نسخه آزمایشی جستجو ورود | ثبت نام

وقتی جهان زخمی می‌شود، کتاب چه می‌کند؟/ خواندن برای حفظ انسانیت  | خانه کتاب و ادبیات ایران
13:43 - 1405/08/26 | بازدید 38

تاملات نعمت‌الله فاضلی درباب کتاب و گفت‌وگو/ 1

وقتی جهان زخمی می‌شود، کتاب چه می‌کند؟/ خواندن برای حفظ انسانیت 

نعمت الله فاضلی معتقد است: کتاب در زمانه بحران، جنگ و ناامنی صرفاً وسیله‌ای برای کسب دانش یا سرگرمی نیست، بلکه به انسان کمک می‌کند از واکنش‌های شتاب‌زده فاصله بگیرد، رنج دیگران را درک کند، با کلیشه‌ها و فراموشی مقابله کند و امکان گفت‌وگو و همدلی را زنده نگه دارد.   

به گزارش ستاد خبری سی و چهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، نعمت الله فاضلی؛ انسان‌شناس و مدرس دانشگاه در یادداشتی با عنوان «وقتی جهان زخمی می‌شود، کتاب چه می‌کند؟» بر اهمیت خواندن و نوشتن به‌عنوان شیوه‌ای برای زیستن، فهم جهان و درک تجربه‌های دیگران تاکید می‌کند. بخش اول این یادداشت را در ادامه بخوانید: 

هر بار که درباره کتاب، خواندن و نوشتن فکر می‌کنم، ناگزیر به زندگی خودم بازمی‌گردم. برای من کتاب هیچ‌گاه فقط مجموعه‌ای از صفحات چاپ‌شده، انباشتی از اطلاعات یا وسیله‌ای برای کسب دانش و مدرک نبوده است. کتاب بخشی از زندگی من بوده؛ چیزی که با آن بزرگ شده‌ام، جهان را از طریق آن شناخته‌ام، با آن از محیط محدود تجربه‌های نخستینم فراتر رفته‌ام و به کمک آن کوشیده‌ام زندگی خود و جامعه‌ای را که در آن زیسته‌ام، بفهمم. اگر امروز بخواهم نسبت خودم را با کتاب در یک جمله بیان کنم، می‌گویم: من بخش مهمی از زندگی‌ام را خوانده‌ام و بخش مهمی از آنچه را فهمیده‌ام، نوشته‌ام.

از کودکی تا امروز، کتاب برای من راهی برای سفر بوده است؛ سفری که همیشه به جغرافیا محدود نمی‌شود. گاهی کتاب انسان را از روستایی کوچک به جهان‌های دور می‌برد، گاهی او را از اکنون به گذشته می‌کشاند و گاهی پنجره‌ای به آینده‌ای می‌گشاید که هنوز وجود ندارد. کتاب به ما امکان می‌دهد زندگی‌هایی را تجربه کنیم که خودمان هرگز نزیسته‌ایم. با رنج کسانی آشنا شویم که از ما دورند، به جهان انسان‌هایی وارد شویم که زبان و فرهنگ و تاریخ متفاوتی دارند و از چشم کسانی به جهان نگاه کنیم که شاید در زندگی واقعی هرگز فرصت ملاقاتشان را پیدا نکنیم.

من در کتاب «الفبای زندگی: خواندن و نوشتن به مثابه زیستن» کوشیده‌ام این تجربه را به یک صورت‌بندی انسان‌شناختی تبدیل کنم. ایده اصلی کتاب این است که خواندن و نوشتن فقط مهارت‌های فنی و آموزشی نیستند؛ دو شیوه بنیادین زیستن انسانی‌اند. انسان با خواندن، جهان را معنا می‌کند و با نوشتن، در ساختن معنای آن مشارکت می‌کند. خواندن فقط خواندن کتاب نیست؛ خواندن انسان، جامعه، تاریخ، طبیعت، قدرت، دیگری و خویشتن است. نوشتن نیز فقط نوشتن روی کاغذ نیست؛ تبدیل تجربه، خاطره، رنج، امید، پرسش و رؤیای آینده به معناست.

