نصیر آرین گفت: کار نقد، گفتوگو با جزئیات است. کار نقد و ادبیات، کلنجار رفتن با جزئیات است. به همین دلیل، فکر میکنم امروز بیش از گذشته به ادبیات و نقد ادبی نیاز داریم. باید به ادبیات بازگردیم تا نظام فکری خود را دوباره با جزئیات و جزئینگری آشتی دهیم.
به گزارش ستاد خبری سیوچهارمین هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، هر کتاب فرصتی برای مواجهه با اندیشهای دیگر و ورود به جهانی متفاوت است؛ فرصتی که با خواندن آغاز میشود و میتواند به پرسش، تامل و گفتوگو برسد. شعار امسال هفته کتاب، «با کتاب گفتوگو کنیم»، بهانهای شد تا با نصیر آرین، استاد و پژوهشگر حوزه ادبیات و نقد ادبی، درباره نسبت کتاب، ادبیات و گفتوگو صحبت کنیم. این گفتوگو را بخوانید.
شعار هفته کتاب سیوچهارم «با کتاب گفتوگو کنیم» است؛ با توجه به فعالیت شما در حوزه نقد و نظریه ادبی، گفتوگو با یک اثر ادبی چگونه شکل میگیرد؟
نقد یا کرایتیک (Critique) ارتباط مستقیمی با کرایسیس (Crisis) یا درواقع بحران، دارد. ما برای حل بحران و مواجهه با موقعیتهای بحرانی به گفتوگو نیاز داریم. بنابراین، نقد اساسا خود نوعی گفتوگوست. گفتوگو با یک اثر از مواجهه فرد، خواننده یا منتقد با متن شکل میگیرد. این مواجهه ممکن است از منظر توافق با اثر و محتوای آن باشد یا از منظر تضاد و مخالفت با آن. درواقع، فرد از یک منظر مشخص به متن نزدیک میشود و بر اساس همان منظر، گفتوگو با اثر را آغاز میکند. از نظر من، نقد نوعی گفتوگو با متن، با بحران و با وضعیت است. ما در نخستین مواجهه با یک متن یا اثر، تصمیم میگیریم که چگونه با آن وارد گفتوگو شویم. همین مواجهه نخست، آغاز شکلگیری گفتوگوست.
آیا خواننده در مواجهه با متن صرفا معنای موردنظر نویسنده را دریافت میکند یا میتواند به برداشتها و معناهای تازهای برسد؟
باید بگویم این پرسش بارها مطرح شده است. از نظر من، معنا چیزی نیست که از پیش درون یک اثر یا متن قرار داده شده باشد تا خوانندگان مختلف، با دیدگاهها و رویکردهای متفاوت آن را کشف کنند. معنا از پیش در متن جاگذاری نشده است. نکته دیگر اینکه ادبیات معادل «معنا» (Meaning) نیست؛ ادبیات با «مفهوم» (signification) سروکار دارد. یک اثر ادبی هویت مفهومی دارد و این هویت از طریق گفتوگوهای متفاوت و مواجهه از منظرهای گوناگون شکل میگیرد. هر خواننده بر اساس افق انتظارات، ذهنیات و نظام نشانهای ذهنی خود، در گفتوگو با متن، معنا تولید میکند. به همین دلیل، معنا و مفهوم در متون ادبی بسیار لغزان و غیرثابت هستند.
هر خواننده معنایی به متن میافزاید و معنایی خاص از آن دریافت میکند. از همین منظر میتوان به بحث رولان بارت درباره فرامتن یا پاراتکست اشاره کرد. آنچه در اینجا اهمیت دارد، این است که خواننده در مواجهه و گفتوگو با متن، مفهوم میآفریند و معنا خلق میکند. کار منتقد واقعی نیز همین است؛ او با تکیه بر نشانههای موجود در متن، به آن معنا میافزاید و از نظر مفهومی و معنایی غنیترش میکند. بنابراین، نقد صرفا دریافت معنای موجود در متن نیست، بلکه نوعی مشارکت در تولید معناست.
