مریم جلالی با تاکید بر اینکه گفتوگو با «گفتن و شنیدن» تفاوت دارد، کتاب را ابزاری برای آمادهسازی ذهن کودک و نوجوان برای گفتوگو میداند و معتقد است شخصیتهای خاکستری و روایت چندصدایی، راه این گفتوگو را باز میکنند.
مریم جلالی؛ عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی به ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران گفت: نباید «گفتوگو» را با «گفتن و شنیدن» یکی گرفت. آنچه اغلب در روابط روزمره ما با فرزندانمان رخ میدهد، گفتنِ ما و شنیدنِ آنهاست؛ یعنی نوعی مبادله اطلاعات. حقیقت این است که گفتوگو دقیقاً در همان لحظهای شکل میگیرد که کودک و نوجوان با تمام وجود احساس کند سخنش شنیده میشود و این شنیده شدن در تصمیمها و رفتارهای بزرگسالان اثری واقعی دارد.
این پژوهشگر ادبیات کودک و نوجوان افزود: گفتوگو کودک و نوجوان را از موضع ابژه، یعنی همان موضوعِ فرمان، به جایگاه سوژه، یعنی کنشگری مستقل و صاحباختیار ارتقا میدهد. اگر این فرصت ارزشمند را از فرزندانمان دریغ کنیم، آسیبهای ناشی از این محرومیت در تمام مسیر تحول و رشد روانی و اجتماعی آنان اثر میگذارد.
وی ادامه داد: این آسیبها گاه در هیات اضطرابهای مزمن و افسردگیهای خاموش سر برمیآورند و گاه در قالب پرخاشگری، ناسازگاری و رفتارهای مقابلهای جلوهگر میشوند. کودک و نوجوان ناچار میشوند به جای بیان کلامی، با رفتار و واکنشهای تند، احساس خود را نشان دهند.
این مدرس دانشگاه درباره پیامدهای فقدان گفتوگو بر هویت کودک و نوجوان توضیح داد: در ساحت هویت و خودپنداره، وقتی فرزندی پیوسته نشنیده بماند، بهمرور این انگاره تلخ را درونی میکند که «من چندان اهمیتی ندارم». این درونیسازی، ضربه سنگینی بر عزتنفس او وارد میسازد و احساس بیکفایتی را در وجودش ریشهدار میکند.
وی افزود: سرانجام در پهنه قابلیتها و مهارتهای اجتماعی نیز وضع به همین شکل است. گفتوگوی مداوم در بستر امن خانواده، تمرینی برای دگرپذیری و مداراست. کودک و نوجوانی که از چنین تمرینی محروم مانده باشد، توانایی حل صلحآمیز تعارضها را نخواهد داشت و در سالهای پیش رو یعنی جوانی و بزرگسالی، خود را ناتوان و ناکام احساس خواهد کرد.
نوجوانان، بیشترین آسیب را از فقدان گفتوگو در بحران میبینند
مترجم کتاب «ادبیات تطبیقی کودکان» درباره گروههایی از کودکان و نوجوانان که در شرایط بحرانی بیشترین آسیب را از نبود گفتوگو میبینند، گفت: وقتی بحرانهایی مانند جنگ و مشکلات اقتصادی رخ میدهد، استرس و اضطراب به همه تحمیل میشود و گروههایی که کمترین حمایت را دارند، بیشترین آسیب روانی را میبینند. در این شرایط نوجوانان شاید بیش از دیگران در معرض خطر باشند؛ چون مشکلات بیرونی مانند جنگ و فقر با تغییرات درونی سن بلوغ همزمان میشود. اگر صدای آنها شنیده نشود، ممکن است به سمت ناامیدی یا رفتارهای طغیانگر کشیده شوند و راهی برای بیان آنچه تجربه میکنند نیابند.
وی در ادامه درباره راهکارهای جبران این آسیبها اشاره کرد: در خانه و مدرسه، یعنی نزدیکترین روابط کودک و نوجوان، وظیفه ما فراهم کردن محیطی امن است؛ محیطی که کودک و نوجوان بتوانند در آن آزادانه پرسش بپرسند، از مسخره شدن نترسند و بزرگترها به جای قضاوت کردن، آنها را درک کنند.
جلالی درباره راهکارهای بازگرداندن صدای کودکان و نوجوانان به فضای عمومی بیان کرد: در سطح جامعه و رسانه لازم است تریبونها به خود نوجوانان سپرده شود تا با تولید پادکست و نوشتن روایتها، خودشان برای زندگی خویش معنا بسازند. برای خردسالان نیز روشهایی مانند کتابدرمانی، هنرهای نمایشی، بازی و داستان مناسب است تا بیآنکه نگران بیان ترسهایشان باشند، آنچه را که تجربه کردهاند، بیان کنند.
