رضا حاجیآبادی در نشست «گرنتهای ترجمه معکوس و نقش آن در دیپلماسی فرهنگی» رعایت کپیرایت و بهرهگیری ناشران ایرانی از گرنتها، فلوشیپها و نمایشگاههای جهانی را راه ورود نشر ایران به بازار بینالملل دانست.
به گزارش ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، نشست «گرنتهای ترجمه معکوس و نقش آن در دیپلماسی فرهنگی» در قالب سلسله نشستهای رواق سخن و همزمان با چهارمین روز از سیوچهارمین دوره هفته کتاب، سهشنبه (۲۶ آبان ۱۴۰۵) در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد. در این نشست رضا حاجیآبادی؛ مدیرمسئول انتشارات هزاره ققنوس به بیان دیدگاههای خود درباره جریانهای ترجمه معکوس، نمایشگاههای بینالمللی، فلوشیپها و جوایز ادبی و اهمیت آنها در گسترش دیپلماسی فرهنگی پرداخت.
رعایت کپیرایت پیششرط ورود به نشر جهانی است
رضا حاجیآبادی در ابتدای این نشست با تاکید بر رعایت حقوق مالکیت معنوی گفت: در حوزه نشر بینالملل نخستین نکتهای که باید مورد توجه قرار گیرد رعایت کپیرایت بر اساس کنوانسیون برن است. این کنوانسیون در سال ۱۸۸۶ در سوئیس با هدف حمایت از آثار ادبی و هنری تصویب شد و حدود ۱۷۰ کشور عضو آن هستند و مفاد آن را رعایت میکنند. ایران هنوز به این کنوانسیون نپیوسته است، زیرا پیوستن به آن نیازمند تصویب در مجلس شورای اسلامی است و این اتفاق هنوز رخ نداده است. با این حال به همکاران ناشر توصیه میکنم حداقل از نظر اخلاقی کپیرایت ناشر خارجی را رعایت کنند.
وی افزود: رعایت کپیرایت هم شامل محتوا میشود و هم شامل تصویر. برای نمونه اگر کتاب کودکی از یک ناشر خارجی ترجمه و در ایران منتشر میشود، باید برای استفاده از تصویرگری آن از ناشر خارجی اجازه گرفته شود. در حوزه متن نیز همین قاعده وجود دارد. توجه به این موضوع پیش از صحبت درباره سیاستهای حمایتی کشورها ضروری است و رعایت آن زمینه همکاری حرفهای با ناشران خارجی را فراهم میکند.
چهار سیاست حمایتی برای معرفی فرهنگ خودی
مدیرمسئول انتشارات هزاره ققنوس با تشریح چهار سیاست حمایتی کشورها برای ترویج فرهنگ خود گفت: تقریبا در همه کشورها برای معرفی فرهنگ خود از چهار روش استفاده میشود. نخست اعطای گرنت است. دوم برگزاری نمایشگاههای بینالمللی است. سوم برگزاری فلوشیپها و کنفرانسهای بینالمللی برای آژانسهای ادبی و ناشران است. چهارم نیز جوایز ادبی و کارگاههای ترجمه است که از سوی وزارتخانههای فرهنگ کشورهای مختلف برگزار میشود. شناخت این چهار سیاست برای ناشرانی که قصد فعالیت بینالمللی دارند ضروری است.
وی ادامه داد: در بخش گرنتها نمونههای بسیار زیادی وجود دارد. در این نشست درباره گرنت ترکیه، گرنت کره جنوبی، کنفرانس ناشران شارجه و گرنت ایران صحبت میکنیم. درباره چین، روسیه، ارمنستان، فنلاند، جمهوری چک، سوئد، بلغارستان، تایوان، فیلیپین، اسلوونی و کاتالان اسپانیا نیز نکاتی مطرح میشود. دولتهای این کشورها به ناشران خارجی که بخواهند کتابهای آنها را به زبان خود منتشر کنند کمک مالی میکنند و نام این کمک گرنت است. در بخش نمایشگاهها نیز نمایشگاههای مهم جهان از جمله فرانکفورت، بولونیا و پکن بررسی میشود و نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران نیز در همین چارچوب مورد توجه قرار میگیرد.
