زهرا محسنیفرد معتقد است گفتوگو با کودک و گفتوگو با نوجوان دو مقوله جداگانه است که هر یک به ادبیات و رویکردی مستقل نیاز دارد و کتاب یکی از زمینههای شکلگیری گفتوگو و یک تکه از پازل آن است.
زهرا محسنیفرد؛ جامعهشناس و رئیس انجمن مروجان کتاب کودک و نوجوان به ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران گفت: پیش از هر چیز باید گفتوگو با کودک و گفتوگو با نوجوان را از یکدیگر جدا کرد. این دو هم از جهت معنایی که دارند، هم از جهت کارکردی که میتوانند داشته باشند و هم از جهت آسیبهایی که ممکن است به همراه آورند، با یکدیگر تفاوت دارند. آنچه اهمیت دارد این است که در هر دو دوره سنی، کودکی و نوجوانی، گفتوگو بسیار مهم، معنادار و تاثیرگذار است. بر همین اساس باید به تدریج به شکلگیری ادبیاتی کمک کنیم که به طور مجزا درباره کودک سخن و به طور مجزا درباره نوجوان سخن بگوید.
این پژوهشگر حوزه نوجوان، آسیب فقدان گفتوگو را به کودک و نوجوان محدود ندانست و ادامه داد: این آسیب در نهاد خانواده و دیگر نهادها، همه گروهها را در بر میگیرد. والد، معلم، مدیر و سیاستگذار نیز از نبود گفتوگو آسیب میبینند. دلیل این وضعیت آن است که انسان نیاز دارد احساسات و تجربههایی را که با آنها مواجه میشود، به شکلی برای طرف مقابل معنادار کند. مسئله از آنجا آغاز میشود که نمیتوانیم به دلایل مختلف احساسات و تجربههای خود را به واژه تبدیل کنیم.
محسنیفرد توضیح داد: به نظرم یکی از مهمترین آسیبهایی که از دوران کودکی آغاز میشود و در دوران نوجوانی ادامه پیدا میکند، این است که والد به جهت اینکه فضای امنی برای گفتوگو فراهم نمیکند و در مسیر گفتوگو تصویر درستی از خویش برای فرزندش نمیسازد، فرزند، دیگر نمیتواند با او گفتوگو کند. آن دسته از کودکان و نوجوانانی از فقدان گفتوگو بیشتر آسیب میبیند که از ابتدا زمینههای شکلگیری گفتوگو برایشان درست فراهم نشده یا در ادامه، این مسیر درست پیش نرفته است. در بسیاری از موارد این وضعیت متأثر از واکنشهای بزرگسالان به سخنانی است که کودکان در دوران کودکی بر زبان میآورند.
این کارشناس رسانه درباره نقش کتاب در شکلگیری گفتوگو گفت: در جریان شکلگیری گفتوگو، کتاب یکی از مواردی است که همواره بر نقش آن تاکید میشود. کتاب میتواند زمینهای فراهم کند که کودکان و نوجوانان درباره آنچه خواندهاند، سخن بگویند و احساسات و تجربههای خود را با بزرگسالان در میان بگذارند. به همین دلیل امروز فعالیتهای پس از کتابخوانی به اندازه خود کتاب خواندن اهمیت پیدا کرده است. کتاب فقط ابزاری برای گفتوگو یا یادگیری نیست. بارها تاکید شده است که «لذت خواندن کتاب» خودش هدف است و باید در برنامهریزی خواندن «لذت» نیز مورد توجه قرار گیرد. زمینههای متعددی وجود دارد که میتوان از آنها برای شکلگیری گفتوگو میان کودکان و نوجوانان بهره گرفت؛ یکی از این زمینهها خواندن کتاب است.