اکنون که در آستانه انتشار ویراست دوم «الفبای زندگی» هستم، احساس می‌کنم این کتاب بیش از گذشته با مسئله‌های زمانه ما پیوند خورده است. امیدوارم این ویراست به‌زودی منتشر شود. در ویراست دوم، فصلی مستقل را به موضوع «خواندن در زمانه بحران و جنگ» اختصاص داده‌ام؛ زیرا معتقدم مسئله خواندن در روزگار بحران، صرفاً مسئله‌ای آموزشی یا فرهنگی نیست، بلکه به یکی از بنیادی‌ترین مسائل انسان معاصر تبدیل شده است. در این جستار نیز عمدتاً بر اساس همان فصل و تأملات تازه‌ای که در جریان بازنویسی کتاب به آنها رسیده‌ام، درباره نسبت کتاب، خواندن، نوشتن، گفت‌وگو و بحران سخن می‌گویم.

چرا در زمانه بحران باید بخوانیم؟ آیا وقتی جامعه‌ای با جنگ، خشونت، فقر، ناامنی، اضطراب و فروپاشی امید مواجه است، کتاب هنوز اهمیت دارد؟ آیا خواندن در چنین شرایطی نوعی فاصله گرفتن از واقعیت نیست؟ آیا بهتر نیست به جای خواندن، مستقیماً به حل مسائل بپردازیم؟ و اساساً کتاب چگونه می‌تواند در جامعه‌ای که صداها در آن به‌جای شنیدن یکدیگر، یکدیگر را نفی می‌کنند، به بازسازی امکان گفت‌وگو کمک کند؟

برای پاسخ به این پرسش‌ها باید از یک تصور ساده درباره کتاب عبور کنیم. کتاب فقط چیزی نیست که در اوقات فراغت بخوانیم؛ کتاب یکی از ابزارهای بنیادین ما برای فهمیدن زندگی است و درست هنگامی که زندگی دشوار، مبهم و زخمی می‌شود، نیاز ما به فهمیدن بیشتر می‌شود.
من می‌خواهم از این منظر به کتاب نگاه کنم: کتاب در روزگار بحران، امکانی برای فهم جهان، فهم دیگری، فهم خویشتن و بازسازی معنای زندگی است.

کتاب چگونه زندگی مرا تغییر داد؟

من از مصلح‌آباد؛ روستایی در فراهان، آغاز کرده‌ام. تجربه کودکی و نوجوانی در روستا، پیش از آنکه برایم موضوع پژوهش انسان‌شناختی شود، بخشی از زندگی روزمره‌ام بود. در آن جهان، آدم‌ها را از نزدیک می‌شناختم، روابط اجتماعی را در مقیاس ملموس تجربه می‌کردم و با طبیعت، کار، خانواده، همسایگی و مناسبات روستایی زندگی می‌کردم.

اما بعدها فهمیدم که هیچ انسانی نباید در محدوده جغرافیایی و فرهنگی نخستین تجربه‌هایش محصور بماند. انسان به پنجره‌هایی نیاز دارد که بتواند از طریق آنها جهان‌های دیگر را ببیند. برای من، کتاب یکی از مهم‌ترین این پنجره‌ها بود.

وقتی از زندگی روستایی به جهان مدرسه، دانشگاه و پژوهش وارد شدم، به‌تدریج فهمیدم کتاب فقط چیزی به دانسته‌های من اضافه نمی‌کند؛ کتاب امکان دیگری برای بودن در اختیارم می‌گذارد. کتاب به من کمک کرد از تجربه‌های محدود خودم فاصله بگیرم و در عین حال، همان تجربه‌ها را از منظری تازه ببینم.

این نکته برای من اهمیت زیادی دارد: خواندن ما را از زندگی خودمان جدا نمی‌کند؛ اگر درست بخوانیم، ما را به زندگی خودمان بازمی‌گرداند، اما این بار با چشمانی دیگر.

