پیمانه صالحی یکی از ظرفیتهای مهم تاریخ شفاهی را امکان بازتاب دیدگاههای متفاوت درباره یک رویداد دانست و گفت: تاریخ شفاهی لزوماً صدایی واحد و هماهنگ ندارد. همین تفاوتها میتواند نقطه آغاز گفتوگو باشد.
پیمانه صالحی؛ نویسنده و پژوهشگر تاریخ شفاهی در گفتوگو با ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران به نیاز انسانها به روایتگری و بیان تجربههایشان در دوران بحران اشاره کرد و ادامه داد: وقتی به جنگها، زلزلهها یا روزهای دشوار همهگیری کرونا فکر میکنم، موضوعی که بیش از همه به ذهنم میرسد، اشتیاق آدمها برای حرف زدن است. به نظر میرسد وقتی همهچیز بهیکباره تغییر میکند و کنترل اوضاع از دست انسان خارج میشود، یکی از عواملی که میتواند او را سرپا و امیدوار نگه دارد، شنیدهشدن صدایش از سوی دیگران است.
وی افزود: تاریخ شفاهی در چنین روزهای سختی، بجز جمعآوری دادههای تاریخی و آرشیو کردن آنها فرصتی را نیز برای بیان تجربهها و بازگو کردن رنجها فراهم میآورد. آدمها میخواهند بگویند: «من اینجا بودم» یا «من این درد را کشیدم». این نیاز به روایتگری و خاطرهگویی، در واقع تلاشی غریزی برای بازیابی احساس کنترل بر شرایط و ایجاد امید و انگیزه برای عبور از بحران است. وقتی کسی داستان خود را از روزهای بحران تعریف میکند، بخشی از بار سنگین تنهاییاش کاهش پیدا میکند. او دیگر صرفاً یک قربانی یا عددی در میان آمارها نیست، بلکه انسانی با قصهای منحصربهفرد است؛ قصهای که بازگو کردن آن میتواند به عبور از دشواریهای بحران کمک کند.
نویسنده کتاب «کیمیاگر جان» با اشاره به نقش ثبت تجربههای زیسته در ایجاد ارتباط میان نسلها بیان کرد: ثبت و ضبط این تجربهها فرصتی برای ایجاد ارتباط میان آدمها و نسلهای مختلف فراهم میکند. برای مثال، وقتی نوهای روایت پدربزرگش را از جنگ یا بحرانی در گذشته میشنود یا میخواند، دیگر با یک درس تاریخ خشک و بیروح روبهرو نیست، بلکه با ترسها، امیدها، سردرگمیها، نگرانیها و حتی اشتباهات انسانی واقعی مواجه میشود. این مواجهه میتواند فاصله میان نسلها را کاهش دهد.
وی ادامه داد: از سوی دیگر، ثبت صدای گروههای حاشیهای و کمتر دیدهشده، جامعه را با واقعیتهایی روبهرو میکند که شاید سالها نادیده گرفته شده باشند. این روایتها یادآوری میکنند که پشت هر اتفاق بزرگ تاریخی، هزاران تجربه کوچک و متفاوت وجود دارد. شنیدن این تجربهها مانع قضاوتهای شتابزده میشود و نگاه انسان را به رویدادها و دیگران انسانیتر میکند.
نویسنده کتاب «فرزند کویر» یکی از ظرفیتهای مهم تاریخ شفاهی را امکان بازتاب دیدگاههای متفاوت درباره یک رویداد دانست و گفت: تاریخ شفاهی صدایی واحد و هماهنگ ندارد. گاهی دو نفر از یک اتفاق، روایتهایی کاملاً متضاد ارائه میکنند و گاهی روایتهای آنها یکدیگر را تکمیل میکند و بخشهای مشترکی دارد. همین تفاوتها میتواند نقطه آغاز گفتوگو باشد. وقتی تلاش میکنیم بفهمیم چرا فردی یک اتفاق را به شکلی متفاوت تجربه یا تفسیر کرده است، بهتدریج میآموزیم که جهان را از زاویه دید او نیز ببینیم. این فرایند زمینهساز همدلی و فهم متقابل است.
صالحی همچنین به چالشهای فعالان حوزه تاریخ شفاهی در ثبت روایتهای متفاوت اشاره کرد و ادامه داد: ایجاد چنین فضایی آسان نیست. یکی از مهمترین چالشها، حفظ اعتماد مصاحبهشونده است. راوی باید اطمینان داشته باشد که قضاوت نمیشود و میتواند تجربه خود را با آرامش بیان کند. از سوی دیگر، بازگویی خاطرات دردناک ممکن است زخمهای گذشته را دوباره تازه کند. در چنین شرایطی، مصاحبهگر باید حساسیت و آگاهی لازم را داشته باشد و بداند در چه موقعیتی ادامه گفتوگو را متوقف کند تا از آسیب بیشتر به راوی جلوگیری شود.
وی در ادامه، کتابهای تاریخنگارانه و مجموعههای تاریخ شفاهی را دارای ظرفیت قابلتوجهی برای شکلدادن به گفتوگوی اجتماعی دانست و افزود: مصاحبههای تاریخ شفاهی که از روایتهای دوران بحران شکل میگیرند، همچون آینهای، تصویر واقعیتری از جامعه پیش روی ما قرار میدهند و ابعاد مختلف واقعیتهای تاریخی را آشکار میکنند. تاریخ شفاهی میتواند بستری برای تعدیل فضاهای سخت اجتماعی و مردمیتر کردن روایت جنبههای مختلف زندگی جمعی فراهم کند. میدان دادن به مردم برای بهاشتراکگذاشتن تجربههایشان، به شکلگیری تاریخی واقعگرایانه و همهجانبه کمک میکند؛ تاریخی که در آن صداهای خاموش و گروههایی که تاکنون فرصتی برای ثبت تجربههای خود نداشتهاند نیز مجال ظهور پیدا میکنند.
پیمانه صالحی در پایان تاکید کرد: بهرهگیری از ظرفیت تاریخ شفاهی تنها به اجرای طرحهای مصاحبه و انتشار کتاب محدود نمیشود. برای شناخت تجربههای متفاوت مردم و تقویت گفتوگوی اجتماعی، باید خروجی این مصاحبهها را به موضوعی برای بحث و تبادل نظر در جامعه تبدیل کرد. طرح این روایتها در کلاسهای درس و گفتوگوهای روزمره و نقد و تحلیل آنها میتواند زمینه شنیدهشدن دیدگاههای گوناگون را فراهم کند. هرچه این روایتها بیشتر بازخوانی و بررسی شوند، فرصت بیشتری برای شنیدن صداهای متفاوت جامعه ایجاد خواهد شد؛ حتی اگر این صداها از دل دیدگاههایی کاملاً متفاوت و گاه متعارض شکل گرفته باشند.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.