زهره محسنیفرد با تاکید بر ضرورت شکلگیری انجمن مروجان کتاب گفت: این انجمن میتواند مروجان کتاب را گرد هم آورد تا تجربههای موفق و ناموفق خود را به اشتراک بگذارند و از دستاوردها و چالشهای یکدیگر استفاده کنند.
به گزارش ستاد خبری سی وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، اولین نشست از سلسله نشستهای تخصصی «شبکهسازی تشکلهای فرهنگی کودک و نوجوان» سهشنبه (26 آبان ماه 1405) با حضور مهدی محسنی، سیدعلی کاشفی خوانساری؛ زهره محسنیفرد، اسماعیل امینی، شهلا انتظاریان، یاشار هدایی، فتح الله فروغی و جمعی از نویسندگان و فعالان حوزه کودک و نوجوان در خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد.
آمادگی خانه کتاب و ادبیات ایران برای تسهیلگری فعالیت تشکلها
در ابتدای این نشست مهدی محسنی؛ معاون اقتصاد و فرهنگ خانه کتاب و ادبیات ایران با تاکید بر آمادگی خانه کتاب و ادبیات ایران برای حمایت از تشکلهای فرهنگی و صنفی بیان کرد: خانه کتاب و ادبیات ایران بر اساس وظایف ذاتی خود، آمادگی دارد در زمینه فعالیت تشکلها، در حوزه بسترسازی و تسهیلگری و برای بهینهسازی و آسانتر شدن فعالیت آنها همکاری کند.
وی افزود: سیاست ما این است که فضا، امکانات و حمایتهای لازم را به هر شکل ممکن در اختیار فعالانی قرار دهیم که در حوزه تشکلهای صنفی و زمینههای مختلف مرتبط با نشر و کتاب فعالیت میکنند. نگاه ما این است که این مجموعه فعالیتها تا حد امکان آزاد و مستقل پیش برود. این مجموعه فعالیتها باید از همان آغاز، مانند درختی تنومند رشد کند؛ بهگونهای که از هر نوع قید و محدودیتی آزاد باشد و بتواند روی پای خود بایستد، حتی اگر این مسیر گاهی دشوار باشد. حضور تشکلهای مختلف در حوزه فرهنگ و ادبیات کودک را به فال نیک میگیریم و امیدواریم این گردهمایی زمینهساز جهشی بزرگ در فعالیتهای تشکیلاتی این مجموعهها باشد.
برای تبدیل کتابخوانی به یک جریان اجتماعی، به شبکهسازی مروجان کتاب نیاز داریم
در ادامه این نشست، زهره محسنیفرد با تاکید بر ضرورت نگاه جامعهشناختی به حوزه کتاب و ترویج کتابخوانی، گفت: یکی از مسائل مهم در این حوزه، تبدیل کتابخوانی به یک جریان اجتماعی است. برای تحقق این هدف باید مروجان کتاب، بهویژه در حوزه کودک و نوجوان، از طریق شبکهسازی و نهادسازی با یکدیگر ارتباط برقرار کنند و تجربههای خود را به اشتراک بگذارند.
وی با بیان اینکه شبکهسازی و نهادسازی از ضرورتهای ترویج کتاب، بهویژه در حوزه کودک و نوجوان است، ادامه داد: گروههای مختلفی در مدرسه، مسجد، فرهنگسرا و دیگر فضاهای فرهنگی فعالیت میکنند. این افراد با انگیزه و علاقه شخصی کار خود را پیش میبرند، اما اغلب از فعالیتهای یکدیگر بیخبرند. در نتیجه، ارتباط و همافزایی میان آنها شکل نمیگیرد و تجربههای ارزشمندی که در طول سالها به دست آوردهاند، به دیگران منتقل نمیشود.
محسنیفرد با اشاره به فعالیت مروجان کتاب در مناطق محروم و دورافتاده کشور بیان کرد: در ایران افرادی هستند که با عشق و علاقه برای ترویج کتابخوانی تلاش میکنند. بسیاری از این افراد از فعالیتهای یکدیگر اطلاعی ندارند. اگر یکی از این نیروهای فعال از چرخه فعالیت خارج شود، ممکن است تمام تجربهها و مسیری که طی کرده است، از بین برود.
