مدرس علم اطلاعات و دانششناسی با تاکید بر اینکه در شرایط بحران نقش کتابخانهها نباید به ارائه خدمات معمول محدود شود، گفت: انتظار میرود کتابخانهها در این شرایط فعالانهتر وارد عمل شوند و علاوه بر ارائه خدمات، رویدادهایی برای گفتوگو و تعامل میان افراد برگزار کنند.
مریم پاکدامن؛ مدرس علم اطلاعات و دانششناسی در گفتوگو با ستاد خبری سی وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، حفظ منابع اطلاعاتی و میراث بشری را یکی از وظایف مهم کتابداران دانست و ادامه داد: کتابخانهها و کتابداران در بحرانهای طبیعی و انسانی، همواره نقش مهمی در نگهداری و حفاظت از منابع اطلاعاتی داشتهاند. نمونه این تلاشها را میتوان در کشورهایی مانند عراق و فلسطین دید؛ جایی که پس از وقوع حوادث و بحرانهای گسترده، کتابداران برای جلوگیری از نابودی منابع اطلاعاتی تلاش میکنند.
وی افزود: کتابداران با حفاظت از دانش تولیدشده، کتابها، پایگاههای اطلاعاتی و دیگر منابع کتابخانهای، در واقع حافظه بشری را حفظ میکنند و مانع از آسیبدیدن میراث علمی و فرهنگی در جریان بحرانها میشوند. این موضوع یکی از کارکردهای اساسی کتابخانههاست.
عضو انجمن علمی کتابداری و اطلاعرسانی ایران با اشاره به نقش دیگر کتابخانهها در حفظ ارتباطات انسانی در شرایط بحرانی بیان کرد: بحرانهای طبیعی و انسانی، از جمله جنگ، زلزله و دیگر حوادث، زندگی افراد را تحت تاثیر قرار میدهند. در چنین شرایطی، کتابخانههای عمومی میتوانند با باز نگهداشتن فضاهای خود و برگزاری برنامهها و رویدادهای مختلف، به افراد کمک کنند تا بخشی از فشارها و تنشهای روانی ناشی از بحران را پشت سر بگذارند.
پاکدامن ادامه داد: در جریان جنگ اخیر نیز افرادی که ناچار شدند خانه و محل زندگی خود را ترک کنند و به شهرهای دیگری بروند، میتوانستند از ظرفیت کتابخانههای عمومی بهرهمند شوند. باز بودن کتابخانهها و فراهمکردن امکان مطالعه، فضایی امن در اختیار این افراد قرار میداد تا برای مدتی از فضای پراسترس اخبار و شبکههای اجتماعی فاصله بگیرند و در دنیای کتابها آرامش پیدا کنند.
نویسنده کتاب «گوگل برای کتابداران و متخصصان اطلاعات» با تاکید بر اینکه نقش کتابخانهها نباید به ارائه خدمات معمول محدود شود، گفت: انتظار میرود کتابخانهها در شرایط بحرانی فعالانهتر وارد عمل شوند و علاوه بر ارائه خدمات، رویدادهایی برای گفتوگو و تعامل میان افراد برگزار کنند.
پاکدامن درباره تاثیر کتاب و نشستهای کتابخانهای بر کاهش اضطراب افراد توضیح داد: واکنش افراد به اضطراب و استرس متفاوت است. برخی ترجیح میدهند درون خودشان با این احساسات مواجه شوند و برخی دیگر از طریق گفتوگو با دیگران تلاش میکنند مسئله خود را بیان کنند. حتی اگر گفتوگو لزوماً به ارائه راهکار مشخصی منجر نشود، همین امکان بیان نگرانیها و صحبتکردن درباره آنها میتواند آرامشبخش باشد.