گاهی آدم باید از فاصله دور به خانه خود نگاه کند تا معنای آن را بفهمد. کتاب چنین فاصله‌ای را ایجاد می‌کند. من بعدها توانستم تجربه روستایی خودم را نه صرفاً به‌عنوان خاطرات کودکی، بلکه به‌عنوان بخشی از تاریخ فرهنگی و اجتماعی ایران بفهمم. توانستم ببینم که در تجربه ظاهراً خصوصی من، مناسبات طبقاتی، تغییرات فرهنگی، آرزوهای آموزشی، تحولات تجدد و دگرگونی‌های زندگی ایرانی حضور دارند.
این همان چیزی است که در مردم‌نگاری و به‌ویژه خودمردم‌نگاری برایم اهمیت پیدا کرده است: تجربه فردی، اگر با تأمل و تفسیر همراه شود، می‌تواند پنجره‌ای برای فهم جامعه باشد.

من در طول سال‌های تدریس و پژوهش، بارها به این نتیجه رسیده‌ام که انسان فقط با آنچه مستقیماً تجربه کرده است زندگی نمی‌کند؛ با آنچه درباره تجربه‌های دیگران خوانده و فهمیده است نیز زندگی می‌کند. ما بخشی از وجود خود را از کتاب‌ها به دست می‌آوریم. کتاب‌ها به حافظه ما چیزهایی اضافه می‌کنند که خودمان به‌تنهایی نمی‌توانستیم تجربه کنیم.

به همین دلیل، در یکی از تأملاتم درباره نسبت کتاب و استادی نوشته‌ام که کتاب وسیله دانستن نیست؛ وسیله شدن است. ما با کتاب فقط چیزی یاد نمی‌گیریم؛ ممکن است به انسانی دیگر تبدیل شویم.

این تجربه برای من یکی از مهم‌ترین دلایل اهمیت کتاب است. کتابی که فقط اطلاعات ما را افزایش دهد، هنوز تمام ظرفیت خود را آشکار نکرده است. کتابی که شیوه دیدن، داوری، احساس‌کردن و زیستن ما را تغییر دهد، به بخشی از وجودمان تبدیل شده است.

شاید به همین دلیل است که هنوز پس از دهه‌ها خواندن و نوشتن، وقتی کتابی را به دست می‌گیرم، احساس می‌کنم ممکن است با پرسشی تازه مواجه شوم؛ پرسشی که جهان آشنای مرا دوباره غریب کند.

کتاب خوب آن نیست که فقط چیزی به حافظه ما اضافه کند؛ کتاب خوب آن است که چیزی در نگاه ما تغییر دهد.

الفبای زندگی: خواندن، فقط خواندن کلمات نیست

عنوان «الفبای زندگی» برای من از ابتدا معنایی فراتر از سواد رسمی داشته است. الفبا نقطه آغاز خواندن است، اما زندگی نیز الفبای خودش را دارد. انسان پیش از آنکه حروف را بشناسد، جهان را می‌خواند. کودک چهره مادر، صدای پدر، خانه، کوچه، بازی، ترس، شادی، خشم و محبت را می‌خواند. نگاه دیگران را می‌خواند. سکوت را می‌خواند. فاصله میان آدم‌ها را می‌خواند. مدرسه بعدها الفبای رسمی را به او می‌آموزد، اما الفبای زندگی بسیار پیش‌تر آغاز شده است.

هرچه بیشتر به تجربه‌های زندگی خودم نگاه کرده‌ام، بیشتر دریافته‌ام که خواندن، نوعی توانایی برای دیدن معنا در پس ظاهر امور است. خواندن یعنی بتوانیم از کنار واقعیت‌ها صرفاً عبور نکنیم. بتوانیم در امر معمولی، مسئله‌ای ببینیم؛ در یک رفتار روزمره، نشانه‌ای از فرهنگ را تشخیص دهیم؛ در یک سکوت، رنجی را بشنویم؛ و در یک خاطره شخصی، ردپای تاریخ اجتماعی را پیدا کنیم.

این همان چیزی است که در سنت انسان‌شناسی تفسیری، به‌ویژه در اندیشه کلیفورد گیرتز، برای من اهمیت داشته است. فرهنگ را باید همچون شبکه‌ای از معناها فهمید که انسان‌ها خود در آن زندگی می‌کنند و آن را می‌بافند. انسان‌شناس باید بتواند این شبکه‌ها را بخواند و تفسیر کند.