وی با تاکید بر ضرورت شکلگیری انجمن مروجان کتاب گفت: ما انجمن ناشران و انجمن نویسندگان را داریم، اما به انجمنی برای مروجان کتاب نیازمندیم. چنین انجمنی میتواند مروجان را گرد هم آورد تا تجربههای موفق و ناموفق خود را به اشتراک بگذارند و از دستاوردها و چالشهای یکدیگر استفاده کنند. بحث بر سر تاسیس یک سازمان بزرگ و گسترده نیست؛ هدف، ایجاد ظرفیتی برای ارتباط، همکاری و همافزایی میان فعالان این حوزه است.
محسنیفرد در پایان کتابخوانی را ظرفیتی برای تقویت پیوندهای اجتماعی دانست و افزود: در شرایطی که اختلافها به تقابل و دوقطبیشدن منجر میشود، کتابخوانی میتواند نقشی نجاتبخش داشته باشد. در این مسیر باید از تنوع و تکثر دیدگاهها استقبال کنیم و بهجای محدود کردن افراد به قالبهای مشخص، زمینه حضور و مشارکت گروههای مختلف را فراهم آوریم.
ضرورت شکلگیری یک متولی ملی برای مسائل کودکان در داخل کشور
کاووس نگینی نیز در این نشست گفت: ما در کشور به نهادی ملی و فراگیر نیاز داریم که بتواند میان تشکلهای فعال در بخش دولتی، نهادهای عمومی، سازمانهای غیردولتی و انجمنها ارتباط و هماهنگی ایجاد کند. در جریان پژوهش، نهادهای مختلف فعال در حوزه کودک را شناسایی و بررسی کردیم. افزایش تعداد نهادها با ایجاد هماهنگی میان آنها همراه نبود و فعالیتها همچنان بهصورت پراکنده و جزیرهای پیش میرفت. در بخش تشکلهای غیردولتی نیز وضعیت مشابهی وجود داشت.
این پژوهشگر به مبانی حقوقی حمایت از کودکان در سطح بینالمللی اشاره کرد و ادامه داد: حقوق کودک باید با رویکردی جامع و با در نظر گرفتن همه نیازها و منافع کودکان بررسی شود. موضوع حقوق و منافع عالی کودک در جهان سابقهای طولانی دارد و در سال ۱۹۸۹ نیز کنوانسیون حقوق کودک بهعنوان یکی از مهمترین اسناد سازمان ملل متحد در این زمینه تصویب شد. ایران نیز به این کنوانسیون پیوسته و متعهد است گزارشهای سالانهای درباره وضعیت کودکان کشور به سازمان ملل ارائه کند.
وی درباره روش انجام این پژوهش گفت: تلاش ما این بود که پژوهشی آکادمیک و میدانی انجام دهیم؛ به این معنا که از نظر روش و متدولوژی کاملاً علمی باشد و در عین حال، دادهها و مسائل بومی ایران را مبنای بررسی قرار دهد. در نخستین بخش، اسناد بالادستی شامل قوانین بینالمللی، قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و احکام مرتبط با کودکان در برنامههای توسعه کشور بررسی شد. بخش دوم پژوهش به مطالعه تطبیقی اختصاص داشت. در این بخش، چهار کشور از مناطق و گروههای مختلف انتخاب شدند تا تجربه آنها در زمینه سیاستگذاری و حمایت از کودکان بررسی شود. از میان کشورهای توسعهیافته، بریتانیا و از میان کشورهای مسلمان، مصر و ترکیه انتخاب شدند. همچنین هند نیز در این مطالعات مورد توجه قرار گرفت. هدف این بود که ببینیم کشورهای دیگر چه سازوکارهای بالادستی، نظاممند و مستمری برای توجه به نیازها، حقوق و منافع کودکان و نوجوانان ایجاد کردهاند.
نگینی همچنین با اشاره به بخش سوم پژوهش یعنی نگاشت نهادی، ادامه داد: در این بخش، مجموعههای فعال در حوزه کودک در قوه مجریه، قوه مقننه، قوه قضاییه و نهادهای عمومی و غیردولتی شناسایی و بررسی شدند. نتیجه این بررسی نشان داد که با وجود تعدد نهادها و برخورداری آنها از بودجه، منابع و امکانات، سازوکار هماهنگکننده مؤثری میانشان وجود ندارد. پراکندگی فعالیتها بسیار زیاد است و پاسخگویی نیز به شکل نظاممند و مؤثر انجام نمیشود.
