مولاداد رستمی گفت: گاهی دیده میشود که فضای مجازی ملتها را از یکدیگر جدا کرده است. کتاب میتواند بهعنوان پلی ارتباطی میان همه ملتها، بهویژه ملتهایی که از نظر فرهنگی به یکدیگر نزدیک هستند، عمل کند.
به گزارش ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، کتاب، روایتگر تاریخ، فرهنگ و تجربه زیسته ملتها و یکی از مهمترین ابزارهای ارتباط میان انسانها و جوامع مختلف بوده است؛ ابزاری که فراتر از مرزهای جغرافیایی، زبانی و سیاسی، امکان شناخت فرهنگها، انتقال تجربهها و شکلگیری گفتوگو میان ملتها را فراهم میکند. در همین زمینه با مولاداد رستمی، شاعر اهل هرات، درباره ظرفیت کتاب و ادبیات در نزدیکتر کردن ملتها، شناخت فرهنگهای مختلف و تقویت ارتباطات میان جوامع به گفتوگو نشستیم. این مصاحبه را بخوانید.
شعار امسال هفته کتاب «با کتاب گفتوگو کنیم» است. کتاب و ادبیات چگونه میتوانند زمینهساز گفتوگو و ارتباط میان ملتها و جوامع مختلف باشند؟
ابتدا هفته کتاب را تبریک میگویم. چه رویداد خوب و مبارکی بهتر از با کتاب بودن، سر و کار داشتن با کتاب، ارزش گذاشتن برای آن و گرامی داشتن مقام کتاب؟ شعار بسیار خوبی هم امسال برای هفته کتاب انتخاب شده است: «با کتاب گفتوگو کنیم». واقعیت امر نیز همین است. ملتهای منطقه ما، بهویژه در حوزه فارسیزبانان، به دلیل برنامههایی که طی یکونیم قرن اخیر به هر طریقی بر ما تحمیل شده، یا خودمان خواستهایم یا شرایط بهگونهای پیش رفته است، از یکدیگر جدا افتادهاند. به همین خاطر، زبانی بهتر از زبان کتاب وجود ندارد که بتواند ما را دوباره به یکدیگر پیوند بدهد؛ زیرا مشترکات زبانی فراوانی داریم و حتی از نظر لهجه نیز به یکدیگر نزدیک هستیم.
گاهی در ایران این تصور وجود دارد که گویا مردم افغانستان لهجه خاصی دارند. این تصور اشتباه است. در افغانستان نیز چنین تصوری درباره مردم ایران وجود دارد و گاهی گمان میشود که همه مردم ایران به لهجه معیار، یعنی لهجه مردم تهران، صحبت میکنند. در حالی که ما هم نزدیکی زبانی داریم و هم نزدیکی لهجهای.
فارسیزبانان افغانستان به دهها لهجه مختلف صحبت میکنند. برای مثال، لهجه مردم هرات، که نگین خراسان و از شهرهای بزرگ خراسان قدیم است، بیش از آنکه به لهجه مردم کابل و فارسیزبانان شمال افغانستان نزدیک باشد، به لهجه خراسانی ایران، بهویژه مردم خواف، تایباد، تربتجام، باخرز، قوچان، نیشابور، توس، سبزوار، گناباد، تربتحیدریه و سرخس نزدیک است. این تصور در میان مردم ما نیز گاهی وجود دارد که لهجه ایران همان لهجه تهرانی است؛ در حالی که میبینیم ایران هم لهجههای مختلفی دارد.
حالا به اصل موضوع برگردیم. وقتی اینهمه نزدیکی در زبان، تاریخ، ادبیات، لهجه، لباس، فرهنگ و بسیاری از برداشتهای فرهنگی و حتی دین داریم، چه چیزی بهتر از کتاب میتواند این فرهنگها را به یکدیگر نزدیکتر کند؟ کتاب همچنین میتواند پردهای را که در برابر دید برخی افراد، بهویژه نسل جوان که گاهی ارتباط کمتری با گذشته خود دارند، قرار گرفته است، کنار بزند.
البته کتاب فقط میان مردمان دو سوی مرز ارتباط برقرار نمیکند، بلکه میتواند میان همه ملتها پیوند ایجاد کند. ارتباط از طریق کتاب تنها به این معنا نیست که دو ملت همزبان و همفرهنگ بتوانند با یکدیگر ارتباط داشته باشند؛ چهبسا ملتهایی که زبانشان متفاوت است، از طریق ترجمه و برگردان کتابها به زبان یکدیگر، ارتباط بسیار خوبی برقرار کنند.