شما در نوشتهها و پژوهشهایتان به این پرسش پرداختهاید که ادبیات چه میکند و چه چیزی به جهان ما میافزاید. به نظر شما ادبیات چه نوع شناختی از انسان و جامعه به دست میدهد که از راههای دیگر بهسادگی امکانپذیر نیست؟
این پرسشی است که همیشه از خودم پرسیدهام؛ نه فقط درباره ادبیات، بلکه درباره هر علم و حوزهای که با آن درگیر میشوم. نخستین پرسشی که به ذهنم میرسد این است که این علم چه میکند و چه کاری انجام میدهد؟ این همان مسئله شأن نزول یا اسباب نزول ادبیات است. پرسش من این است که ادبیات چه میکند که ما نمیتوانیم همان کار را با تاریخ، ژورنالیسم یا روزنامهنگاری انجام دهیم؟
پس از سالها فکر کردن درباره این موضوع، به این نتیجه رسیدهام که اگر کسی در هر حوزهای نتواند به این پرسش پاسخ دهد که آن علم یا حوزه چه کاری انجام میدهد، تمام تلاشهای دیگرش در آن زمینه، از نظر من، عبث خواهد بود. زیرا هر پرسش و پژوهشی در حوزه ادبیات باید بر اساس درک ما از کارکرد و شأن نزول ادبیات شکل بگیرد. اگر این مسئله در ذهن پژوهشگر نباشد، پاسخهایی که ارائه میکند ممکن است با پاسخهایی که از منظر تاریخ، ژورنالیسم یا حوزههای دیگر داده میشود، تفاوت چندانی نداشته باشد.
من پس از سالها به این نتیجه رسیدهام که ادبیات کاری انجام میدهد که با کارکرد سایر حوزههای هنر و علم متفاوت است. اما مسئله اصلی این است که این تفاوت کجاست؟ ادبیات چه میکند که ژورنالیسم، تاریخ یا فلسفه نمیتواند همان کار را انجام دهد؟ برای پاسخ به این پرسش، به کتابی از دیوید هرمن ارجاع میدهم که سالها پیش خواندهام. کتاب «عناصر بنیادین در نظریههای روایت» به من کمک کرد تا پاسخ روشنتری برای خودم پیدا کنم. هرمن در این اثر چهار ویژگی ذاتی را برای روایت برمیشمارد. من پس از خواندن آن به این نتیجه رسیدم که این ویژگیها مختص روایت نیستند، بلکه میتوانند ویژگیهای ذاتی ادبیات نیز باشند. به اعتقاد من، با شناخت این چهار ویژگی میتوانیم به این پرسش پاسخ دهیم که ادبیات چه میکند و یک متن یا اثر ادبی چه ویژگیهایی دارد.
نخستین ویژگی، موقعیتمندی است. اگر بخواهم این مفهوم را در ارتباط با ادبیات توضیح دهم، ترجیح میدهم آن را بافت گفتمانی بنامم. منظور این است که مفهومی که در روایت یا اثر ادبی به آن پرداخته میشود، در چه بافت گفتمانی عرضه شده است. این بافت ممکن است اجتماعی، سیاسی یا روانشناختی باشد. اهمیت این مسئله از آنجا ناشی میشود که زبان، صرفاً به دلیل زبان بودن، معنا ندارد؛ بلکه در موقعیتی که قرار میگیرد، صاحب معنا میشود. همانطور که هر کلمه در زبان، بسته به موقعیتی که در آن به کار میرود، معنای خاصی پیدا میکند، ادبیات نیز چنین وضعیتی دارد. اینکه چه کسی یک متن را میگوید و در چه موقعیتی آن را بیان میکند، اهمیت اساسی دارد.