وی درباره بخش دیگر پژوهش که به مصاحبه با صاحبنظران اختصاص داشت، گفت: کودک از پیچیدهترین موضوعات مطالعات انسانی است و برای شناخت نیازهای او باید ابعاد مختلف روانشناختی، اجتماعی، آموزشی، تفریحی، سلامت و بهداشت را در نظر گرفت. به همین دلیل، تلاش کردیم از متخصصان حوزههای مختلف استفاده کنیم. برای «نهاد ملی حمایت از کودک» سه کمیته سیاستگذاری، هماهنگی و نظارت و پایش پیشبینی کرده بودیم. موضوع نظارت و پایش برای ما اهمیت ویژهای داشت؛ زیرا در کشور با خلأ یک نظام حرفهای برای گردآوری دادههای واقعی و میدانی درباره وضعیت کودکان مواجه هستیم.
نگینی با اشاره به ضرورت تعیین متولی مشخص برای مسائل کودکان بیان کرد: دستگاههایی مانند آموزشوپرورش، سازمان بهزیستی و وزارت بهداشت هرکدام بخشی از مسئولیتهای مرتبط با کودکان را بر عهده دارند.
این فعال حوزه کودک درباره وظیفه کمیته هماهنگی نیز گفت: هدف ما ایجاد یک دستگاه موازی و افزودن تشکیلات جدید به مجموعه نهادهای موجود نبود. تلاش کردیم حداقلیترین ساختار ممکن را طراحی کنیم که بتواند با همان ۵۴ نهاد شناساییشده در زمان پژوهش، ارتباط موثر برقرار کند. این نهاد باید بتواند در تقسیم وظایف، تعیین اولویتها و پیگیری پاسخگویی دستگاهها هماهنگی ایجاد کند.
وی همچنین بر ضرورت مشارکت مستقیم کودکان در این نهاد تأکید کرد و افزود: مشارکت کودکان نباید صرفاً جنبه نمادین داشته باشد. باید از ظرفیتهایی مانند مجلس دانشآموزی و تشکلهای دانشآموزی در دورههای مختلف تحصیلی استفاده کنیم و امکان حضور واقعی کودکان و نوجوانان را در فرایندهای تصمیمگیری فراهم کنیم. آنها باید بتوانند با دیدگاهها و ویژگیهای متنوع خود در این ساختار حضور پیدا کنند و مسائل و مطالباتشان را بیان کنند.
نگینی درباره دستاوردهای مورد انتظار از تشکیل این نهاد گفت: نخستین نتیجه آن، شکلگیری یک متولی ملی برای مسائل کودکان در داخل کشور است. با وجود چنین نهادی، فعالیتهای مرتبط با کودکان و نوجوانان، از جمله فعالیتهای فرهنگی و ترویجی، میتوانند در چارچوبی منسجمتر و با توجه به نیازهای واقعی این نسل معنا پیدا کنند.
وی دومین ضرورت را تهیه و انتشار گزارش ملی سالانه وضعیت کودکان دانست و بیان کرد: با توجه به عضویت ایران در کنوانسیون حقوق کودک، کشور ما هر سال به ارائه گزارش درباره وضعیت حقوق کودکان نیاز دارد. هرچند در قوه قضاییه ساختاری با عنوان مرجع ملی حقوق کودک شکل گرفته است، این اقدام بهتنهایی مسئله را حل نمیکند. ما صرفاً به دنبال پاسخگویی به مطالبه نهادهای بینالمللی نیستیم؛ در داخل کشور نیز به تصویری جامع و دقیق از وضعیت کودکان نیاز داریم.
نگینی در پایان گفت: باید هر سال گزارشی ملی درباره کودکان و نوجوانان کشور داشته باشیم. مهم این است که این گزارش بر پایه اطلاعات واقعی و معتبر تهیه شود. چنین گزارشی میتواند راهنمای پژوهشگران، مروجان کتاب، اندیشمندان و متخصصان حوزه کودک باشد و به آنها کمک کند فعالیتهای خود را بر اساس شناخت دقیقتری از نیازها و مسائل کودکان پیش ببرند.