ساختار غیرحرفهای و محدودیت مالی مانع جهانی شدن است
حاجیآبادی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به چالشهای ناشران ایرانی در عرصه بینالملل گفت: ما در کشور حدود ۲۰ هزار تا ۲۲ هزار ناشر داریم و شوربختانه حدود ۲ هزار ناشر از آنها فعال هستند. از این تعداد فعال نیز فکر نمیکنم بیش از ۱۰۰ ناشر در حوزه بینالملل موفق بوده باشند یا کار بینالمللی انجام داده باشند. بسیاری از فعالیتها نیز به شکل غیرحرفهای انجام شده است. برای نمونه حضور در یک نمایشگاه خارجی به برداشتن یک کتاب و ترجمه و انتشار غیرحرفهای آن محدود مانده است و تعداد ناشران حرفهای در عرصه بینالمللی بسیار کم است.
وی درباره دلایل این وضعیت توضیح داد: صنعت نشر در ایران واقعا حرفهای نیست. در سالهای دور گرفتن مجوز نشر شرایط مشخصی داشت و متقاضی باید پس از احراز شرایط در اتحادیه ناشران در آزمونهایی شرکت میکرد تا تخصص او در حوزه نشر کتاب مشخص شود و پس از آن مجوز دریافت میکرد. اکنون شنیده میشود گرفتن مجوز بسیار آسان شده است و همین که حدود ۲۲ هزار ناشر داریم نشان میدهد بسیاری از فعالان این حوزه حرفهای نیستند. نکته دیگر نیز شناسایی نشدن مخاطبان و ذائقه آنها است و این موضوع انتخاب کتاب مناسب را دشوار میکند.
این فعال حوزه نشر بینالملل درباره آشنایی با فعالیت بینالمللی افزود: همانطور که در حوزه نشر داخلی تخصص کافی وجود ندارد، بسیاری از ناشران با آداب فعالیت بینالمللی نیز آشنا نیستند. اصول مذاکره با ناشر خارجی و نویسنده خارجی برای بسیاری شناختهشده نیست. برخی شناختی از بازار مبدا و مقصد ندارند. نه ادبیات کشور مقصد را میشناسند و نه میدانند مردم کشور خودشان به کدام کتابها توجه نشان میدهند. اختلاف فرهنگی نیز دامنه این مشکل را گستردهتر میکند و انتخاب کتاب برای ترجمه را دشوار میسازد.
حاجیآبادی درباره محدودیت منابع مالی بیان کرد: محدودیت منابع مالی یکی از مهمترین مشکلات است. ناشران ایرانی شماره حساب بانکی بینالمللی در اختیار ندارند و برای پرداخت حقالتالیف یا حق کپیرایت نویسنده خارجی ناچار میشوند از افراد واسطه کمک بگیرند تا مبلغ به حساب نویسنده واریز شود. ناشران بینالمللی این مشکل را ندارند. نکته پایانی نیز نبود شناخت کافی از گرنتهای مختلف در کشورهای جهان است و معمولا ناشران ما این اطلاعات را در اختیار ندارند. یکی از دلایل برگزاری همین نشست نیز کمک به انتقال این اطلاعات به ناشران و خبرنگاران حوزه کتاب است.
