بیان اینکه شکلگیری گفتوگو به سه عامل اعتماد، شنیده شدن و امید به ایجاد تغییر از طریق بیان دیدگاهها بستگی دارد، ادامه داد: گفتوگو بهصورت خودبهخود شکل نمیگیرد و برای تحقق آن باید فضای امنی فراهم شود.
این پژوهشگر ارتباطات اجتماعی با اشاره به برخی اظهارنظرها درباره گفتوگو با مردم پیش از تصمیمگیریها، بیان کرد: گاهی از سوی برخی مسئولان گفته میشود ابتدا با مردم گفتوگو میکنیم و سپس تصمیم میگیریم، اما آنچه اتفاق میافتد گفتوگو نیست و صرفاً به اطلاعرسانی محدود میشود. ما کمبود اطلاعرسانی نداریم، بلکه با کمبود شنیدن صدای مردم مواجه هستیم. بنابراین نمیتوان اطلاعرسانی را گفتوگو نامید.
وی درباره ضرورت گفتوگو در شرایط بحرانی نیز گفت: در بحران نمیدانیم چه اتفاقی در حال رخ دادن است و باید چه کاری انجام دهیم. در چنین وضعیتی احساس تنهایی میکنیم و گفتوگو کمک میکند شرایط را بهتر بفهمیم، آرامش پیدا کنیم و احساس کنیم تنها نیستیم. در شرایط عادی، گفتوگو بیشتر با هدف بهتر شدن امور انجام میشود، اما در بحران به ما کمک میکند شرایط را تاب بیاوریم.
امامی تاکید کرد: در بحران، شنیدن مهمتر از قانع کردن است. اگر گفتوگو وجود نداشته باشد، شایعه جای خبر درست را میگیرد. از این رو گفتوگو در شرایط بحرانی باید به شفافیت و اقدام عملی نیز نزدیک شود؛ در غیر این صورت، اعتماد عمومی را فرسوده میکند.
این پژوهشگر ارتباطات اجتماعی با اشاره به نقش گفتوگوی سالم در کاهش تنشهای اجتماعی و جلوگیری از تضعیف انسجام جامعه گفت: گفتوگوی سالم سرعت درگیریها را کاهش میدهد و کمک میکند دوباره زبان مشترکی میان افراد شکل بگیرد. رسانهها در این زمینه وظایف مهمی بر عهده دارند؛ از جمله اینکه خبر را از قضاوت جدا کنند، بهجای ایجاد درگیری، صداهای مختلف را در کنار یکدیگر قرار دهند، زمینه و ابعاد رویدادها را توضیح دهند و با انتخاب تیترهای ترسناک، اضطراب جامعه را افزایش ندهند.
امامی با تاکید بر اینکه انسجام اجتماعی به معنای حذف اختلافها نیست، افزود: انسجام یعنی با وجود اختلافنظرها بتوانیم در کنار یکدیگر زندگی و همکاری کنیم. رسانهها نیز نباید به بهانه آرام کردن جامعه، اختلافها و نارضایتیهای واقعی را پنهان کنند؛ زیرا پنهانکاری به ایجاد اعتماد منجر نمیشود.
امامی در ادامه با اشاره به پیامدهای روانی و اجتماعی بحرانها و نقش گفتوگو در پردازش تجربههای دشوار بیان کرد: گفتوگو کمک میکند رنج افراد نامگذاری شود، شنیده شود و هر فرد دریابد که درتجربه خود تنها نیست. اگر افراد نتوانند درباره تجربههایشان صحبت کنند، این رنج در درون آنها باقی میماند و ممکن است به خشم و بیاعتمادی تبدیل شود.
وی ترس، شرم، خستگی و نگرانی از استفاده سیاسی از گفتههای افراد را از مهمترین موانع شکلگیری گفتوگو دانست و درباره نقش رسانهها در کاهش این موانع گفت: رسانه میتواند یک داستان انسانی را با آرامش و بهطور کامل روایت کند و فرصت دهد خود فرد درباره تجربهاش صحبت کند. همچنین نباید رنج انسانها را صرفا به دو دسته مقصر و قربانی تقسیم کرد. رسانه باید از بزرگتر نشان دادن رنج یک گروه در مقایسه با گروههای دیگر پرهیز کند، روایتها را با رضایت افراد و با حفظ کرامت آنها منتشر کند و در کنار اخبار سنگین، راهنماییهایی برای مراقبت روانی ارائه دهد. همه افراد آمادگی صحبت کردن درباره تجربههای دشوار خود را ندارند و باید به سکوت آنها نیز احترام گذاشت.
