سخنرانان در دومین پنل از مجموعه نشستهای «شبکه سازی تشکلهای فرهنگی کودک و نوجوان ضمن بحث بر چند و چون و اقتضائات شبکهسازی در این عصر دشواریهای این موضوع را نیز بررسی کردند.
به گزارش ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، دومین پنل از مجموعه نشستهای «شبکهسازی تشکلهای فرهنگی کودک و نوجوان» با موضوع «ضرورتها و مزیتهای شبکهسازی تشکلها» و با حضور مهدی محسنی؛ معاون اقتصاد و فرهنگ خانه کتاب و ادبیات ایران، اسماعیل امینی؛ نماینده انجمن نویسندگان کودک و نوجوان و علی محمدپور، از مدیران تشکلهای فرهنگی حوزه کودک و نوجوان همزمان چهارمین روز از هفته کتاب سی و چهارم برگزار شد.
در این نشست که با همراهی ۹ تشکل فرهنگی برگزار شد، سخنرانان از ابعاد فرهنگی، اجتماعی و صنفی شبکهسازی سخن گفتند و بر ضرورت شکلگیری همکاریهای پایدار میان تشکلها تاکید کردند.
همافزایی به تغییر نگرش فرهنگی و تاریخی نیاز دارد
مهدی محسنی در ابتدای این نشست با اشاره به موانع فرهنگی و تاریخی شکلگیری تشکلها گفت: یکی از مشکلات اصلی جامعه ما، دشواری همافزایی است. ما در جامعهای زندگی میکنیم که کتابخوانی و گفتوگو در آن به یک عادت عمومی تبدیل نشده است. به همین دلیل، همکاری و قرار گرفتن افراد و مجموعهها در کنار یکدیگر نیز با دشواریهایی روبهرو میشود.
معاون اقتصاد و فرهنگ خانه کتاب و ادبیات ایران با اشاره به فرصتهای موجود برای همکاری تشکلها ادامه داد: در حال حاضر زمینههای مناسبی برای همکاری وجود دارد. خانه کتاب و ادبیات ایران نیز در این مسیر حضور دارد و میتوان از ظرفیتهای آن استفاده کرد. باید از فرصت باقیمانده برای شکلگیری اتفاقات ماندگار بهره ببریم. برگزاری جشنوارههای تخصصی کتاب کودک، استفاده از ظرفیت کودکان و نوجوانان و ارتباط میان مروجان کتاب و کتابداران از جمله زمینههایی است که میتوان در این مسیر دنبال کرد.
وی با تاکید بر ضرورت مشارکت کودکان و نوجوانان در فعالیتهای فرهنگی بیان کرد: باید امکان حضور و مشارکت خود کودکان و نوجوانان را فراهم کنیم. این موضوع ارزشمند است که به جای انجام دادن همه کارها برای آنها، زمینهای ایجاد کنیم تا خودشان نیز در فعالیتها حضور داشته باشند. تشکلسازی و شکلگیری اتحادیه یا انجمن فراگیر ضروری است، اما آنچه این مجموعهها را به یکدیگر پیوند میدهد، نگرش و جهانبینی مشترک است. فعالیتهای اجرایی و صنفی باید بر محتوای مشخصی استوار باشند. باید بدانیم چه کاری انجام میدهیم و قرار است به چه نتیجهای برسیم.
گفتوگو باید به بخشی از آموزش و فعالیتهای فرهنگی کودک تبدیل شود
محسنی در ادامه با اشاره به سه حوزه کتابخوانی، تفکر و گفتوگو گفت: در کنار ترویج کتابخوانی، باید به آموزش تفکر نقادانه، خلاقیت و حل مسئله توجه کنیم. تفکر نقادانه یکی از مهارتهای مهم زندگی در قرن بیستویکم است و باید در حوزه کودک جدی گرفته شود. البته منظور من صرفاً آموزش یک الگوی مشخص مانند فلسفه برای کودکان نیست؛ این موضوع به نگاهی عمیقتر و فراگیرتر به تفکر نیاز دارد.