وی درباره چهار مرحله تجارت و نسبت آن با فرهنگ توضیح داد: از نگاه من تجارت در جهان چهار مرحله را پشت سر گذاشته است. در دوره نخست فعالان اقتصادی محصولی را تولید میکردند و پس از آن به دنبال مشتری میگشتند. در دوره دوم به این نتیجه رسیدند که محصول تولیدشده باید تبلیغ شود تا فروش بیشتری داشته باشد. در دوره سوم که حدود ۳۰ تا ۴۰ سال پیش شکل گرفت، این دیدگاه مطرح شد که باید ذائقه مردم بررسی شود و محصول بر اساس آن تولید شود. برای نمونه تولیدکننده نوشابه باید بررسی کند کدام طعم مورد استقبال مردم است و بر همان تمرکز کند.
مدیرمسئول انتشارات هزاره ققنوس اضافه کرد: در حوزه فرهنگ مرحله تازهتری نیز وجود دارد و آن توجه به نیاز مخاطب است. مخاطب شاید خود نداند به چه کتابی نیاز دارد. برای نمونه در شرایطی که مردم دچار اضطراب هستند، با کتابهای رمان و کتابهای حوزه روانشناسی میتوان به آنها کمک کرد. پس ناشر باید به سراغ ترجمه کتابهای رمان و روانشناسی برود تا به مردم کشورش در بحران موجود کمک کند و بر همین اساس کتاب انتخاب کند. انتخاب کتاب بر اساس مجموعه شخصی آماده و انتظار برای خرید آن از سوی مردم، روش درستی نیست.
گرنتها کمهزینهترین مسیر آزمون بازار جهانی است
حاجیآبادی با تشریح روند استفاده از گرنتها گفت: وقتی قرار است کتابی از یک کشور خارجی به زبان فارسی در ایران ترجمه شود، کار با انتخاب عنوان آغاز میشود. پس از آن حق مالکیت پرداخت میشود و زبان، ژانر و نوع کتاب انتخاب میشود. همچنین مشخص میشود کتاب برای کدام طیف از مخاطبان در ایران مناسب است. بخشی از کتاب ترجمه میشود و پس از آن قرارداد با ناشر خارجی بسته میشود. آشنایی با این مراحل برای استفاده از برنامههای کمکهزینه چاپ ضروری است.
وی درباره دلیل اهمیت شرکت ناشران ایرانی در برنامههای گرنت افزود: نخستین فرصت این برنامهها کمهزینه بودن آنهاست. ناشر میتواند از پشت سیستم خود در کشور خود درخواست گرنت یک کشور را ثبت کند و کتابی را به زبان فارسی ترجمه کند. این کار برای ناشران آزمون بازار محسوب میشود. با این شیوه میتوان به ناشران، مترجمان و آژانسهای ادبی مختلف دسترسی پیدا کرد. امکان معکوس آن نیز وجود دارد و ناشر میتواند کتاب خود را به ناشر خارجی بفروشد یا کپیرایت کتاب خود را واگذار کند.
این پژوهشگر حوزه نشر بینالملل درباره گرنت ترکیه توضیح داد: برنامه گرنت ترکیه با عنوان تدا از سال ۲۰۰۵ آغاز شده است. بر اساس آخرین بررسیها حدود ۳ هزار و ۵۴۲ کتاب از زبان ترکی به زبانهای دیگر با حمایت این برنامه ترجمه شده است. حدود هزار و ۲۷ ناشر از ۹۹ کشور جهان درخواست استفاده از این گرنت را ثبت کردهاند و این کتابها به ۶۳ زبان زنده دنیا ترجمه شده است. این آمار نشان میدهد این برنامه دامنه گستردهای دارد و ناشران ایرانی نیز میتوانند از آن استفاده کنند.
وی درباره گرنت کره جنوبی بیان کرد: برنامه کره جنوبی از سال ۲۰۰۹ آغاز شده است و تاکنون بیش از ۳ هزار کتاب کرهای به زبانهای دیگر ترجمه و چاپ شده است. برنامهای که در سالهای اخیر با استقبال زیادی مواجه شده برنامه کنفرانس ناشران شارجه یا گرنت شارجه است که از سال ۲۰۱۱ آغاز شده است و اداره کتاب شارجه به طور میانگین بین هزار و ۵۰۰ تا ۴ هزار دلار برای ترجمه هر کتاب عربی به زبان دیگر پرداخت میکند. اداره کتاب شارجه نهادی دولتی و شبهدولتی وابسته به وزارت فرهنگ امارات در شارجه است که این کار را انجام میدهد.