بنابراین، موقعیتمندی یا بافت گفتمانی، یکی از ویژگیهای ذاتی ادبی بودن یک متن است. ما در مواجهه با ادبیات، برخلاف برخی حوزهها مانند روزنامهنگاری به دنبال انتقال یا دریافت پیام نیستیم؛ بلکه باید به بافت و وضعیت گفتمانی اثر توجه کنیم. شما «شاهنامه» فردوسی را بدون درک بافت و گفتمان آن نمیفهمید. همینطور تاریخ بیهقی را نمیتوان بدون توجه به موقعیتمندی و وضعیت گفتمانی حاکم بر متن بهدرستی درک کرد. برای فهم این آثار، باید بدانیم در چه فضای اجتماعی، سیاسی، احساسی و ادراکی خلق شدهاند. اگر این فضاها و نظامهای نشانهای را درک نکنیم، به پاسخ این پرسش که ادبیات چه میکند، نخواهیم رسید.
ویژگی مهم دیگری که دیوید هرمن به آن اشاره میکند، جهانسازی و جهانویرانی (World-making / World-destruction) است. این ویژگی برای شناخت کارکرد ادبیات بسیار کلیدی است. باور من این است که اگر ادبیات جهانی نسازد یا جهانی را ویران نکند، اساسا کاری انجام نداده است. ادبیات باید یکی از این دو کار را انجام دهد: یا جهانی بسازد یا جهانی را ویران کند.
وقتی از جهان صحبت میکنیم، منظورمان جهانهای ممکن (Possible Worlds) است که ادوارد سعید از آن سخن میگوید. ادبیات جهانهای ممکن میسازد و گاهی جهان موجود را ویران میکند. این همان چیزی است که در نظریههای ادبی، از جمله در اندیشه کولریج، نیز میتوان رد آن را دید؛ ادبیات جهانی میسازد که عین واقعیت موجود نیست. نمونه روشن این جهانسازی و جهانویرانی را میتوان در مثنوی مولانا دید. مولانا در مثنوی، جهان اعتقادات رسمی و معمول آدمها را به چالش میکشد و ویران میکند و سپس از دل آن، جهان دیگری میسازد. هر داستان مثنوی را که در نظر بگیرید، میبینید که جهانی را ویران میکند و بر ویرانههای آن، جهان دیگری میسازد.
برای مثال، در یکی از داستانهای دفتر پایانی مثنوی، مولانا از زبان شیطان روایتی متفاوت درباره آفرینش آدم مطرح میکند. شیطان به خدا میگوید با من درست رفتار کن، وگرنه رازی را که از تو میدانم فاش خواهم کرد. وقتی خدا از او میپرسد چه رازی را میخواهد آشکار کند، شیطان به ماجرای آفرینش آدم و سجده کردن فرشتگان اشاره میکند و میگوید تنها کسی بوده که آنچه را در آن لحظه رخ داده، دیده و از آن آگاه است.
در این روایت، مولانا فهم معمول و رسمی ما از آفرینش را به چالش میکشد و آن را ویران میکند؛ البته برای رسیدن به مفهوم موردنظر خود و در چارچوب بافت ذهنی و فکریاش که به مسئله وحدت وجود مربوط میشود. ما زمانی میتوانیم این داستان را درک کنیم که موقعیتمندی و بافت گفتمانی آن را بشناسیم. تا زمانی که ندانیم مولانا چه جهانی را ویران میکند، نمیتوانیم بفهمیم قرار است چه جهان دیگری بسازد. به همین دلیل، معتقدم جهانسازی و جهانویرانی از اساسیترین کارکردهای ادبیات هستند. اگر اثری هیچکدام از این دو کار را انجام ندهد، از نظر من اثر ادبی نیست.
ویژگی سوم، مسئله شباهت (what it’s like) است؛ یعنی اینکه اثر ادبی شبیه چه چیزی است و اگر بخواهیم تصویری از ادبیات ارائه کنیم، این تصویر چه خواهد بود؟ همانطور که میدانید، ارسطو نیز به این ویژگی ادبیات verisimilitude میگوید. یعنی ادبیات به واقعیت شباهت دارد، اما خود واقعیت نیست. چرا؟ چون ادبیات جهانی برساخته است. ادبیات واقعیت موجود را بازآفرینی و در عین حال دگرگون میکند؛ بنابراین، نمیتواند عین همان واقعیتی باشد که از آن فاصله گرفته است. ادبیات ممکن است بسیار شبیه واقعیت باشد، اما خود واقعیت نیست. به بیان دیگر، ادبیات جهانی شبیه واقعیت میسازد، اما آن جهان همواره جهانی برساخته است. برای درک این جهان برساخته و جهان ویرانشده نیز باید آن را در بافت گفتمانی خودش قرار دهیم و موقعیتمندی متن را بشناسیم.