همانطور که ما با شعر و ادبیات جهان عرب زندگی میکنیم و از طریق ترجمه با نویسندگان بزرگ عرب، چه در دوران معاصر و چه در گذشته، ارتباط داریم، با نویسندگان ترکزبان و نویسندگان زبانهای مختلف دیگر نیز به واسطه ترجمه و ارتباط از راه کتاب آشنا هستیم. این ارتباط بسیار خوب و مفید بوده است.
بنابراین، بهطور خلاصه، کتاب همانطور که در این پرسش هم مطرح شده، بهترین ابزار برای ارتباط است. البته کتاب تنها ابزار ارتباطی نیست. امروزه در جهان معاصر، با پیشرفت فناوری، وسایل ارتباط جمعی، فضای مجازی و همچنین ارتباطات سیاسی و رفتوآمدهای میان ملتها، فرصتهای خوبی برای برقراری ارتباط و گسترش آن فراهم شده است؛ اما هیچ چیزی جای کتاب را نمیگیرد.
گاهی دیده میشود که فضای مجازی، بهجای آنکه زمینه ارتباط را فراهم کند، به دلیل حضور قشرهای مختلف و برخی مشکلات، حتی ملتها را از یکدیگر جدا کرده است. کتاب میتواند این وظیفه را بهخوبی انجام دهد و بهعنوان پلی ارتباطی میان همه ملتها، بهویژه ملتهایی که از نظر فرهنگی به یکدیگر نزدیک هستند، عمل کند.
کتاب در مقایسه با رسانهها و شبکههای اجتماعی چه جایگاهی در انتقال اطلاعات و شکلدهی به شناخت و گفتوگو میان انسانها دارد؟
پیشتر در قالب پاسخ به پرسش نخست، به این موضوع نیز اشاره کردم. به نظر بنده، به کتاب بیشتر از رسانهها و شبکههای اجتماعی میتوان اعتماد کرد.
در فضای مجازی، انسان شاهد نوعی ناهنجاری و گاهی بینظمی است. افراد بسیاری هستند که از جهات مختلف، چه از نظر علمی و چه از نظر سطح ارتباط با دیگران، به شایستگی و جایگاهی که باید داشته باشند، نرسیدهاند. البته قصد توهین به کسانی را که در عرصه فضای مجازی حضور دارند ندارم؛ تعداد آنها هم کم نیست و خود بنده نیز سالهاست در این فضا حضور دارم. این برداشت حاصل تجربه چندینساله من از فعالیت در فضای مجازی است. به نظر میرسد بسیاری از افرادی که در این عرصه فعال هستند، صلاحیت و جایگاهی را که باید داشته باشند، ندارند.
فضای مجازی فضایی باز و آزاد است و هرکسی میتواند وارد آن شود. همه میتوانند آن را داشته باشند، اما همه نمیتوانند کتاب بنویسند. رسانههای اجتماعی، شبکههای اجتماعی، فضای مجازی و رسانههای بزرگ میتوانند نقش بسیار خوبی داشته باشند، اما نقشی را که کتاب ایفا میکند، ندارند. این تفاوت به چند ویژگی و علت برمیگردد.
نخست اینکه کتاب ماندگار است، قابل لمس است و در دسترس همگان قرار دارد. دوم اینکه کتاب یک حقیقت و پدیده واقعی است؛
چیزی نیست که مانند برخی عکسها، کلیپها و تصاویر، پشت پردهای داشته باشد که مخاطب از آن بیخبر باشد. از سوی دیگر، افراد نخبه و انسانهایی که واقعا صلاحیت علمی و تخصصی دارند، پشت تولید کتاب قرار دارند. نویسندگان و منابع موثق، اعتبار خاصی به کتاب میبخشند. کتاب از موثقترین منابع است و معمولا از سرچشمهها و منابع قابل اعتمادی بهره میگیرد.
اما درباره برخی از افرادی که پشت صفحات فضای مجازی هستند، نمیتوان چنین اعتمادی داشت. همچنین به دلیل حضور قشرهای مختلف در فضای مجازی، همانطور که پیشتر گفتم، گاهی بینظمی دیده میشود و افراد زیادی از این وضعیت سوءاستفاده میکنند. در نتیجه، گاهی بهجای آنکه ارتباط خوبی میان ملتها ایجاد شود، نفاق، دشمنی و برداشتهای نادرست شکل میگیرد.