حاجیآبادی درباره سازوکار مالی گرنت شارجه ادامه داد: نکته کلیدی در بحث شارجه این است که این صندوق حمایتی را همه کشورهای عرب منطقه تامین میکنند و فقط کشور امارات این مبلغ را تامین نمیکند. چند ده هزار دلار از سوی کشورهای مختلف تامین میشود و این مبلغ میان ناشران برای هر کتاب توزیع میشود. پیشنهادی به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ارائه کردهام تا اتفاق مشابهی برای کشورهای فارسیزبان رخ دهد. کشورهای فارسیزبان میتوانند دور هم جمع شوند و کمکهزینه ترجمه و چاپ را تامین کنند و نهادی مشابه اداره کتاب شارجه آن را سازماندهی کند.
وی درباره گرنت ایران گفت: برنامه گرنت ایران از سال ۹۴ آغاز شده است و حدود هزار مورد را شامل میشود و پرداختها در سالهای اخیر نیز ادامه دارد. با این حال رقم پرداختی گرنت ایران با کشورهای دیگر منطقه اختلاف دارد و نوع پرداخت آن نیز متفاوت است. پرداخت آن نیز دشوار است. برای نمونه کتابی به آذربایجان فروخته شده است و حدود ۳ سال میگذرد و ناشر آذربایجانی کتاب را چاپ کرده است، اما هنوز مبلغ حمایتی به حساب ناشر خارجی واریز نشده است. این نمونه نشان میدهد سازوکار پرداخت نیازمند اصلاح است.
مدیرمسئول انتشارات هزاره ققنوس درباره گرنتهای اروپایی توضیح داد: جمهوری چک یکی از کشورهایی است که این حمایت را انجام میدهد و معمولا سالی دو بار فراخوان میدهد و حدود ۷۰ درصد هزینههای چاپ کتاب را پوشش میدهد. درخواست باید با ایمیل ارسال شود و حتما باید ناشر خارجی این کار را انجام دهد. سوئد نیز هزینههای تولید را پرداخت میکند و مبلغ آن ۲۰ هزار کرون سوئد است و معمولا سالی یک دوره این حمایت انجام میشود و اثر باید سوئدی باشد که به زبان دیگر ترجمه میشود. هلند و فلاندر نیز بین ۸۰ درصد تا ۱۰ هزار یورو پرداخت میکنند و برای آثار غیرداستانی و کودک نیز تا سقف مشخصی حمایت در نظر میگیرند و معمولا سالی سه بار درخواستها را دریافت میکنند.
وی افزود: تمرکز این برنامهها بر تنوع و شمول است و همه حوزههای نشر را در بر میگیرد. برخی کشورها حمایت را به یک حوزه خاص مانند کتاب کودک یا یک موضوع خاص محدود نمیکنند و از همه کتابهایی که در کشورشان منتشر میشود حمایت میکنند. حمایت شامل همه نویسندگان، مترجمان و ناشران میشود. دلیل آن نیز معرفی ادبیات و فرهنگ آن کشور به کشور دیگر است و این رویکرد باعث مشارکت بیشتر میشود. بارها به دوستان دولتی و ناشر گفتهام با همین رویکرد میتوانیم فرهنگ خودی را به کشورهای دیگر منتقل کنیم و اگر از چالشها عبور کنیم این اتفاق رخ میدهد.
