مرضیه باشتنی گفت: وقتی نام پروین اعتصامی را میشنویم، معمولاً مفاهیمی مانند اخلاق، حکمت، عدالتخواهی، مناظره و دفاع از حقوق محرومان به ذهنمان میرسد. او شاعری است که درباره معضلات اجتماعی سخن میگوید و از زبان کسانی حرف میزند که صدایشان کمتر در جامعه شنیده شده است.
به گزارش ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، در چهارمین روز از هفته کتاب سیوچهارم، محفل ادبی «پروین و شعر زنانه» سهشنبه (۲۶ آبان ۱۴۰۵) با حضور احمد مسجدجامعی، عضو هیئت امنای خانه کتاب و ادبیات ایران، حسن نورانی؛ شاعر و پژوهشگر و مرضیه باشتنی؛ شاعر و پژوهشگر هنر، الهام درخت پیری، عطیه سادات حجتی، سکینه حبیبی ارباستان، آرزو سبزوار قهفرخی و جمعی از شاعران در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد.
جایزه پروین اعتصامی باید با همان رویکرد اولیه احیا شود
احمد مسجدجامعی با اشاره به جایگاه ویژه پروین اعتصامی در فرهنگ و ادبیات ایران گفت: شخصیتهای شاخص زن در فرهنگ ما چندان پرشمار نیستند. اگر بخواهیم از چهرههای برجسته زنان در عرصه فرهنگ و ادبیات نام ببریم، فروغ فرخزاد و پروین اعتصامی در صدر این فهرست قرار میگیرند. البته شاعرانی چون سپیده کاشانی و سیمین بهبهانی و دیگر زنان فرهیخته نیز در این عرصه حضور داشتهاند، اما پروین و فروغ از جایگاه ویژهای برخوردارند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به سابقه برگزاری جایزه پروین اعتصامی پرداخت و گفت: یکی از اقداماتی که در آن دوره انجام دادیم، راهاندازی جایزه پروین اعتصامی بود. این جایزه از ابتدا با رویکردی گسترده طراحی شد و حوزههایی مانند سینما، مقاله، کتاب و رساله را دربرمیگرفت.
مسجدجامعی با اشاره به ضرورت توجه به زنان در عرصههای مختلف هنر و فرهنگ گفت: در دوره مسئولیت من در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تلاش کردیم ظرفیتهای زنان در حوزه سینما را نیز شناسایی کنیم. در آن زمان حدود ۸۰۰ سینماگر زن را شناسایی کردیم و اطلاعات آنها در قالب کتابچهای منتشر شد. این اقدام میتوانست زمینهای برای شناخت بیشتر فعالیت زنان در سینمای ایران فراهم کند.
وی همچنین گفت: خانه کتاب و ادبیات ایران نیز در برگزاری جایزه پروین اعتصامی مسئولیت و سابقه دارد، فرصت مناسبی است تا جایزه پروین اعتصامی با همان رویکرد اولیه احیا شود.
احمد مسجد جامعی در پایان با تأکید بر جایگاه تاریخی و فرهنگی پروین اعتصامی گفت: در دوره زمانی خودمان، شخصیتی شریفتر و برجستهتر از پروین اعتصامی بهسختی میتوان یافت. جایگاه او در فرهنگ عمومی نیز قابل توجه است؛ بهگونهای که در میان شخصیتهایی که نامشان بر مدارس پیش از انقلاب باقی مانده، نام پروین اعتصامی و تختی همچنان جایگاه ویژهای دارد.
پروین اعتصامی صدای زنی است که بهجای شکایت، داوری میکند
مرضیه باشتنی با اشاره به ابعاد اجتماعی و اخلاقی شعر پروین اعتصامی گفت: وقتی نام پروین اعتصامی را میشنویم، معمولاً مفاهیمی مانند اخلاق، حکمت، عدالتخواهی، مناظره و دفاع از حقوق محرومان به ذهنمان میرسد. او شاعری است که درباره معضلات اجتماعی سخن میگوید و از زبان کسانی حرف میزند که صدایشان کمتر در جامعه شنیده شده است.
وی با طرح این پرسش که آیا شعر زنانه الزاماً باید بازتابدهنده تجربههای شخصی و عاطفی زنان باشد، بیان کرد: آیا زنی که میخواهد صدای اعتراض خود را در ادبیات و جامعه به گوش دیگران برساند، حتماً باید از تجربههای شخصیاش سخن بگوید؟ آیا شعر زنانه تنها به بیان عشق، محرومیتها و بیمهریهای روزگار از زبان یک شاعر زن محدود میشود یا شاعر زن میتواند از زاویهای دیگر به جهان نگاه کند و بهجای بیان رنج شخصی، از بیعدالتیها و نابرابریهای اجتماعی سخن بگوید؟
باشتنی ادامه داد: پروین اعتصامی یکی از بهترین نمونهها برای این نوع مواجهه است. پروین اعتصامی صدای زنی است که بهجای شکایت، داوری میکند. منظور از داوری، صدور حکم قطعی از موضعی برتر نیست؛ بلکه نوعی شیوه اندیشیدن و روایت کردن است که موقعیتی فراهم میکند تا رفتارهای انسانی و مناسبات اجتماعی در معرض پرسش قرار بگیرند و مخاطب درباره آنها تأمل و داوری کند.