نویسنده کتاب «نگاهی بر یک دهه وبلاگ نویسی کتابداران ایران» افزود: برخی افراد نیز از طریق مطالعه، یادگیری و آموختن تلاش میکنند از شرایط بحرانی عبور کنند. کتابخانهها میتوانند با برگزاری رویدادها یا نمایشگاههایی از کتابهایی که الزاماً درباره بحران نیستند، ذهن مخاطبان را برای مدتی از فضای بحرانی دور کنند. مطالعه یک رمان، کتاب علمی یا زندگینامه میتواند فرصتی فراهم کند تا افراد برای دقایقی وارد دنیای دیگری شوند و از فشارهای محیط پیرامون فاصله بگیرند.
پاکدامن با اشاره به تجربه برخی کتابخانههای عمومی در برگزاری نشستهایی درباره بحرانهای اخیر کشور بیان کرد: بعضی کتابخانهها تلاش کردند فضایی فراهم کنند تا افراد درباره خود بحران و تجربههایشان صحبت کنند. این نشستها به مخاطبان امکان میدهد دریابند که دیگران نیز با شرایط و آسیبهای مشابهی روبهرو شدهاند و در مواجهه با بحران تنها نیستند. البته در کنار این برنامهها، میتوان رویدادهایی نیز برگزار کرد که مستقیماً به موضوع بحران نپردازند و فرصتی برای فاصلهگرفتن موقت افراد از فضای تنشآلود فراهم کنند.
وی با تاکید بر ظرفیت کتابخانهها برای تبدیلشدن به پناهگاهی روانی و محلی برای گفتوگوی اجتماعی گفت: در رشته علم اطلاعات و دانششناسی، مفهوم جدیدی با عنوان «کتابداری اجتماعی» مطرح شده است. منظور از این مفهوم آن است که کتابدار آموزش ببیند چگونه در شرایط بروز بحرانهای اجتماعی، نقش موثری در همراهی و آرامشبخشی به جامعه ایفا کند.
عضو انجمن علمی کتابداری و اطلاعرسانی ایران ادامه داد: امروزه کتابخانهها را باید بهمثابه یک پلتفرم اجتماعی در نظر گرفت. کتابخانه میتواند فضایی برای شکلگیری دورهمیها و گروههای کتابخوانی در میان اقشار مختلف جامعه باشد. باید توجه داشت که افراد در گروههای سنی متفاوت، از کودکان 6ساله تا سالمندان، بحرانها را به شکلهای متفاوتی درک و تجربه میکنند. بنابراین لازم است متناسب با نیازها و ویژگیهای هر گروه سنی، نشستهای کتابخوانی برگزار و منابع علمی و محتوای مناسب در اختیار آنها قرار داده شود.
پاکدامن افزود: این گروهها میتوانند به شکل حضوری یا مجازی فعالیت کنند. کتابخانهها نیز باید با آمادهسازی منابع علمی و تخصصی مناسب، زمینه یادگیری و گفتوگو را برای اعضای این گروهها فراهم کنند تا افراد بتوانند برای مدتی از فضای پراسترس شبکههای اجتماعی فاصله بگیرند.
این مدرس علم اطلاعات و دانششناسی با اشاره به تجربه کتابخانهها در کشورهای دیگر گفت: در بسیاری از کشورها، سالهاست که این نگاه شکل گرفته است که کتابخانهها نباید صرفا محل نگهداری یا امانتدادن کتاب باشند. در کشورهایی که با مهاجرت گسترده یا بحرانهای خانوادگی و اجتماعی روبهرو هستند، افراد در گروههای سنی مختلف میتوانند برای بیان مسائل و مشکلات خود به کتابداران و متخصصان اطلاعات مراجعه کنند و از ظرفیتهایی مانند «کتابدرمانی» برای عبور از شرایط دشوار بهره بگیرند.
مریم پاکدامن در پایان بیان کرد: اگر کتابخانهها به نقش و جایگاه خود در جامعه آگاه باشند و ظرفیتهایشان را بهدرستی به کار بگیرند، میتوانند در همراهی با افراد و کمک به عبور آنها از بحرانها نقش موثری ایفا کنند.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.