از فلوشیپ استانبول تا نمایشگاه فرانکفورت
حاجیآبادی در بخش دیگری از سخنان خود با معرفی فلوشیپها گفت: چند فلوشیپ را معرفی میکنم که برای ناشران ایرانی علاقهمند به فعالیت بینالمللی مفید است. این فلوشیپها شامل استانبول، کره جنوبی، شارجه، قزاقستان و ایالتی از سنگلو در مالزی میشود. فلوشیپ استانبول تاکنون ۱۱ دوره برگزار کرده است و دوره دوازدهم آن فراخوان داده است و علاقهمندان میتوانند با جستوجو در اینترنت ثبتنام کنند و هنوز مهلت ثبتنام وجود دارد. دوره آینده در روزهای ۲۳ تا ۲۵ مارس ۲۰۲۷ برابر با ۳ تا ۵ فروردین ۱۴۰۶ برگزار میشود و ثبتنام آن همچنان امکانپذیر است.
وی ادامه داد: در ۱۱ دوره گذشته فلوشیپ استانبول حدود ۳ هزار و ۳۰۰ ناشر از ۱۰۰ کشور شرکت کردهاند و ۳۵ هزار جلسه برگزار شده است و حدود ۲۲ هزار قرارداد اولیه حق نشر میان آنها مبادله شده است. فلوشیپ بعدی فلوشیپ کره جنوبی است که تعداد شرکتکنندگان آن بسیار کمتر از استانبول است و حدود ۳۰ نفر از ناشران و آژانسهای بینالمللی جهان را دعوت میکند. ثبتنام در آن بسیار آسان است و با ارسال رزومه انجام میشود و در صورت انتخاب، بلیت رفت و برگشت و محل اقامت یعنی هتل از سوی وزارت فرهنگ کره جنوبی تامین میشود. حضور در آن نیازمند تسلط به زبان انگلیسی است و احتمالا مترجم کرهای نیز در اختیار شرکتکننده قرار میگیرد.
مدیرمسئول انتشارات هزاره ققنوس درباره کنفرانس ناشران شارجه بیان کرد: کنفرانس ناشران شارجه در شیخنشین شارجه در امارات برگزار میشود و اداره کتاب شارجه آن را برگزار میکند. تاکنون ۱۳ دوره آن برگزار شده است و زمان آن پیش از نمایشگاه کتاب کودک شارجه است. آخرین دوره آن از دهم تا سیزدهم آبان امسال برگزار شد و از ایران حدود ۲۵ ناشر برای شرکت ثبتنام کرده بودند، اما به دلیل مشکلات ویزا امکان حضور نداشتند. با این حال ارتباط اینترنتی برقرار بود و در گروه مربوط حضور داشتند. خروجی کنفرانس ناشران شارجه همان حمایت گرنتی است که پس از آن انجام میشود.
وی درباره فلوشیپ قزاقستان افزود: فلوشیپ آستانه در قزاقستان تاکنون یک دوره با حدود ۶۰ ناشر برگزار کرده است. از این جهت به آن اشاره میکنم که تهران نیز فلوشیپ ناشران تهران را در همین اندازه با حدود ۶۰ ناشر داخلی و خارجی برگزار کرد. شنیدهام مدیرکل محترم مجامع گفته است برای ناشران خارجی و کتابهایی که انتخاب کردهاند احتمالا گرنتی در نظر گرفته میشود. امیدوارم این اتفاق هرچه زودتر رخدهد و باعث شود ناشران دیگر برای آمدن به ایران تردید نداشته باشند.
حاجیآبادی درباره جوایز ادبی و کارگاههای ترجمه گفت: یکی از جوایز ادبی منطقه جایزه کتاب شارجه است که بین ۴ تا ۱۴ هزار دلار به کتاب منتخب پرداخت میکند و در ژانرهای مختلف از شعر و رمان تا آثار دانشگاهی تقدیر میکند. در کره جنوبی کارگاه ترجمه برگزار میشود که از حدود سال ۲۰۰۸ آغاز شده است و تاکنون حدود هزار و ۳۰۰ فارغالتحصیل دارد. شارجه و ترکیه نیز چنین کارگاهی دارند. برای نمونه ترکیه کارگاه ترجمه عربی برای ناشران عرب برگزار کرده بود و ورود قدرتمند به این حوزه قابل توجه است. جایزه حق چاپ استانبول نیز بین ۲۰ تا ۱۰۰ هزار لیره ترکیه به کتاب برگزیده پرداخت میشود.
