مرتضی عزتی با اشاره به نظریه مطرحشده در کتاب «سرمایهداری مُرد، قاتل: فئودالیسم فناورانه» گفت: نویسنده در این کتاب به دنبال توصیف مرگ سرمایهداری نیست؛ مسئله اصلی او شکلگیری نظم اقتصادی و اجتماعی تازهای است که فناوری در ایجاد آن نقش دارد.
به گزارش ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، نشست نقد و بررسی کتاب «سرمایهداری مُرد، قاتل: فئودالیسم فناورانه» با حضور مرتضی عزتی، استاد دانشگاه و پژوهشگر، و زهرا عبدالمحمدی، مترجم کتاب، در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد. در این نشست، حاضران درباره تحولات نظام سرمایهداری، نقش فناوری در مناسبات اقتصادی و اجتماعی و مفاهیم نظری مطرحشده در کتاب گفتوگو کردند.
تحولات تاریخی نظامهای اقتصادی
مرتضی عزتی در این نشست با اشاره به روند تحولات نظام سرمایهداری گفت: در گذشته، نظام سرمایهداری با کار کردن کارگران برای سرمایهداران توصیف میشد و از برخی جهات شباهتهایی با نظام بردهداری داشت. بهتدریج اصلاحاتی در این نظام شکل گرفت و جامعه به سمت سوسیاللیبرالیسم و دولت رفاه حرکت کرد. دولت رفاه را میتوان یکی از صورتهای اصلاحشده نظام سرمایهداری دانست.
وی با تأکید بر اینکه تحولات تاریخی را باید در چارچوب تغییر و دگرگونی بررسی کرد، افزود: معتقدم روندی که در جهان طی چند هزار سال گذشته جریان داشته، روند تحول و تغییر بوده است. نظامها و اندیشهها در طول تاریخ دگرگون شدهاند. خود سوسیالیسم نیز در مسیر تحولات تاریخی شکل گرفت و بعدها مورد بازبینی قرار گرفت.
این استاد دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به رفتار قدرتهای سیاسی در جهان گفت: سرمایهداری و مارکسیسم هرکدام مبانی و سازوکارهای خاص خود را دارند. ترامپ، پوتین و رهبر چین، با وجود تفاوتهای سیاسی و فکری، از ابزارهای اقتصادی و فناورانه موجود برای پیشبرد اهداف خود استفاده میکنند. این موضوع نشان میدهد که نظامها و جریانهای سیاسی در مواجهه با تحولات اقتصادی و فناورانه، در شیوه عملکرد خود تغییراتی ایجاد میکنند.
عزتی با اشاره به رویکرد نویسنده کتاب ادامه داد: نویسنده معتقد است نباید در قالبهای فکری ثابت باقی ماند و باید امکان تغییر و بازنگری در دیدگاهها را پذیرفت. او تلاش کرده است دیدگاه خود را صریح بیان کند. به اعتقاد من، اصل مسئلهای که مطرح میکند قابل تأمل است؛ هرچند در بخشهایی که ایدههای او با پرسش و نقد مواجه شده، شاهد تغییر موضع و چرخش در استدلالهایش هستیم.
فناوری و تداوم منطق کسب سود
عزتی در ادامه با اشاره به نقش فناوری در اقتصاد گفت: در علم اقتصاد، فناوری یکی از عوامل رشد تولید است. رانت نیز در فرایندهای اقتصادی و انباشت سرمایه نقش دارد. رانت مفهومی شناختهشده در تحلیل اقتصادی است، هرچند در برخی رویکردهای ایدئولوژیک با آن مخالفت میشود.
وی با مقایسه ابزارهای اقتصادی در دوره فئودالیسم و عصر دیجیتال تصریح کرد: فناوری امروز را میتوان از نظر کارکرد اقتصادی با ابزارهایی مانند بیل و تراکتور در دوران فئودالی مقایسه کرد. ابزارها و فناوریها در طول زمان تغییر کردهاند و امروز شکل دیجیتال به خود گرفتهاند. با این حال، صاحبان این ابزارها همچنان در پی تأمین سود و منافع اقتصادی خود هستند. بنابراین، این ادعا که نظام تازهای در حال شکلگیری است که در آن بنگاههای اقتصادی دیگر به دنبال سود نیستند، برای من پذیرفتنی نیست.
سرمایه ابری و قدرت صاحبان فناوری
زهرا عبدالمحمدی؛ مترجم کتاب، نیز با ارائه توضیحاتی درباره محتوای آن گفت: نویسنده مباحث اقتصادی متنوعی را به زبانی ساده مطرح کرده و برای ارائه چارچوب نظری خود از اصطلاحاتی مانند «سرمایه ابری» و «رانت ابری» استفاده کرده است. وقتی از فناوری صحبت میکنیم، معمولاً به امکانات و تسهیلاتی فکر میکنیم که در اختیار ما قرار میدهد؛ اما نویسنده تأکید دارد که باید بررسی کنیم این فناوریها چه میزان اختیار و قدرت در اختیار صاحبانشان میگذارند.
وی افزود: قدرت اقتصادی صرفاً به معنای مالکیت نیست. این قدرت روابط تازهای ایجاد میکند که در نهایت منافع صاحبان آن را تأمین میکند. قدرت اصلی فناوری در زیرساختی قرار دارد که مناسبات اجتماعی و اقتصادی ما در بستر آن شکل میگیرد. نویسنده این وضعیت را با مفهوم «سرمایه ابری» توضیح میدهد.
این مترجم با اشاره به مفهوم «رانت ابری» ادامه داد: بخشی از آنچه نویسنده رانت ابری مینامد، از فعالیت خود کاربران در فضای مجازی تولید میشود. زمانی که ساعتها در شبکههای اجتماعی به جستوجو و پیمایش محتوا مشغول هستیم، در بازتولید سرمایه ابری مشارکت میکنیم. در واقع، نویسنده کاربران را به نوعی رعیت یا برده ابری تشبیه میکند؛ افرادی که با تولید و بازنشر محتوا، به افزایش ارزش و قدرت پلتفرمهای دیجیتال کمک میکنند.
عبدالمحمدی در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به گرایش فکری نویسنده کتاب گفت: واروفاکیس خود را یک مارکسیست آزادیخواه یا لیبرتارین معرفی میکند. در برخی برداشتهای خطی از تاریخ، تاریخ مسیری رو به جلو و مبتنی بر پیشرفت دارد؛ اما نویسنده این کتاب معتقد است که جامعه امروز در حال حرکت به سمت مناسباتی با ویژگیهای فئودالی است؛ مناسباتی که از برابری و عدالت بیشتری برخوردار نیستند. از این منظر، کتاب برای کسانی که با اندیشه چپ مخالفاند نیز میتواند جالب توجه باشد.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.