تشکلهای فرهنگی به سمت شبکهسازی حرکت کنند
پونه ندایی نیز در این نشست با اشاره به تجربه کره جنوبی در زمینه تشکلهای مردمنهاد گفت: بر اساس آمار رسمی دولت کره جنوبی در سال ۲۰۲۵، حدود ۱۴ هزار تشکل مردمنهاد غیر انتفاعی در این کشور ثبت شده است که از این تعداد، یکهزار و ۳۳۵ مؤسسه زیرمجموعه وزارت فرهنگ، ورزش و گردشگری فعالیت میکنند. این آمار نشاندهنده اهمیت مشارکت سازمانیافته و مردممحور در توسعه فرهنگی و اجتماعی این کشور است.
ندایی در ادامه به تجربه کره جنوبی در حوزه کتاب کودک و نوجوان اشاره کرد: یکی از مجموعههایی که در این کشور فعالیت میکند، «کوریَن بوک» (Korean Books) است که در سال ۱۹۹۵ تاسیس شده و در ارتباط با سازمان بینالمللی کتاب برای نسل جوان (IBBY) فعالیت دارد. ایران نیز سابقهای طولانی در عضویت این سازمان دارد و از اعضای قدیمی آن است.
این فعال فرهنگی با تاکید بر اهمیت معرفی جهانی آثار ادبیات کودک افزود: یکی از فعالیتهای قابل توجه این مجموعه، تلاش مستمر برای معرفی نویسندگان و آثار ادبیات کودک کره در مجامع بینالمللی است. آنها برای حضور نویسندگان در رویدادهای جهانی و کسب جوایز بینالمللی برنامهریزی میکنند و مدیریت فرهنگی کشور نیز از این مسیر حمایت میکند.
وی با اشاره به راهکارهای تقویت فعالیتهای تشکیلاتی در حوزه کتاب کودک و نوجوان گفت: به نظرم باید یک شبکه ملی از تشکلهای فعال در حوزه کتاب کودک تشکیل شود. چنین شبکهای میتواند زمینه ارتباط مستمر میان مجموعهها، تبادل تجربه و شناسایی ظرفیتهای موجود را فراهم کند. ایجاد بانک اطلاعاتی نویسندگان و آثار ادبیات کودک نیز ضروری است. ما باید آثار شاخص و برجسته ایرانی را بهصورت دقیق شناسایی کنیم و برای معرفی آنها در سطح جهانی برنامه داشته باشیم. لازم است دولت نیز در این مسیر حمایت کند تا صدای ادبیات کودک ایران در جهان شنیده شود.
ندایی همچنین امکان همکاریهای مشترک میان ایران و کره جنوبی را مطرح کرد و ادامه داد: میتوانیم در آینده زمینه همکاریهای مشترک فرهنگی و تخصصی میان تشکلهای ایرانی و کرهای را فراهم کنیم و از تجربههای یکدیگر بهره ببریم.
وی در ادامه به برنامههای کره جنوبی برای ترویج کتابخوانی در میان کودکان اشاره کرد و گفت: در کره جنوبی تلاش میشود کتابخوانی از یک تکلیف درسی به عادتی روزمره در زندگی کودکان تبدیل شود. آنها از فناوریهای جدید، از جمله واقعیت مجازی و ابزارهای دیجیتال، برای وارد کردن کودکان به جهان داستانها و افسانهها استفاده میکنند و میکوشند تجربه مطالعه را به تجربهای حسی و تعاملی تبدیل کنند.
ندایی اضافه کرد: دولت کره جنوبی برنامههای پنجسالهای برای ترویج مطالعه و کتابخوانی کودکان دارد و در این برنامهها به حمایت از کودکان مناطق محروم و گروههای کمبرخوردار نیز توجه میشود. این تجربهها میتوانند برای ما قابل مطالعه باشند، البته باید آنها را با فرهنگ و شرایط جامعه خودمان تطبیق دهیم و از ظرفیتهای بومی استفاده کنیم. باید فعالیتهای جزیرهای را کنار بگذاریم و به فکر ساختن شبکهای بزرگ از تشکلهای فرهنگی باشیم. امیدوارم مدیریت فرهنگی کشور در دوره پساجنگ با نگاهی بهروزتر و با استفاده از تجربههای موفق داخلی و خارجی، زمینه تقویت مشارکت جمعی و ساختن ایرانی بهتر را فراهم کند.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.