اما ادبیات چه نوع شناختی از انسان و جامعه به دست میدهد؟
به اعتقاد من، ادبیات شناختی از جهان و انسان ارائه میکند که بهسادگی در تاریخ، ژورنالیسم و سایر حوزههای علمی پیدا نمیشود. ادبیات جهان جزئیات است؛ جهان کسانی است که دیگر کلیات آنها را اقناع نمیکند و برای شناخت و درک جهان به جزئیات نیاز دارند. ادبیات هنر جزئیات است. شناختی که ادبیات تولید میکند، شناخت جزئیات مسائل است، نه کلیات آنها. این نوع شناخت از راههای دیگر بهسادگی به دست نمیآید.
برای مثال، شما در تاریخ درباره حسنک وزیر چه میدانید؟ کلیات ماجرا را میدانید؛ اینکه حسنک وزیر به دلایلی کشته شد. اما وقتی روایت کشته شدن او را در تاریخ بیهقی میخوانید، با چنان جزئیاتی مواجه میشوید که تجربه شما از آن واقعه کاملا متفاوت میشود. آنچه شما را اقناع میکند، همین جزئیات است. شما دیگر به دنبال دانستن کلیات ماجرا نیستید؛ بلکه میخواهید آن لحظهها، رفتارها و جزئیات را ببینید و درک کنید. این همان کاری است که ادبیات انجام میدهد.
در روزگاری که بسیاری از افراد اطلاعات خود را از محتوای کوتاه و سریع فضای مجازی دریافت میکنند، چه تفاوتی میان خواندن عمیق یک اثر ادبی و مواجهه گذرا با محتوا وجود دارد؟ آیا کتاب هنوز میتواند قدرت پرسشگری و تفکر انتقادی را در مخاطب تقویت کند؟
امروز فقط با گسترش فضای مجازی مواجه نیستیم؛ بلکه نظام اطلاعاتی جهان نیز با ظهور و پیشرفت هوش مصنوعی در حال دگرگونی است. هرچه این فناوری پیشرفت میکند، به همان اندازه انسانها در کسب اطلاعات به سمت کلینگری و عمومیتبخشی گرایش پیدا میکنند.
این پرسش با موضوع قبلی ارتباط مستقیمی دارد. به اعتقاد من، در شرایطی که افراد اطلاعات خود را از محتوای کوتاه و مختصر فضای مجازی دریافت میکنند و هوش مصنوعی نیز اطلاعات را به شکل سریع و فشرده در اختیار آنها قرار میدهد، نقش کتاب، تفکر انتقادی و تفکر ادبی برجستهتر از گذشته شده است.
در محتوای کوتاهی که از طریق فضای مجازی دریافت میکنیم و در اطلاعاتی که هوش مصنوعی در اختیارمان قرار میدهد، معمولا جزئیات چندان مطرح نیستند؛ آنچه بیشتر دیده میشود، کلینگری و کلیتانگاری است. این وضعیت ممکن است ما را دچار نوعی مغالطه کند؛ یعنی بر اساس اطلاعات کوتاه و کلی، به نتیجهای برسیم و آن را به سایر مسائل نیز تعمیم دهیم، بدون اینکه جزئیات هر مسئله را درک کرده باشیم. کار نقد، گفتوگو با جزئیات است. کار نقد و ادبیات، کلنجار رفتن با جزئیات است. به همین دلیل، فکر میکنم امروز بیش از گذشته به ادبیات و نقد ادبی نیاز داریم. باید به ادبیات بازگردیم تا نظام فکری خود را دوباره با جزئیات و جزئینگری آشتی دهیم.