من در طول سال‌های پژوهش و تدریس، بارها کوشیده‌ام به دانشجویانم نشان دهم که جامعه فقط در آمارها، اسناد رسمی و نهادهای بزرگ حضور ندارد. جامعه را باید در خانه‌ها، خیابان‌ها، روابط روزمره، گفت‌وگوها، خاطرات، مناسک و شیوه‌های زندگی نیز خواند.

گاهی یک رفتار کوچک در خیابان می‌تواند به اندازه یک سند تاریخی درباره جامعه به ما اطلاعات بدهد. گاهی یک گفت‌وگوی ساده با دانشجو، مسئله‌ای بزرگ درباره تغییرات فرهنگی نسل جدید را آشکار می‌کند. گاهی خاطره‌ای از کودکی، ما را به فهمی از تحولات تاریخی جامعه می‌رساند. به همین دلیل، در «الفبای زندگی» از خواندن جهان و نوشتن خویشتن سخن گفته‌ام.

خوانایی یعنی بتوانیم جهان را بخوانیم؛ و نویسایی یعنی بتوانیم آنچه را فهمیده‌ایم، به زبان و روایت و کنش تبدیل کنیم.

این دو از یکدیگر جدا نیستند. گاهی می‌نویسیم تا بفهمیم چه چیزی را دیده‌ایم و گاهی می‌خوانیم تا بتوانیم چیزی را بنویسیم. نوشتن خود نوعی خواندن است؛ خواندن حافظه، احساس، تجربه و جهان. خواندن نیز نوعی نوشتن است؛ زیرا هر خواننده متن را با تجربه خودش دوباره می‌نویسد. در این معنا، انسان در تمام عمر در حال خواندن و نوشتن است، حتی اگر هیچ‌گاه نویسنده حرفه‌ای نشود.

اما مسئله مهم این است که همه انسان‌ها به یک اندازه فرصت خواندن و نوشتن ندارند. نابرابری‌های اقتصادی، آموزشی، جنسیتی، جغرافیایی و فرهنگی بر امکان خوانایی و نویسایی افراد تأثیر می‌گذارند. به همین دلیل، خواندن و نوشتن فقط مسئله‌ای فردی نیست؛ مسئله‌ای اجتماعی و سیاسی نیز هست. جامعه‌ای که در آن گروه‌هایی از مردم امکان روایت‌کردن تجربه‌های خود را ندارند، جامعه‌ای است که بخشی از حافظه و شناخت خود را از دست داده است. جامعه‌ای که صدای همه اعضای خود را نمی‌شنود، خودش را هم درست نمی‌شناسد.

چرا در زمانه بحران باید بیشتر بخوانیم؟

وقتی از بحران سخن می‌گوییم، معمولاً ذهنمان به سوی جنگ، خشونت، رکود اقتصادی، فقر، تخریب محیط زیست، مهاجرت، بیماری و ناامنی می‌رود. اینها واقعیت‌های بیرونی و قابل مشاهده بحران‌اند. اما بحران فقط مجموعه‌ای از رویدادهای بیرونی نیست. بحران وارد زندگی درونی انسان‌ها نیز می‌شود.

بحران به حافظه ما وارد می‌شود، بر احساس امنیت ما تأثیر می‌گذارد، روابط اجتماعی را تغییر می‌دهد، اعتماد را فرسوده می‌کند و گاهی حتی زبان ما را برای بیان تجربه‌هایمان ناتوان می‌سازد.

در چنین شرایطی، انسان با انبوهی از پرسش‌ها مواجه می‌شود: چه اتفاقی افتاده است؟ چرا چنین شده است؟ چه چیزی را از دست داده‌ایم؟ چگونه باید زندگی کنیم؟ آیا آینده‌ای وجود دارد؟ چگونه می‌توانیم با کسانی که تجربه‌ای متفاوت از ما دارند، همچنان زندگی کنیم؟ این پرسش‌ها نشان می‌دهند که بحران، نیاز ما به خواندن را افزایش می‌دهد.

البته ممکن است در نگاه نخست چنین به نظر برسد که در زمانه جنگ و بحران، خواندن فعالیتی تجملی است. وقتی مردم با نگرانی معیشت، امنیت، جان و آینده خود روبه‌رو هستند، چه ضرورتی دارد که کتاب بخوانند؟

من فکر می‌کنم این پرسش از یک سوءتفاهم درباره کتاب ناشی می‌شود. کتاب را نباید فقط وسیله‌ای برای اوقات فراغت یا سرگرمی دانست. کتاب یکی از ابزارهای فهمیدن جهان است. درست در زمانی که جهان از حالت معمول خود خارج می‌شود، نیاز به فهمیدن بیشتر می‌شود.