با این حال، کتاب جایگاه خاص خودش را دارد و هرکسی میتواند از طریق آن با فرهنگ و داشتههای جامعهای دیگر آشنا شود. در کتابخانههای هر هراتی و در خانه هر فرد باسواد در کشور ما، حتما کتابی از نویسندگان ایرانی وجود دارد. کتابخانههای شهر ما پر از آثار نویسندگان ایرانی است و مردم بدون هیچ مشکلی از آنها استفاده میکنند.
کتاب جایگاه خودش را دارد و هیچ چیزی، هیچ فضایی، هیچ صفحهای، هیچ کلیپی، هیچ عکسی و حتی هیچ هوش مصنوعیای هرگز نمیتواند جایگاه کتاب را، بهویژه در زمینه برقراری ارتباط و شکل دادن به گفتوگو میان انسانها، بگیرد.
اگر کتاب را همصحبتی برای انسان بدانیم، چگونه میتواند فاصلههای فرهنگی، زبانی و اجتماعی میان ملتها را کمتر کند؟
نویسندگان، مترجمان و سیاستگذاران فرهنگی چه نقشی در استفاده از ظرفیت کتاب برای نزدیکتر کردن ملتها و کاهش فاصلههای فرهنگی دارند؟نویسندگان، مترجمان و سیاستگذاران فرهنگی چه نقشی در استفاده از ظرفیت کتاب برای نزدیکتر کردن ملتها و کاهش فاصلههای فرهنگی دارند؟
پرسش سوم بسیار هوشمندانه مطرح شده و گامبهگام ما را به هدفی که داریم، نزدیکتر میکند. طبق صحبتهای قبلی بنده، کتاب همصحبتی میان انسانها ایجاد میکند و به همین خاطر از طریق کتاب میتوان به روشهای مختلف فرهنگسازی کرد و ارتباطات برقرار ساخت. در مفهوم کلی، انسانها از فرهنگهای مختلفی شکل گرفتهاند و صاحب فرهنگها و زبانهای متفاوتی هستند. کتاب، بهویژه ادبیات که زبان مشترک همه انسانهاست، میتواند این کار را به بهترین شکل ممکن انجام دهد.
در این زمینه دو گروه سهم بسیار ارزندهای دارند. گروه نخست، نویسندگان کتابها هستند. نویسندگان باید کتابهایی بنویسند که عاری از اغراض و اهداف خاص باشد؛ کتابهایی که بوی انسانیت، انساندوستی و مردمدوستی از آنها به مشام همه جهانیان برسد، نه اینکه خود کتاب به ابزاری برای جدایی تبدیل شود.
گروه دوم، مترجمان و کسانی هستند که آثار را از زبانهای مختلف به زبانهای دیگر برمیگردانند. این افراد نیز سهمی بسیار ارزنده دارند؛ سهمی که کمتر از سهم خود نویسنده نیست. بهویژه زمانی که کتاب به زبان دیگری نوشته شده باشد، نقش مترجم اهمیت بیشتری پیدا میکند. البته این مشکل در ارتباط میان ایران و افغانستان وجود ندارد؛ زیرا ما بهراحتی و بدون هیچ مشکلی کتابهایی را که در ایران چاپ میشوند و نویسندگان ایرانی نوشتهاند، در اینجا داریم و میخوانیم. در ایران نیز از آثار نویسندگان افغانستانی استفاده میشود؛ چون مشکل زبانی نداریم.
اما درباره ملتهای دیگر، مانند ترکزبانان، عربزبانان، مردم پاکستان که اردوزبان هستند، انگلیسیزبانان و ملتهای کشورهای مختلف، مترجمان سهم بسیار ارزندهای دارند. آنها از طریق ترجمه کتاب، ما را به نویسنده متصل میکنند و ارتباطی میان ما و محتوای اصلی کتاب برقرار میسازند. راه دیگری که کتاب از طریق آن میتواند میان ملتها ارتباط برقرار کند، مسئله بازار کتاب و رفتوآمد فرهنگی است. بسیار مهم است کتابهایی که در نقاط مختلف چاپ میشوند، به شیوهای درست به دست مخاطبان خود برسند.