این پژوهشگر ارتباطات اجتماعی همچنین به ظرفیت کتاب در تقویت همدلی و آمادگی افراد برای گفتوگو با دیگران اشاره کرد و ادامه داد: کتاب به ما فرصت میدهد بدون عجله و بدون نگرانی از اینکه باید بلافاصله پاسخی بدهیم، وارد ذهن فردی شویم که با ما تفاوت دارد. میتوانیم مکث کنیم، فکر کنیم و بفهمیم چرا او به شکل دیگری فکر میکند.
وی این تجربه را نوعی تمرین شنیدن دانست و گفت: این تمرین میتواند در روابط واقعی نیز به افراد کمک کند تا دیگری را بهتر درک کنند و تفاوتهای او را بپذیرند. شخصیتهای پیچیده در کتابها به ما نشان میدهند که نمیتوان انسانها را بهسادگی به دو گروه خوب و بد تقسیم کرد. هر کتابی بهخودیخود همدلی ایجاد نمیکند و تاثیرگذاری آن زمانی بیشتر میشود که مخاطبان درباره محتوای کتاب با یکدیگر گفتوگو کنند.
امامی در ادامه درباره نقش کتاب در بازتاب صداهای متکثر و روایتهای کمتر شنیدهشده در جامعه بیان کرد: کتاب رسانهای کند، عمیق و ماندگار است و برخلاف شبکههای اجتماعی، برای جلب توجه سریع مخاطب تلاش نمیکند. کتاب میتواند صدای افرادی را به جامعه منتقل کند که کمتر شنیده میشوند؛ افرادی مانند کشاورز، کارگر، مادر، مهاجر یا نوجوانی که در یک شهر کوچک زندگی میکند. قرار گرفتن این صداها در کنار یکدیگر به مخاطب نشان میدهد که هیچ روایت واحدی نمیتواند تمام حقیقت را بیان کند و همین موضوع زمینه گفتوگویی انتقادیتر را فراهم میکند.
این پژوهشگر ارتباطات اجتماعی در ادامه سخنان خود خاطرهنگاری، تاریخ شفاهی، ترجمه و حمایت از ناشران کوچک را از جمله راههایی دانست که به افزایش تنوع روایتها کمک میکنند. وی افزود: تکثر روایتها به این معنا نیست که همه ادعاها از اعتبار یکسانی برخوردارند. گفتوگوی انتقادی به بررسی شواهد و پرسشگری نیاز دارد و باید مراقب بود که یک روایت واحد قدیمی با روایت واحد تازهای جایگزین نشود.
امامی با اشاره به نقش کتاب و رسانه در تقویت گفتوگو در زمانه بحران، مهمترین نیاز جامعه را تقویت مهارت شنیدن دانست و گفت: مهمترین نکته این است که ما کمبود حرف نداریم، کمبود شنیدن داریم. شنیدن ضعف نیست، بلکه مهارت ارتباطیای است که جامعه امروز بیش از هر چیز به آن نیاز دارد. نمیتوان افراد را وادار کرد که یکسان فکر کنند، اما میتوان به آنها آموخت که با وجود اختلافنظر در کنار یکدیگر بمانند. هفته کتاب امسال میتواند به هفته گفتوگو تبدیل شود؛ گفتوگویی که به التیام زخمهای اجتماعی، بازسازی اعتماد عمومی و جایگزین شدن شنیدن بهجای برچسبزدن و قضاوت کمک کند.
وی در پایان پیشنهاد کرد: هفته کتاب امسال با اجرای یک کمپین ارتباطی در فضای مجازی، جمله «بدون توهین، حرفت را میشنوم» را ترویج کند. هر فردی که در شبکههای اجتماعی با فحاشی و توهین مواجه میشود، میتواند بهجای پاسخ تند یا سکوت، همین جمله را بنویسد. ناشران و رسانهها نیز میتوانند با استفاده از یک هشتگ مشترک، مانند #حرفت_را_میشنوم، در انتشار این پیام مشارکت کنند. تداوم چنین اقدامی میتواند به شکلگیری یک عادت اجتماعی کمک کند و تا حدی از فحاشی، قضاوت و توهین برخی کاربران در فضای مجازی کاهش پیدا کند.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.