وی افزود: میان این موضوعات، گفتوگو نیز اهمیت ویژهای دارد. منظور من از گفتوگو یعنی بتوانیم از دریچه ذهن دیگری به جهان نگاه کنیم، برای لحظاتی از قالبهای بسته ذهنی خود خارج شویم و با احترام به حضور دیگری، با او سخن بگوییم. همچنین باید این آمادگی را در خود پرورش دهیم که احتمال بدهیم اشتباه میکنیم و برای یافتن شواهد مخالف باورهای خود نیز تلاش کنیم. در حوزه گفتوگو، کتابهای اندکی در ایران تألیف شده است و بخش عمده آثار موجود ترجمه هستند. تعداد مؤسسات و افرادی که به شکل جدی در این زمینه فعالیت میکنند نیز محدود است. این موضوع باید در فعالیتهای محتوایی تشکلهای کودک و نوجوان مورد توجه قرار گیرد.
شبکهسازی به بازسازی اعتماد عمومی و تثبیت تجربههای فرهنگی کمک میکند
اسماعیل امینی؛ نماینده انجمن نویسندگان کودک و نوجوان، در ادامه این نشست با بررسی ابعاد فرهنگی، اجتماعی و صنفی شبکهسازی گفت: نظام اجتماعی مجموعهای بههمپیوسته است که بخشی از ساختارهای آن عینی و قابل مشاهده و بخشی دیگر ذهنی و کمتر شناختهشده هستند. تشکلهای فرهنگی کودک و نوجوان در بخش عینی این نظام قرار میگیرند، اما برای شناخت موانع فعالیت آنها باید به ساختارهای ذهنی و نگرشهایی که در تاریخ و فرهنگ جامعه شکل گرفتهاند نیز توجه کنیم.
وی افزود: یکی از مسائل مهم این است که نهادهای فرهنگی، به شکل مستقیم یا غیرمستقیم، تحت تأثیر نظام قدرت قرار دارند. بسیاری از آنها برای فعالیت به حمایتهای بیرونی نیازمندند یا با محدودیتها و نظارتهای مختلف روبهرو میشوند. شبکهسازی تشکلهای کودک و نوجوان میتواند زمینه تقویت این مجموعهها و افزایش استقلال آنها را فراهم کند. یکی از راههای مهم دستیابی به استقلال نیز ایجاد پشتوانه مالی مستقل است.
این نویسنده و مدرس ادبیات با اشاره به بدبینی اجتماعی نسبت به فعالیتهای جمعی ادامه داد: در جامعه ما نوعی سرخوردگی نسبت به فعالیتهای عمومی و تشکیلاتی شکل گرفته است. گاهی افراد با افتخار میگویند به هیچ حزب، انجمن یا تشکلی وابسته نیستند. این وضعیت به اعتماد عمومی آسیب میزند. شبکهسازی میتواند به بازسازی این اعتماد کمک کند.
امینی با اشاره به ضرورت جلب اعتماد خانوادهها و مدارس بیان کرد: مخاطبان اصلی تشکلهای فرهنگی کودک و نوجوان، کودکان هستند و دستکم دو نهاد خانواده و مدرسه باید به فعالیت این مجموعهها اعتماد کنند تا فرزندان و دانشآموزان خود را به آنها بسپارند. همکاری تشکلها و تقویت اعتبار جمعی آنها میتواند در جلب این اعتماد مؤثر باشد.
وی با تأکید بر ضرورت ثبت و انتقال تجربهها گفت: افراد و مجموعههای مختلف در حوزه فرهنگ و فعالیتهای مرتبط با کودک، تجربههای ارزشمندی دارند. این تجربهها معمولاً پراکنده باقی میمانند و به یکدیگر منتقل نمیشوند. شبکهسازی میتواند زمینه ثبت، تثبیت و انتقال این تجربهها را فراهم کند تا فعالیتها از حالت فردی و مبتنی بر آزمون و خطا خارج شوند و به فعالیتهایی حرفهای تبدیل شوند.
شبکهسازی فاصله میان تهران و دیگر شهرها را کاهش میدهد
امینی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به تمرکزگرایی در فعالیتهای فرهنگی گفت: یکی از مشکلات نظام اجتماعی ما، مرکزگرایی است. گویی فقط تهران به رسمیت شناخته میشود و فعالیتهای فرهنگی در شهرهایی مانند اصفهان، شیراز و تبریز تا زمانی که در تهران حضور پیدا نکنند، اعتبار ملی پیدا نمیکنند. شبکهسازی میتواند این فاصله را کاهش دهد و کمک کند فعالیتهای فرهنگی در هر نقطه از کشور، به عنوان بخشی از یک جریان ملی شناخته شوند.