در شرایط عادی، بسیاری از عادت‌های ذهنی و اجتماعی ما بدون پرسش ادامه پیدا می‌کنند. بحران این عادت‌ها را مختل می‌کند. آنچه بدیهی به نظر می‌رسید، ناگهان مسئله می‌شود. روابطی که طبیعی تصور می‌کردیم، شکننده می‌شوند. ارزش‌هایی که مطمئن بودیم، زیر سؤال می‌روند. در چنین لحظه‌ای، خواندن می‌تواند به ما کمک کند از واکنش‌های فوری فاصله بگیریم و درباره آنچه اتفاق افتاده است، بیندیشیم.

در ویراست دوم «الفبای زندگی» می‌خواهم بر همین نکته تأکید کنم: خواندن در زمانه بحران، تمرین حفظ توانایی فهمیدن است. بحران ما را به واکنش وامی‌دارد؛ خواندن به ما فرصت تأمل می‌دهد. بحران ممکن است ما را به داوری شتاب‌زده سوق دهد؛ خواندن به ما یادآوری می‌کند که واقعیت پیچیده‌تر از نخستین برداشت ماست. بحران ممکن است ما را در محدوده ترس و خشم محبوس کند؛ خواندن می‌تواند پنجره‌ای به جهان‌های دیگر باز کند.

البته نمی‌خواهم از کتاب تصویری معجزه‌آسا بسازم. کتاب به‌تنهایی جنگ را متوقف نمی‌کند، فقر را از میان نمی‌برد و امنیت ایجاد نمی‌کند. اما می‌تواند ظرفیت فهم، همدلی، نقد، مسئولیت و گفت‌وگو را تقویت کند؛ ظرفیت‌هایی که بدون آنها هیچ جامعه‌ای نمی‌تواند از بحران به شکلی انسانی عبور کند. در زمانه‌ای که جهان ما را به واکنش وامی‌دارد، کتاب از ما دعوت می‌کند که فکر کنیم.

این دعوت ساده نیست. خواندن در زمانه بحران نیازمند مراقبت از توجه است. باید بتوانیم میان خبر و تحلیل، میان شایعه و واقعیت، میان هیجان و فهم، میان اطلاعات و دانش تفاوت بگذاریم. امروز ما با کمبود اطلاعات مواجه نیستیم؛ با وفور اطلاعات مواجهیم. هر لحظه هزاران پیام، تصویر، خبر و تفسیر در برابر ما قرار می‌گیرد. اما دسترسی بیشتر به اطلاعات الزاماً به معنای فهم بیشتر نیست.

ممکن است انسان ساعت‌ها در شبکه‌های اجتماعی حضور داشته باشد، صدها پیام بخواند و هزاران تصویر ببیند، اما در پایان روز نتواند توضیح دهد چه چیزی را واقعاً فهمیده است. این همان مسئله‌ای است که در بحث فقر تجربه نیز به آن توجه کرده‌ام. رویدادها فراوان‌اند، اما تجربه معنادار ممکن است اندک باشد. صداها زیادند، اما شنیدن کم است. اطلاعات زیاد است، اما فهم اندک. خواندن عمیق در برابر این وضعیت، نوعی مقاومت فرهنگی است. مقاومت در برابر شتاب، سطحی‌شدن و واکنش‌زدگی.

جنگ و کتاب: خواندن برای حفظ انسانیت

جنگ یکی از شدیدترین موقعیت‌هایی است که انسان در آن با شکنندگی زندگی مواجه می‌شود. جنگ فقط تخریب ساختمان‌ها، زیرساخت‌ها و شهرها نیست؛ جنگ به خانه، خاطره، زبان، خانواده، اعتماد و تصور انسان از آینده نیز آسیب می‌زند.