این پژوهشگر با بیان اینکه پروین تنها شاعر رنجها نیست، بلکه شاعر روشن کردن منشأ رنج است، گفت: او صرفاً از تجربه رنج سخن نمیگوید، بلکه موقعیتهایی میسازد و از زبان اشیا، حیوانات، صاحبان قدرت و محرومان حرف میزند. این شخصیتها و عناصر مختلف، زبان پروین اعتصامی میشوند و مناسبات اجتماعی را در معرض داوری قرار میدهند. چنین شیوهای امکان تازهای برای شنیدن و فهم صدای زنان فراهم میکند.
وی با اشاره به ضرورت تفکیک مفهوم شعر درباره زنان از شعر با نگاه زنانه بیان کرد: وقتی از شعر زنانه صحبت میکنیم، نباید این مفهوم را به معنای محدود و زیستی زن تقلیل دهیم. شعر زنانه میتواند از تجربههای عاطفی، بدن و روابط شخصی سخن بگوید، اما تمام ماجرا به این موارد محدود نمیشود. باید میان شعرهایی که درباره زن هستند و شعرهایی که از منظر و نگاه زنانه به جهان میپردازند، تفاوت قائل شد. ممکن است شعری درباره زن باشد، اما از صدای زنانه و تجربه زنانه خالی باشد؛ در مقابل، شعرهایی درباره عدالت، جهل و مسائل اجتماعی وجود دارند که زاویه دید زنانه در آنها مشهود است. پروین اعتصامی به همین حوزه تعلق دارد.
باشتنی در ادامه به انتخاب قالبهای شعری پروین اشاره کرد و گفت: پروین اعتصامی شاعری نیست که صرفاً از جهان شخصی خود سخن بگوید. او از قالبهایی مانند مناظره، تمثیل و حکایت استفاده میکند و به سراغ موضوعات فلسفی و اجتماعی میرود. این انتخابها با تصور اولیهای که ممکن است از شعر زنانه داشته باشیم، فاصله دارد.
این پژوهشگر افزود: پروین اعتصامی در عرصهای فعالیت میکرد که عمدتاً مردانه بود، اما توانست در همین فضا جایگاه خود را تثبیت کند. او برای شنیده شدن، از قالبهای رایج شعر فارسی فاصله نگرفت و به سنتشکنی در ساختار شعر روی نیاورد. ملکالشعرای بهار نیز در بررسی شعر او، به جایگاهش در سنت ادبی فارسی توجه داشت و شعر پروین را در دستهبندی شعر خراسانی و عراقی قرار میداد. او از یک سو شعر پروین اعتصامی را به اشعار ناصرخسرو و از سوی دیگر، از نظر جنبههای فنی، آموزشی و تعلیمی، به شعر سعدی شبیه میدانست.
باشتنی در پایان با تأکید بر شیوه غیرمستقیم پروین اعتصامی در انتقال مفاهیم تعلیمی گفت: او هیچگاه بهصورت مستقیم به پند و اندرز دادن نمیپردازد و مخاطب هنگام خواندن شعرش احساس نمیکند که معلمی در حال آموزش دادن به اوست. پروین اعتصامی بهجای انتقال مستقیم یک حقیقت، فضاسازی و موقعیتسازی میکند و مخاطب را در برابر مسئلهای قرار میدهد تا خودش درباره آن بیندیشد و به نتیجه برسد.
پروین اعتصامی در یکی از مقاطع مهم تحول تاریخی و تمدنی ایران ظهور کرد
در ادامه این نشست، حسن نورانی با اشاره به جایگاه زنان در تاریخ ادبیات و هنر گفت: تاریخ جهان، دستکم تا یک قرن پیش، تاریخی مذکر بوده است. بهسختی میتوان در دورههای گذشته زنی را پیدا کرد که در عرصههای مختلف، بیپروا و مستقل ظاهر شده باشد. این مسئله به ایران محدود نمیشود و ابعاد جهانی دارد.
نورایی با بیان اینکه در یک قرن اخیر، بهتدریج زمینه حضور پررنگتر زنان در عرصههای مختلف فراهم شده است، گفت: پس از جنگ جهانی دوم، فضای جهان تغییر کرد و زنان توانستند حضور آشکارتری در حوزههای هنری و اجتماعی داشته باشند.
این شاعر افزود: شعر و ادبیات مانند آب عمل کردند؛ آب بهآرامی مسیر خود را پیدا میکند و حتی سنگ را میساید. شعر نیز در طول تاریخ چنین مسیری را پیمود و بهتدریج وارد دربارها و ساختارهای رسمی قدرت شد. البته شاعری در آغاز، حرفهای چندان برخوردار از منزلت اجتماعی نبود و بسیاری از شاعران برای دریافت صله و دستمزد، در خدمت دربارها شعر میسرودند.