وی افزود: این شبکه میتواند زمینه ارتباط با ایرانیان خارج از کشور را نیز فراهم کند. اکنون گروههایی از ایرانیان در کشورهای مختلف به شکل داوطلبانه برای آموزش زبان فارسی به کودکان فعالیت میکنند، اما این فعالیتها اغلب پراکنده است. ایجاد یک شبکه منسجم میتواند به این مجموعهها پیوند دهد و احساس تعلق فرهنگی را در نسل جدید ایرانیان خارج از کشور تقویت کند.
امینی با اشاره به ابعاد صنفی شبکهسازی بیان کرد: فعالیت حرفهای برای کودکان و نوجوانان در بسیاری از حوزهها هنوز به عنوان یک شغل مستقل شناخته نمیشود. بسیاری از شاعران، نویسندگان، آهنگسازان و هنرمندان این حوزه در کنار فعالیتهای دیگر خود برای کودکان کار میکنند. پیوند میان تشکلها میتواند زمینه حرفهایتر شدن این فعالیتها را فراهم کند. یکی دیگر از مزیتهای شبکهسازی، تبادل تجربه میان حوزههای مختلف است. برای مثال، فردی که در حوزه شعر فعالیت میکند میتواند از تجربه فعالان حوزه قصهگویی یا فعالیتهای تربیتی بهره ببرد. این ارتباط به تقویت بدنه حرفهای حوزه کودک و نوجوان کمک میکند.
وی با اشاره به ضرورت تدوین ضوابط مشترک برای جشنوارهها و جوایز گفت: در حال حاضر جشنوارهها، جایزهها، داوریها و نشانهای حوزه کودک و نوجوان از نظام یکپارچهای برخوردار نیستند. هر مجموعه بر اساس آییننامه و دیدگاه خود عمل میکند. شبکهسازی تشکلهای فعال میتواند زمینه تدوین آییننامهای جامع را فراهم کند تا جشنوارهها، نشانها و جایزههای این حوزه بر اساس معیارهای مشترک برگزار شوند و معرفی آثار به جوایز بینالمللی نیز با انسجام بیشتری صورت گیرد.
تشکلها باید مأموریتهای خود را با تغییرات فضای مجازی هماهنگ کنند
علی محمدپور نیز در بخش پایانی این پنل گفت: بخش عمده مخاطبان امروز ما در فضای مجازی حضور دارند. در گذشته کودکان و نوجوانان بیشتر در مدرسه، کوچه و کانونهای فرهنگی با تولیدات و فعالیتهای ما ارتباط برقرار میکردند، اما اکنون بخش بزرگی از زمان و توجه آنها در فضای دیجیتال میگذرد. بنابراین تشکلها باید بررسی کنند که تا چه اندازه توانستهاند خود را با این تغییرات هماهنگ کنند.
وی با اشاره به ضرورت بازتعریف مأموریت تشکلها افزود: بسیاری از فعالیتهای فرهنگی نتوانستهاند متناسب با تغییرات نسل جدید بهروز شوند. تشکلی که قدرت اثرگذاری ندارد، نمیتواند بر مخاطب خود تأثیر بگذارد. این قدرت از اعضا، ظرفیتهای جمعی و میزان اثرگذاری تشکل به دست میآید. قانون نیز در برخی حوزهها با واگذاری اختیارات مشخص، قدرت فعالیت و مطالبهگری را برای تشکلها فراهم میکند.
این فعال حوزه فرهنگ دیجیتال ادامه داد: در حوزه فرهنگی، هنوز با چنین ساختاری فاصله داریم. تشکلها باید بتوانند اعضای خود را همراه کنند، از ظرفیت مجموعههای دیگر بهره بگیرند و ارتباط مؤثری با مخاطبان برقرار کنند. اگر تولیدات ما نیاز واقعی مخاطب را پاسخ ندهد، حتی با وجود فعالیتهای متعدد، ارتباط مؤثری با نسل جدید شکل نخواهد گرفت.