وی ادامه داد: در فلوشیپ استانبول نیز از میان ناشران، ناشر برگزیده انتخاب میشود و فکر میکنم بین ۵ تا ۷ هزار دلار به عنوان ناشر برگزیده به آنها پرداخت میشود. کتاب سال ایران نیز در دو حوزه مطالعات اسلامی و مطالعات ایرانی برگزار میشود و تصویر و ترجمه به زبانهای مختلف نیز در آن مورد توجه قرار میگیرد و جوایزی به آنها داده میشود. معرفی این جوایز میتواند مسیر ناشران برای حضور بینالمللی را روشنتر کند.
این فعال حوزه نشر درباره نمایشگاههای مهم جهان توضیح داد: مهمترین نمایشگاهی که میتوان معرفی کرد نمایشگاه کتاب فرانکفورت است که هشتاد و هشتمین دوره آن از ۱۵ تا ۱۹ مهر امسال برگزار شد و آمار شرکتکنندگان آن در سایت آن منتشر شده است و یکی از قدیمیترین و پرمخاطبترین نمایشگاههای کتاب جهان است. در حوزه کودک نیز مهمترین نمایشگاه، نمایشگاه کتاب بولونیای ایتالیا است و به علاقهمندان شرکت توصیه میکنم زودتر اقدام کنند. این نمایشگاه معمولا در فروردین برگزار میشود و دوره پیشین یعنی شصت و سومین دوره آن از ۲۴ تا ۲۷ فروردین امسال برگزار شد و دوره بعدی آن فروردین سال آینده برگزار میشود.
وی افزود: علاقهمندانی که میخواهند در حوزه نشر بینالملل فعالیت کنند باید فهرستی از نمایشگاهها و فلوشیپها داشته باشند تا بتوانند در همه آنها شرکت کنند و موردی از قلم نیفتد. نمایشگاه کتاب پکن نیز تاکنون حدود ۱۵ دوره برگزار کرده است و استقبال خوبی از آن میشود و تعداد ناشران چینی شرکتکننده در آن بسیار بالاست. آخرین دوره آن از ۲۷ تا ۳۱ خرداد امسال برگزار شد و دوره بعدی آن نیز احتمالا در همین بازه زمانی در خرداد سال آینده برگزار میشود. نمایشگاه کتاب تهران نیز از سال ۶۴ آغاز شده است و قرار است دوره جدید آن در آذر یا دی برگزار شود.
حاجیآبادی در پایان سخنان خود تاکید کرد: فهرست کاملی شامل حدود ۱۵ کشور که این حمایتها را انجام میدهند در این ارائه قرار داده شده است و آمار واقعی بسیار بیشتر از این تعداد است. علاقهمندان میتوانند از تصویر این فهرست عکس بگیرند یا با دفتر انتشارات تماس بگیرند و فهرست و پیوند ثبتنام را دریافت کنند. ثبتنام در فلوشیپها و گرنتها از طریق این پیوندها امکانپذیر است و این پیوندها شامل گرنت ترکیه، کره جنوبی، جمهوری چک، روسیه، فنلاند، تایوان، سوئیس، اروگوئه، ایرلند، استرالیا، گرنت ایران و ایالت تامیل نادو در هند میشود. جالب است حتی یک ایالت در یک کشور نیز برای خود گرنت دارد. اگر پخش آنلاین این نشست از طریق آپارات و شبکه تلویزیونی کتاب کیفیت مناسبی داشته باشد، علاقهمندان به ترجمه میتوانند از این اطلاعات استفاده کنند و در تجارت خود نیز از آن بهره بگیرند.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.