در جنگ، انسان ممکن است ناگهان با واقعیتی مواجه شود که پیش‌تر فقط درباره آن شنیده یا خوانده بود. مرگ، فقدان، جدایی، آوارگی و ترس از آینده از مفاهیمی انتزاعی به تجربه‌هایی ملموس تبدیل می‌شوند. در چنین شرایطی، کتاب می‌تواند نقش مهمی در حفظ پیوند انسان با جهان انسانی ایفا کند.

منظورم این نیست که کسی که در معرض خطر مستقیم است، باید به جای نجات جان خود کتاب بخواند. چنین توصیه‌ای نه انسانی است و نه واقع‌بینانه. سخن من درباره جایگاه فرهنگی و وجودی خواندن در زندگی انسان‌ها و جامعه‌ای است که جنگ را تجربه می‌کند.

کتاب می‌تواند حافظه انسانی را حفظ کند. می‌تواند به ما کمک کند تجربه جنگ را فقط از منظر عملیات نظامی، مرزهای جغرافیایی و محاسبات سیاسی نبینیم. می‌تواند زندگی کسانی را به ما نشان دهد که در روایت‌های کلان جنگ ناپدید می‌شوند: کودکان، مادران، سالمندان، آوارگان، معلمان، پرستاران، کارگران، خانواده‌های داغدار و انسان‌هایی که تلاش می‌کنند زندگی روزمره خود را در میان ناامنی ادامه دهند. جنگ را باید از منظر زندگی انسان‌ها نیز خواند.

در اینجا به اهمیت روایت می‌رسیم. هر جنگی فقط تاریخ عملیات و تصمیم‌های سیاسی نیست؛ تاریخ میلیون‌ها تجربه انسانی است. اگر این تجربه‌ها ثبت و روایت نشوند، بخش بزرگی از حقیقت جنگ از دست می‌رود.

من در کتاب «در آینه دیگری» کوشیده‌ام نشان دهم که فهم دیگری بدون شنیدن روایت او ممکن نیست. دیگری هنگامی به یک انسان واقعی تبدیل می‌شود که بتوانیم از پشت برچسب‌ها و کلیشه‌ها عبور کنیم و زندگی، رنج، امید و آرزوهای او را ببینیم.

جنگ دقیقاً یکی از موقعیت‌هایی است که این توانایی در معرض خطر قرار می‌گیرد. در جنگ، زبان می‌تواند به ابزاری برای ساختن دشمن تبدیل شود. انسان‌ها ممکن است به نام‌ها، دسته‌ها و برچسب‌هایی تقلیل پیدا کنند. چهره‌ها ناپدید شوند و کلیشه‌ها جای آنها را بگیرند. اما کتاب می‌تواند در برابر این فرایند بایستد.

وقتی روایت زندگی یک کودک در منطقه جنگ‌زده را می‌خوانیم، دیگر با یک عدد در گزارش خبری مواجه نیستیم. وقتی خاطرات یک مادر را می‌خوانیم، جنگ از سطح نقشه‌ها و محاسبات نظامی فراتر می‌رود و وارد جهان زندگی می‌شود. وقتی روایت یک آواره را می‌خوانیم، مفهوم مهاجرت اجباری از یک اصطلاح اداری به تجربه‌ای انسانی تبدیل می‌شود. کتاب به ما یادآوری می‌کند که پشت هر آمار، انسانی زندگی می‌کند.

به همین دلیل، خواندن در زمانه جنگ فقط کسب اطلاعات درباره جنگ نیست؛ تمرین حفظ حساسیت انسانی در برابر رنج است. من معتقدم یکی از خطرناک‌ترین پیامدهای جنگ، عادی‌شدن رنج دیگری است. وقتی رنج انسان‌ها به تصاویر تکراری و اعداد بی‌چهره تبدیل می‌شود، ممکن است حساسیت اخلاقی ما فرسوده شود. کتاب با بازگرداندن چهره و روایت به تجربه انسانی، در برابر این فرسایش مقاومت می‌کند. کتاب در برابر فراموشی، حافظه می‌سازد؛ در برابر بی‌چهره‌شدن انسان، چهره بازمی‌گرداند؛ و در برابر عادی‌شدن رنج، حساسیت انسانی را زنده نگه می‌دارد.