وی با بیان اینکه زنان در چنین شرایط تاریخی همواره با محدودیتهای بیشتری روبهرو بودهاند، گفت: طبیعی است که زنان شاعر نیز در این تاریخ مذکر، با دشواریهای فراوانی مواجه بوده باشند. پروین اعتصامی از جمله شاعرانی است که در یکی از مقاطع مهم تحول تاریخی و تمدنی ایران ظهور کرد.
حسن نورایی در پایان درباره شرایط تاریخی ظهور پروین اعتصامی توضیح داد: پروین از این نظر خوششانس بود که در مقطعی از تاریخ ایران متولد شد که تحولات مهمی در حال وقوع بود. اواخر دوره قاجار و آغاز تحولات منتهی به مشروطه، دورهای بود که ایران و جهان پیرامون آن دستخوش تغییرات گستردهای شدند. جنگهای ایران و روسیه، شکستهای نظامی، آشنایی با تحولات جهان جدید و تلاش برای ایجاد ارتش نوین، از جمله اتفاقاتی بودند که زمینه تغییرات بعدی را فراهم کردند.
این محفل با شعرخوانی شاعران ادامه یافت که در ادامه بخشی از این اشعار را میخوانید:
الهام درخت پیری
ای روح بلند افرینش دختر
سرچشمه ب مهر و راز جوشش دختر
میخواست حدا نشان دهد عطر خودش
آورد تو را روح نوازش دختر
****
زن بود و هزار حرف ناگفته به دل
درگیر میان موج غم بی ساحل
در دست دعای صلح و در چشمش اشک
درفکر جهان خُرّم و بی مشکل
***
زن بود و امید بستن بیهوده
خشنود به عشق کهنه و فرسوده
می خواست به دل زنده کند عشقش را
غافل که هوس بنام عشقی بوده
***
زن بود و خیال مرد با آغوشش
در همهمه ی سکوت شد مدهوشش
آغوش گرفت قاب عکس او را
تا زمزمه ی عشق کند در گوشش
****
زن بود و هزار فکر آشفته به سر
آتش به دل و دیده ی امید به در
تنها به میان خیل تن ها با خود
در همهمه ی سکوت با دیده ی تر
***
عطیه سادات حجتی
در روزهاي بي نفسي هم نفس كجاست
يك عشق يك تبسم دور از هوس كجاست
من خسته از رهايي و بي سرپناهي ام
بال و پري نمانده برايم قفس كجاست
گفتي مگو به هيچ كسي راز خويش را
من حاضرم بگويمش آن هيچ كس كجاست
برگرد اي جواني از دست رفته ام
اي عمر اشتياق قديم تو پس كجاست
فرياد مي زنيم و به جايي نمي رسد
نشنيده ماند ناله ما دادرس كجاست
سکینه حبیبی ارباستان
دخترک
با دو تار گیسویش
بر سرش تشت رخت
میرقصید
چشم زخمی به گردن آویزان
شعر رعنا برای خود میخواند
در هوای خیال میپیچید
تا که آخر کنار برکه رسید
با نگاهی که عشق میافشاند
زندگی را نشاط میبخشید
با کفابی به جوی آب روان
شسته میشد لباس تن با چنگ
شعلههای حباب
رنگارنگ
بوی باران
چون قناری به سروها پرّان
این کرانه ز باد و باران خیس
از ترانه به رودها جاری
ساقههای بلند شالیزار
دستهدسته پرنده در آواز
ریسههای نشسته بر پرچین (دیوار)
دخترک را به وجد میآورد
لحظههایش شکار حادثهها
در قدمهای دخترک، باری
شاپرک میپرید و سنجاقک
در نفسهایش زندگانی بود
جاری آب هاش
رودآورد.
آرزو سبزوار قهفرخی
آن همه سرزندگی، خستگی، آخر چه سود؟
چاپ شد شاخه گلی جای عکس یادبود!
خانه مجروح و سیاه، خانه نه کشتارگاه!
صحنه سازی می شود، درد در بدو ورود
زنگ های بی جواب،سکتهٔ پیغامگیر
مرد هم لم داده است، مست در آغوش دود
نرم یا از روی خشم، هر چه گفتی گفت: «چشم»!
پس چه می گوید در آب، نعش گل های کبود؟
زن به عاشق پیشگی در غزل مشغول و مرد،
شاغل شغلی شریف، مخبر کشف و شهود
در اداره حین کار، پشت فرمان زیر دوش
حرف و حرف و فکر و فکر... ذهن و نشخوار شنود
تن، فراز است و فرود، زن به غیر از تن چه بود؟
قرص صبح روز بعد، یا شگرد و وانمود؟
تیغ زار بوسه را رگ به رگ، گردن نهاد
گر گرفت و برنخاست از نهاد آه، دود
هاله ای از مویهاش در نگاهم حلقه زد
آه از این نازک دلی! اشک و چشمان حسود
شعر را بوسید و از خیر نوزادش گذشت
تاسیان تاسیان، خارج از حد و حدود!
قدر نظم خانه اش، غم هنوز انگیزه داشت
زن که قبل از خودکشی، ظرف ها را شسته بود!
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.