حسین گنجی گفت: بحران الزاماً گفتوگو را از میان نمیبرد، اما آن را دچار لکنت میکند. در شرایط بحرانی معمولاً حجم حرفزدن افزایش مییابد و ظرفیت شنیدن کاهش پیدا میکند.
حسین گنجی، روزنامهنگار و پژوهشگر عرصه هنر و ارتباطات به ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران گفت: بحران الزاماً گفتوگو را از میان نمیبرد، اما آن را دچار لکنت میکند. در شرایط بحرانی معمولاً حجم حرفزدن افزایش مییابد و ظرفیت شنیدن کاهش پیدا میکند. ترس، خشم و احساس تهدید، جامعه را به سمت موضعگیری سریع سوق میدهد و در چنین فضایی، صداهای سنجیده و اهل تامل مجال کمتری برای شنیدهشدن پیدا میکنند.
وی در ادامه به نسبت رسانه، فرهنگ و ارتباطات با شکلگیری افکار عمومی و ضرورت بازسازی امکان گفتوگو در شرایط بحرانی اشاره کرد و ادامه داد: مشکل از جایی آغاز میشود که پرسش را مخالفت و مخالفت را دشمنی تلقی کنیم. در این وضعیت، بهجای شنیدن حرف، هویت گوینده را داوری میکنیم. جامعه ممکن است پر از صدا باشد، اما تعدد صداها را نباید با گفتوگو اشتباه گرفت. گفتوگو زمانی اتفاق میافتد که شنیدن دیگری، دستکم امکان بازاندیشی در موضع ما را فراهم کند.
گنجی همچنین درباره اهمیت گفتوگو در شرایط بحران اشاره کرد: در بحران هزینه نفهمیدن یکدیگر افزایش پیدا میکند. اختلافی که در وضعیت عادی ممکن است در حد یک مجادله باقی بماند، در بحران میتواند به خشونت، تصمیم اشتباه یا گسست اجتماعی منجر شود. تناقض همینجاست؛ درست زمانی بیشترین نیاز را به گفتوگو داریم که شرایط آن کمتر فراهم است.
نویسنده کتاب «چریک گفتوگو» ادامه داد: گفتوگو به تامل، صبوری، شنیدن و پذیرفتن پیچیدگی نیاز دارد، درحالیکه بحران ما را به سرعت، قطعیت و واکنش فوری سوق میدهد. هنر گفتوگو در چنین وضعیتی این است که بتوانیم میان آنچه میدانیم، آنچه نمیدانیم و آنچه دربارهاش اختلاف داریم، تمایز قائل شویم. توافق نیز الزاما مقصد نهایی گفتوگو نیست؛ گاهی دستاورد مهمتر، روشنشدن دقیق محل اختلاف است.
گنجی با انتقاد از برخی رویکردهای رسانهای در شرایط بحرانی گفت: یکی از مشکلات جدی امروز این است که بخشی از رسانهها بهجای مراجعه به افراد صاحب دانش و تجربه، سراغ چهرههایی میروند که جمله تندتری بگویند و بازدید بیشتری ایجاد کنند. این منطق متاسفانه به رسانههای جدی هم سرایت کرده است. سلبریتیزدگی و اقتصاد توجه، انتخاب مصاحبهشونده، تیتر و حتی پرسش خبرنگار را تحت تاثیر قرار داده است.
وی تاکید کرد: رسانه نباید به کارخانه تولید هیجان تبدیل شود. وظیفه حرفهای آن تفکیک خبر از تحلیل و ادعا از واقعیت، انتخاب صاحبنظر بر اساس صلاحیت و واداشتن صاحبان قدرت به پاسخگویی است. چندصدایی نیز به معنای اعتبار برابر همه ادعاها نیست. رسانه باید امکان بیان دیدگاههای مختلف را فراهم کند، اما همزمان میان سخن مستند و ادعای بیپشتوانه تمایز بگذارد.
این پژوهشگر هنر و ارتباطات با اشاره به ضرورت حفظ انسجام اجتماعی در شرایط بحرانی افزود: کاهش تنش را نباید با خاموشکردن اعتراض اشتباه گرفت. انسجام اجتماعی از سکوت به دست نمیآید؛ از امکان بیان اختلاف بدون تبدیل دیگری به دشمن شکل میگیرد.