تفکر انتقادی زمانی شکل میگیرد که در جزئیات یک مسئله دقت کنیم. این موضوع فقط به ادبیات محدود نیست و در هر علم دیگری نیز صدق میکند. در کلیاتی که به شناخت جمعی تبدیل شدهاند، معمولا مناقشه و گفتوگوی چندانی وجود ندارد؛ گفتوگو و مباحثه بیشتر بر سر جزئیات شکل میگیرد. نیروی پرسشگری و تفکر انتقادی ما را به سمت جزئیات هدایت میکند و اثر ادبی دریایی از جزئیات است.
برای مثال، در شاهنامه فردوسی، در یکی از داستانها، رستم با یکی از شاهان یا پهلوانان مواجه میشود. در آن موقعیت، قرار نیست رستم زودتر از طرف مقابل از اسب پیاده شود؛ زیرا زودتر پیاده شدن میتواند نوعی کسر شأن برای پهلوان تلقی شود. اما از آنجا که آن شخص با رستم رابطه خانوادگی دارد، رستم زودتر از اسب پایین میآید. با این حال، برای اینکه بهانهای به دست دیگران ندهد و از انتقاد ایرانیان در امان بماند، هنگام پیاده شدن دست خود را به سمت آفتاب بلند میکند؛ گویی برای نیایش و عبادت از اسب پایین آمده است، نه برای احترام به آن پهلوان یا شاه. به نظر من، این جزئیات شاهنامه بسیار لذتبخشاند. لذت من از این داستان به این نیست که رستم در جنگ برتری پیدا کرده یا بر پهلوان دیگری پیروز شده است؛ بلکه کشف همین جزئیات است که اهمیت دارد. اینکه چرا رستم هنگام پایین آمدن از اسب دستش را به سمت آفتاب بلند میکند، پرسشی است که با دقت و تفکر میتوان به آن رسید.
در داستانهای شاهنامه و مثنوی و حتی در شعر حافظ، با چنین جزئیاتی مواجه میشویم. کشف این جزئیات لذتبخش است اما به پرسشگری، تفکر انتقادی و تلاش نیاز دارد. ما بهسادگی متوجه آنها نمیشویم. بسیاری از افراد نه ادبیات را بهدرستی میشناسند و نه علاقهای به شناخت آن دارند؛ زیرا کشف جزئیات نیازمند تفکر و زحمت است.
در این زمینه، به مقالهای از دکتر امینی، استاد دانشگاه شیراز، اشاره میکنم که سالها پیش با عنوان «تحلیل بیت از حافظ برای درک بهتر نظریه فرمالیسم» نوشته شده بود. ایشان در آن مقاله سه شعر از سعدی، حافظ و نیما را از منظر صورتگرایی بررسی کرده بود. وقتی مقاله را میخوانید، از کشفی که منتقد انجام میدهد، لذت میبرید و بهتر متوجه میشوید که ادبیات چه کاری انجام میدهد که سایر حوزهها به همان شکل انجام نمیدهند.
او ابتدا شعری از سعدی را بررسی میکند که در وزنی کوتاه سروده شده است. سپس به سراغ بیتی از حافظ میرود:
«شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین حائل
کجا دانند حال ما سبکباران ساحلها»
و در ادامه، شعری از نیما را بررسی میکند:
«آی آدمها که بر ساحل نشسته شاد و خندانید...»
کشف این منتقد آن است که وزن و طول هر یک از این اشعار میتواند حکایت از وضعیت و میزان رنج انسان در روزگار هر شاعر داشته باشد. او معتقد است رنج انسان از زمان سعدی تا حافظ و سپس نیما گستردهتر شده و هر شاعر این رنج را در قالب و فرم شعر خود بازتاب داده است. شعر کوتاه سعدی، رنجی را در اندازه و ظرفیت همان زمان نشان میدهد؛ در شعر حافظ، با وزنی طولانیتر و گسترهای متفاوت از رنج مواجه میشویم و در شعر نیما، این رنج در قالب شعری گستردهتر و در فضایی چندسطری و متفاوت نمود پیدا میکند.