این پژوهشگر ادبیات کودک و نوجوان درباره نقش کتاب در آمادهسازی ذهن کودکان و نوجوانان برای گفتوگو گفت: کتاب خوب در ذات خود گفتوگومحور است. داستان خوب فقط یک صدا ندارد؛ شخصیتهایش دیدگاههای گوناگون دارند، اشتباه میکنند، تردید میکنند و برای پیدا کردن راه به جستوجو میپردازند. وقتی کودکان و نوجوانان با این چندصدایی روبهرو شوند، ذهنشان از نگاه یکبعدی و انعطافناپذیر بیرون میآید و میفهمند برای هر موضوع، دیدگاههای دیگری نیز وجود دارد. این دقیقاً همان چیزی است که گفتوگوی واقعی، یعنی شنیدن و احترام گذاشتن به نظر دیگران، به آن نیاز دارد.
وی افزود: داستان فضایی امن و بیخطر برای احساسات ایجاد میکند. کودکان و نوجوانانی که درباره جنگِ درکنشده یا از دست دادن عزیزی که تحمل آن سخت است مضطرباند، نمیتوانند مستقیم از احساسات خودشان سخن بگویند؛ اما راحتتر میتوانند درباره شخصیت داستانی صحبت کنند که خانهاش را از دست داده است. این فاصلهای که قصه میان آنها و مشکلشان ایجاد میکند، به آنها کمک میکند تا مشکلشان را بیان و راه گفتوگو را باز کنند.
جلالی درباره روشهای عملی استفاده از کتاب برای شکلگیری گفتوگو با کودکان و نوجوانان گفت: والدین و معلمان میتوانند چند روش ساده را به کار ببرند. نخست، بلندخوانی همراه با مکث است؛ در لحظههای داستان مکث کنند و پرسشی باز بپرسند، مانند «فکر میکنی الان چه حسی دارد؟» یا «تو جای او بودی چه کار میکردی؟». دوم، پرسش را متوجه شخصیت داستان کنند؛ یعنی درباره احساس قهرمان بپرسند تا خود کودکان و نوجوانان بهطور طبیعی این فاصله را با زندگیشان مرتبط کنند. سوم، از آنها بخواهند پایان داستان را تغییر دهند یا ادامهای برای آن تصور کنند. این تمرین ساده نقشآفرینی، خلاقیت و قدرت تصور راهحلهای تازه را در آنها پرورش میدهد.
این نویسنده درباره معیارهای انتخاب کتاب مناسب برای گفتوگو، همدلی و تابآوری کودکان و نوجوانان اشاره کرد: جدا کردن اثر اصیل از کتابهای تجویزی نیازمند توجه به چند معیار کلیدی است. کتاب خوب، رنج را پنهان یا شیرین نمیکند و آن را میشناساند. به نظر من شخصیتها باید خاکستری باشند تا کودکان و نوجوانان بتوانند با آنها همذاتپنداری کنند. اثری که شخصیت را به کنشگری انتخابکننده و بازسازیگر برساند، مهمترین درس تابآوری را میآموزد و امکان گفتوگو با کودکان و نوجوانان را فراهم میکند.
جلالی در بخش دیگری از سخنان خود درباره موانع گفتوگو با کودکان و نوجوانان گفت: موانع گفتوگو میان بزرگسالان و کودکان، در لایه عاطفی بزرگسالان است؛ هراس بیدلیل از اینکه صحبت کردن درباره مفاهیمی مانند فقر و تفاوتهای هویتی به کودک و نوجوان آسیب میزند. همین سکوت و پنهانکاری ماست که ترسهای کودک و نوجوان را به خیالپردازیهای وحشتناک تبدیل میکند. نصیحتگری بزرگسالانه نیز مانع دیگری بر سر راه گفتوگوست.
وی ادامه داد: کتاب این فاصله را پر میکند؛ زیرا زبانی داستانی دارد که با دنیای تخیل کودک و نوجوان همخوانی دارد و دیوار یکطرفه سخن گفتن والدین را، البته به شکلی افراطی، فرو میریزد. کتاب بیطرف عمل میکند تا دو گروه کودک و بزرگسال درباره قهرمان داستان صحبت کنند؛ البته به این شرط که بزرگسال، نقش خود را از یک پنددهنده به یک دوست تغییر دهد تا گفتوگو با کودک و نوجوان شکل بگیرد.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.