در این زمینه، سیاستگذاران و مسئولان مرزی باید اجازه رفتوآمد بیشتر کتابها را بدهند. همچنین بهتر است عوارض و مالیاتی که در گمرکها بابت ورود و خروج کتاب دریافت میشود، کاهش پیدا کند یا برای آن تخفیف در نظر گرفته شود؛ بهویژه میان کشورهای همزبان، مانند ایران و افغانستان. از این طریق میتوانیم ارتباط بیشتری با یکدیگر داشته باشیم و کتابها نیز راحتتر از مرزها عبور کنند. مهمترین بحث در این زمینه آن است که سیاستمداران تلاش کنند کتاب و فرهنگ را سیاسی نکنند و اختلافات و مسائل سیاسی میان کشورها و دولتها را به حوزه فرهنگ و کتاب نکشانند.
متاسفانه گاهی این مسائل اتفاق میافتد؛ اختلافاتی که سیاستمداران با یکدیگر دارند، به حوزه عمومی کشیده میشود و به فرهنگ و کتاب نیز سرایت میکند. برای مثال، وقتی با کشوری مشکل سیاسی داریم، وارد کردن کتاب از آن کشور نیز جرم تلقی میشود و حتی افرادی که در کشور ما زندگی میکنند و به فرهنگ مردم آن کشور تعلق دارند، از نگاه دولت با محدودیت و مشکل مواجه میشوند. مسائل زیادی در این زمینه وجود دارد که جای بحث دارد، اما نیازی نیست وارد جزئیات آن شویم.
خلاصه اینکه اگر بخواهیم بگوییم کتاب چگونه میتواند ارتباط و همصحبتی ایجاد کند و فاصلهها را کاهش دهد، باید به چند موضوع اشاره کنیم: ترجمه کتاب، خوب نوشتن و انسانی نوشتن، نگارش کتاب بهگونهای که همه بتوانند از آن استفاده کنند و همچنین تسهیل رفتوآمد فرهنگی. در کنار این موارد، ایجاد نمایشگاههای بزرگ و نمایشگاههای بینالمللی کتاب نیز اهمیت بسیار زیادی دارد و میتواند ارتباطات خوبی برقرار کند. باید مرزهای سیاسی را به روی کتاب باز بگذاریم تا انسانها بتوانند از طریق کتاب ارتباطات بهتر و نیکوتری با یکدیگر برقرار کنند.
کتاب و ادبیات تا چه اندازه میتوانند به شناخت عمیقتر فرهنگ، تاریخ و شیوه زندگی ملتهای مختلف کمک کنند؟
شکی نیست که در گذشته، شاید تنها راه شناخت فرهنگ، هنر و ویژگیهای یک جامعه، کتاب بود. البته گاهی رفتوآمدهای تجاری و مسافرانی که به کشورهای مختلف و سرزمینهای گوناگون سفر میکردند نیز اطلاعات و دانستههایی را برای ملت خود به ارمغان میآوردند و مردم سرزمینشان را با جوامع دیگر آشنا میکردند؛ اما در هر حال، نقش اساسی بر عهده کتاب بود.
برای مثال، تا سالهای سال، فارسیزبانان و خراسانیان شاید هند را بیشتر از طریق کتاب «مالالهند» ابوریحان بیرونی میشناختند؛ زیرا سفر کردن و رفتن به آن سرزمین چندان آسان نبود. امروز نیز با وجود اینکه در دنیای پیشرفتهای زندگی میکنیم و به قول برخی، جهان به دهکدهای تبدیل شده است، باز هم بهترین ابزار برای شناخت ملتها و فرهنگ آنها، کتاب و ادبیاتشان است.
از طریق ادبیات میتوان به عقاید مردم، نوع نگاه و برداشت آنها از زندگی، مفاهیم بزرگ انسانی، انساندوستی، فرهنگ و تاریخ یک جامعه پی برد. همچنین از طریق کتاب و ادبیات میتوان شناخت متقابل و درک بهتری از یکدیگر به دست آورد.
البته فضای مجازی، دنیای فناوری و ابزارهای مدرن نیز در این زمینه سهمی دارند؛ اما دنیای امروز صرفاً تصاویر و پیامهایی را از ملتها به ما میرساند که گاهی سانسور شدهاند و به عمق مسائل وارد نمیشوند. از طریق فیلم، سریال، تصاویر و مستندها شاید بتوانیم گوشهای از فرهنگ یک جامعه را درک کنیم و بشناسیم؛ اما ادبیات، کتابها و تاریخ یک جامعه، اطلاعات بهتر و عمیقتری در اختیار ما قرار میدهند و امکان شناخت دقیقتری از آن جامعه را فراهم میکنند.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.