روایت رنج: نوشتن برای آنچه بر ما گذشته است

اگر خواندن راهی برای ورود به جهان تجربه دیگران است، نوشتن راهی برای بیان تجربه خودمان است. من در طول سال‌های نوشتن، بارها تجربه کرده‌ام که نوشتن فقط ثبت آنچه می‌دانم نیست؛ گاهی راهی است برای فهمیدن آنچه هنوز نمی‌دانم. بسیاری از تجربه‌های انسانی در لحظه وقوع، روشن و قابل‌فهم نیستند. گاهی چیزی بر ما می‌گذرد که نمی‌توانیم به‌سادگی برای آن نامی پیدا کنیم. ممکن است احساسات متناقضی داشته باشیم، خاطرات پراکنده‌ای در ذهنمان باقی بماند یا نتوانیم بفهمیم چرا یک اتفاق تا این اندازه بر زندگی ما اثر گذاشته است.

نوشتن به ما فرصت می‌دهد به تجربه بازگردیم، آن را دوباره بخوانیم، اجزایش را کنار هم بگذاریم و معنایی برای آن پیدا کنیم. من در «الفبای زندگی» از همین معنا دفاع کرده‌ام: نوشتن شکلی از زیستن است. ما هنگام نوشتن فقط چیزی را روی کاغذ ثبت نمی‌کنیم؛ در حال بازاندیشی در زندگی خود هستیم.

به همین دلیل، نوشتن درباره بحران و جنگ اهمیت زیادی دارد. انسان‌ها باید امکان داشته باشند آنچه را تجربه کرده‌اند روایت کنند. باید بتوانند از فقدان، ترس، امید، خشم، شکست، مقاومت و آرزوهای خود بنویسند.

البته هر تجربه‌ای را نمی‌توان فوراً روایت کرد. گاهی انسان به زمان نیاز دارد. گاهی سکوت، بخشی از مواجهه با رنج است. گاهی روایت‌کردن در شرایط ناامن ممکن نیست. گاهی افراد ترجیح می‌دهند تجربه‌های خود را خصوصی نگه دارند. حق سکوت نیز به اندازه حق سخن گفتن اهمیت دارد. اما جامعه‌ای که هیچ امکان عمومی برای ثبت و شنیدن تجربه‌های دردناک خود فراهم نمی‌کند، به‌تدریج حافظه‌اش را از دست می‌دهد.

در اینجا رسانه‌ها، ناشران، نویسندگان، کتابداران و نهادهای فرهنگی مسئولیتی مهم دارند. آنها باید فضایی ایجاد کنند که روایت‌های متنوع و انسانی امکان ظهور پیدا کنند؛ بی‌آنکه رنج انسان‌ها به کالای رسانه‌ای یا ابزار تحریک احساسات تبدیل شود. نوشتن درباره رنج باید با احترام به کرامت کسانی همراه باشد که آن را تجربه کرده‌اند.

من در این زمینه به تفاوت میان روایت‌کردن و بهره‌برداری از روایت توجه دارم. روایت‌کردن یعنی به تجربه انسانی فرصت بیان بدهیم؛ بهره‌برداری یعنی تجربه دیگری را در خدمت هدفی از پیش تعیین‌شده قرار دهیم.

نویسنده مسئول کسی است که به دیگری اجازهمی‌دهد در روایت خودش حضور داشته باشد، نه اینکه او را به شخصیت فرعی داستانی تبدیل کند که نویسنده از پیش پایان آن را تعیین کرده است.
ادامه دارد...

سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» از بیست‌وسوم تا سی‌ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می‌شود.





پر بازدیدها
بازدید 84027
متنی که به قول رهبر شهید انقلاب پس از هشتصد سال همچنان تازه است

برای مشاهده کلیک کنید

بازدید 82149
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب

برای مشاهده کلیک کنید

بازدید 81018
شماره جدید «راویان فرهنگ» منتشر شد/ در سوگ پیشوای تمدن‌ساز

برای مشاهده کلیک کنید

بازدید 79653
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط می‌کند

برای مشاهده کلیک کنید

بازدید 79361
بی‌نهایت علاقه به حضور در نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران را دارم/ شخصیت افسانه‌ای حسن صباح و ضرورت درک بیشتر از فرهنگ ایرانی

برای مشاهده کلیک کنید