محمدپور با اشاره به تجربه تأسیس انجمن فعالان فضای مجازی کودک و نوجوان در سال ۱۳۹۷ بیان کرد: در ابتدای فعالیت تلاش کردیم به یکی از تشکلهای قدیمیتر حوزه کودک بپیوندیم و به عنوان شاخهای تخصصی در زمینه فضای مجازی فعالیت کنیم. هدف ما استفاده از ظرفیت، دانش و تجربه آن مجموعه بود، اما این همکاری شکل نگرفت. این تجربه نشان داد که گاهی تشکلهای قدیمی برای پذیرش حوزههای جدید و تقسیم ظرفیتهای خود آمادگی کافی ندارند.
وی با تأکید بر ضرورت همکاری میان تشکلهای سنتی و مجموعههای جدید گفت: شبکهسازی باید امکان حضور و مشارکت همه ظرفیتها را فراهم کند. تشکلهای قدیمی و جدید، مجموعههای فعال در حوزه کتاب و تشکلهای مرتبط با فضای دیجیتال باید بتوانند در کنار یکدیگر فعالیت کنند. این همکاری به بازتعریف مأموریتها و افزایش قدرت اثرگذاری آنها کمک میکند.
محمدپور همچنین با اشاره به محدودیتهای ساختاری نهادهای دولتی در مواجهه با تحولات فرهنگی و دیجیتال افزود: تشکلها باید واقعیت تغییرات فرهنگی را بشناسند. برای نمونه، مصرف کتاب الکترونیک و محتوای دیجیتال افزایش یافته است، اما هنوز بخش مهمی از این تحولات در سیاستگذاری و ساختار اجرایی حوزه فرهنگ بازتاب پیدا نکرده است. بخشی از مصرف کتابهای الکترونیک نیز از مسیرهای غیرقانونی انجام میشود و اطلاعات کافی درباره الگوی مصرف مخاطبان وجود ندارد.
وی ادامه داد: در حوزههایی مانند پادکست نیز تولیدکنندگان بسیاری فعالیت میکنند، اما شناخت و ساماندهی این ظرفیتها همچنان با محدودیت روبهرو است. نهادهای متولی فرهنگ باید بتوانند خود را با تحولات جدید هماهنگ کنند. تشکلهای تخصصی نیز میتوانند در شناسایی ظرفیتها و ارائه راهکارهای اجرایی مشارکت داشته باشند.
محمدپور با اشاره به تجربه فعالیت تشکلها در حوزه سیاستگذاری گفت: صرف دریافت مجوز به تشکل قدرت نمیدهد. قدرت از میزان اثرگذاری، توان همراه کردن اعضا و ظرفیت مطالبهگری شکل میگیرد. گاهی برای جلب توجه نهادهای تصمیمگیر باید از ظرفیت رسانهها و ابزارهای قانونی و اجتماعی استفاده کرد. تجربه ما نشان داده است که گفتوگوی مؤثر با نهادهای قدرت، در بسیاری از موارد پس از طرح جدی مطالبات و پیگیری رسانهای امکانپذیر شده است.
وی همچنین به تجربه مشارکت در تدوین اسناد و سیاستهای مرتبط با محتوای دیجیتال اشاره کرد و ادامه داد: در برخی موارد توانستهایم با پیگیری مستمر، بخش خصوصی را در فرایند تصمیمگیری و اجرای برنامهها وارد کنیم. این تجربه نشان میدهد که تشکلها باید برای دستیابی به جایگاه مؤثر در سیاستگذاری، ظرفیتهای جمعی خود را سازماندهی کنند. همافزایی باید به افزایش قدرت اثرگذاری منجر شود. بخشی از این قدرت به گردش مالی و حضور در جریان اقتصادی حوزه فرهنگ مربوط است و بخشی دیگر از اعتبار اجتماعی، توان سیاستگذاری و ارتباط با نهادهای تصمیمگیر به دست میآید.
محمدپور در پایان گفت: تشکلها باید بتوانند مجموعههای قدرتمند و کوچکتر را در کنار یکدیگر قرار دهند و برای هر کدام جایگاه و سهم مشخصی در تصمیمگیری قائل شوند. فراگیری و پذیرش ظرفیتهای متفاوت میتواند زمینه شکلگیری یک نهاد مشترک و اثرگذار را فراهم کند؛ نهادی که بتواند به عنوان صدای جمعی تشکلهای فرهنگی کودک و نوجوان فعالیت کند.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.