گنجی در ادامه به نقش گفتوگو در پردازش تجربههای جمعی ناشی از بحرانها اشاره کرد و ادامه داد: نخست باید میان امکان سخن گفتن و واداشتن به سخن گفتن تفاوت قائل شد. کسی که فقدان، جنگ یا یک بحران را تجربه کرده، باید حق روایت تجربهاش را داشته باشد؛ همانطور که حق دارد هنوز نخواهد درباره آن حرف بزند. رسانه نباید رنج انسان را به ماده خام تولید محتوا تبدیل کند.
این پژوهشگر با بیان اینکه شنیدهشدن میتواند تجربه فردی را وارد حافظه جمعی کند و مانع گمشدن انسانها پشت آمار شود، گفت: ترس از قضاوت، بیاعتمادی، احساس ناامنی و نگرانی از سوءاستفاده از روایت شخصی، از مهمترین موانع شکلگیری چنین گفتوگوهایی هستند. روزنامهنگاری مسئولانه باید اختیار را به راوی بازگرداند؛ به این معنا که حریم خصوصی افراد را محترم بشمارد، از پرسشهای تحریکآمیز برای گرفتن اشک و هیجان پرهیز کند و مسئله را پس از فروکشکردن موج خبری نیز پیگیری کند. رنج مردم نباید فقط تا زمانی دیده شود که ارزش خبری دارد. گفتوگو زمانی معتبر است که شنیدن را به مسئولیت و پاسخگویی متصل کند.
وی همچنین با اشاره به ظرفیت کتاب در تقویت همدلی و گفتوگو با دیگری بیان کرد: مهمترین کاری که کتاب میتواند انجام دهد، بهتعویقانداختن داوری است. فضای رسانهای امروز ما را به قضاوت سریع عادت داده است؛ کتاب، بهویژه ادبیات، تاریخ، زندگینامه و جستار، فرصت میدهد مدتی در جهان دیگری بمانیم و موقعیت او را پیش از داوری بفهمیم. فراموش نکنیم که همدلی به معنای تایید دیگری نیست. ممکن است منطق تصمیم یک شخصیت یا تجربه یک گروه را بفهمیم و همچنان با آن مخالف باشیم. ارزش کتاب دقیقاً در ایجاد همین فاصله میان فهمیدن و حکمکردن است.
گنجی با تاکید بر اینکه کتابخواندن بهخودیخود کسی را مداراگر نمیکند، توضیح داد: اگر فقط آثاری را بخوانیم که عقاید قبلی ما را تایید میکنند، کتاب نیز میتواند به اتاق پژواک تبدیل شود. خواندن زمانی به گفتوگو کمک میکند که متنی بتواند چیزی را که قطعی میپنداشتیم، دوباره به پرسش تبدیل کند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود درباره ظرفیت کتاب برای شکستن انحصار روایت و بازتاب صداهای کمتر شنیده شده گفت: قدرت روایت مسلط فقط در آنچه میگوید نیست؛ در تعیین چیزهایی است که اجازه دیدهشدن پیدا نمیکنند. کتاب میتواند این نظم را مختل کند، زیرا امکان ثبت تجربههایی را دارد که در خبرهای روزانه، روایت رسمی یا هیاهوی شبکههای اجتماعی حذف یا سادهسازی شدهاند. خاطره، تاریخ شفاهی، گزارش، جستار و ادبیات میتوانند یک واقعه را از چشم کسانی بازسازی کنند که معمولاً موضوع روایتاند، نه صاحب روایت. بااینحال چندصدایی را هم نباید رمانتیک کرد.
گنجی در بخش دیگری از سخنان خود با تاکید بر اهمیت فراهمکردن امکان انتشار برای صداهای مختلف بیان کرد: هر روایت باید همچنان قابل نقد و در جایی که ادعای واقعیت دارد، قابل راستیآزمایی باشد. برای مقابله با یک روایت مسلط نباید روایت بسته دیگری ساخت. مسئله مهمتر، امکان انتشار است. تا زمانی که برخی صداها امکان نوشتهشدن، انتشار و توزیع ندارند، صحبت از تکثر ناقص است. زیادبودن تعداد کتابها لزوما به معنای متکثربودن فضای فکری نیست. پرسش اصلی این است که چه کسانی امکان روایتکردن پیدا کردهاند و چه کسانی هنوز بیرون این میدان ایستادهاند؟
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.