وی افزود: میان ابزارهای متعدد ایجادکننده گفتوگو، کتاب به این جهت که از جنس کلمه و گفتوگوست، امکان بیشتری برای شکلگیری گفتوگو فراهم میکند. معمولا قهرمان کتابها، شخصیتی فعال است که کودک میتواند او را در ذهن خود تجسم کند و مواجههاش با او منفعلانه نیست. به نظر من کتاب در این مسیر میتواند از رسانههای دیگر مانند انیمیشن نیز موثرتر باشد.
انتخاب کتاب مناسب، مسئلهای تخصصی است
این مدرس کارگاههای ارتباط موثر با نوجوان درباره معیارهای انتخاب کتاب مناسب برای گفتوگو با کودک و نوجوان گفت: در گام نخست معیار سنجش، تناسب با گروه سنی است. ممکن است کتابی بسیار خوب باشد، اما برای یک گروه سنی مناسب و برای گروه سنی دیگر نامناسب باشد. عامل دیگر این است که در کتابهای گروه سنی کودک، فرم و محتوای کتاب باهم همراه باشند؛ یعنی تصویرگری با متن نوشته شده تناسب داشته باشد.
وی پیشنهاد کرد: والدین با وجود آگاهی از معیارهایی برای انتخاب کتاب مناسب فرزندشان، مانند زبان کتاب، معتبر بودن ناشر، تناسب با گروه سنی و تناسب با دایره ارزشهای فرهنگی خانواده، این را نیز بپذیرند که انتخاب کتاب برای کودک مسئلهای تخصصی است و باید در این باره با تسهیلگر کتاب، مروج کتاب و اهالی کتاب در اینباره مشورت کنند.
محسنیفرد درباره پیشنهاد کتابهایی که میتوانند برای گفتوگو با کودک و نوجوان در شرایط بحران به کار آیند، افزود: خوشبختانه موضوع همدلی و همذاتپنداری از موضوعات پرتکرار است و در این زمینه انباشت موضوعی در بازار کتاب کودک و نوجوان ایران وجود دارد. به جهت همان تفاوتی که در گروههای سنی تاکید کردم، من از نام بردن مصداق و فهرست مشخص پرهیز میکنم.
نگاه تجویزی به کتاب، کتابخوان پرورش نمیدهد
این پژوهشگر حوزه نوجوان، درباره انتظار حل مشکلات کودکان و نوجوانان از راه کتاب گفت: من با نگاه تجویزی به کتاب موافق نیستم؛ این تصور که «من این مشکل را با فرزندم دارم، پس این کتاب را برای او بخوانم تا مشکل حل شود» اشتباه است. به نظر من از دل این رویکرد، بهویژه در شرایط فعلی، کتابخوان پرورش نمییابد. لازم است ما کتاب را بستری برای لذت بردن کودک ببینیم؛ حتی اگر در پی آن، نتیجه دیگری نیز حاصل شود.
وی ادامه داد: من با این نگاه که کتاب چگونه میتواند موانع گفتوگو با کودک و نوجوان را برطرف کند نیز موافق نیستم. حتی معتقدم کتاب به تنهایی نمیتواند کاری برای تحقق این امر انجام دهد. اگر کودکی با والدش گفتوگو نمیکند، خواندن هر کتابی نیز به شکلگیری گفتوگو او با والدینش منجر نخواهد شد.
محسنیفرد توضیح داد: برای تحقق گفتوگو با کودک و نوجوان مجموعهای از عوامل باید در کنار هم دیده شود؛ اینکه چه بسترهایی مانع شکلگیری این گفتوگو هستند، رفتار والد در این مسیر چگونه است، احساس خود کودک و نوجوان به این موضوع چیست و گفتوگو در چه بستری قرار گرفته است. همه اینها باید باهم همراه باشند و کتاب نیز به آنها افزوده شود تا زمینهای برای گفتوگوی واقعی میان کودک و نوجوان با بزرگسال فراهم آید. در چنین شرایطی است که کتاب میتواند در شکلگیری این گفتوگو سهیم شود؛ آن هم به عنوان یکی از قطعههای پازل در کنار قطعههای دیگر و نه به تنهایی.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.