این همان کشف است؛ کشفی که از حس پرسشگری، نگاه انتقادی و دقت به جزئیات به دست میآید. بنابراین، به اعتقاد من، امروز بیش از هر زمان دیگری باید به ادبیات و نقد ادبی رجوع کنیم؛ زیرا تفکر انتقادی بدون توجه به جزئیات شکل نمیگیرد.
ادبیات فارسی در گستره جغرافیایی و فرهنگی متنوعی شکل گرفته و در ایران و افغانستان تجربههای متفاوتی را بازتاب داده است. کتاب و ادبیات چگونه میتوانند زمینه گفتوگو و شناخت متقابل میان این دو جامعه فارسیزبان را فراهم کنند؟
به اعتقاد من، ادبیات را نمیتوان به همزبانی، جغرافیای خاص یا همسایگی محدود کرد. من که اکنون با فضای آکادمیک و دانشگاههای آمریکایی نیز در ارتباط هستم، میبینم که شناخت گسترده و متنوعی از مولانا، فردوسی و حافظ در دانشگاههای غربی وجود دارد. بنابراین، زبان و جغرافیا هرگز نمیتوانند مرز یا مانعی برای گسترش ادبیات باشند. ادبیات راه خودش را پیدا میکند و به هر نقطهای از جهان که نیاز به آن نوع تفکر و اندیشیدن وجود داشته باشد، راه مییابد.
کشورهای فارسیزبان مانند افغانستان، ایران و تاجیکستان نیز از نظر فرهنگی مرز مشخصی میان خود ندارند. البته مرزهای سیاسی موضوع دیگری است و باید آن را از بحث فرهنگی جدا کرد. به همین دلیل، پرسش درباره اینکه چگونه باید از طریق ادبیات میان این کشورها شناخت متقابل ایجاد کنیم، از نظر من پرسشی است که باید در آن تجدیدنظر کرد؛ زیرا از منظر فرهنگی، ما با یکدیگر بیگانه نیستیم. ما به همان اندازه از تولستوی لذت میبریم که هموطنان او لذت میبرند و به همان اندازه از شکسپیر بهره میبریم که هموطنان شکسپیر. از این منظر، مرزی وجود ندارد. البته درست است که از طریق کتاب و ادبیات میتوانیم شناخت دقیقتری از جوامع و فرهنگهای دیگر به دست آوریم، اما مسئله این است که شناخت با اطلاعات متفاوت است.
ما در داخل کشورهای خودمان نیز میلیونها نفر را داریم که ادبیات را نمیشناسند؛ حتی ممکن است برخی از آنها ادبیات تدریس کنند یا استاد دانشگاه باشند. این وضعیت فقط به ایران محدود نیست و در افغانستان، تاجیکستان و دیگر کشورها نیز وجود دارد. بنابراین، مسئله شناخت را باید به شکل دیگری بررسی کرد. شناخت مسئلهای نیست که جغرافیا یا فاصله مکانی باعث افزایش یا کاهش آن شود. شناخت از طریق تفکر، اندیشیدن و توجه به جزئیات شکل میگیرد. چهبسا همسایهها و کسانی که هر روز در خیابان و کوچه میبینیم، از نظر شناختی با ما فاصله زیادی داشته باشند.
شناخت فرهنگی و ادبی از طریق نزدیک یا دور بودن مرزهای جغرافیایی و سیاسی حاصل نمیشود؛ بلکه از راه تفکر امکانپذیر است. کسی که در تاجیکستان درباره سعدی میاندیشد و کسی که در نقطهای دیگر از جهان درباره حافظ، مولانا یا فردوسی تفکر میکند، میتوانند شناخت متقابلی از یکدیگر داشته باشند؛ حتی اگر هرگز یکدیگر را ملاقات نکرده باشند. ممکن است این شناخت متقابل هیچگاه به یک رابطه ظاهری و دیدار حضوری تبدیل نشود، اما از آنجا که هر دو درباره موضوعی میاندیشند و به جزئیات جهان فکری و ادبی یکدیگر توجه میکنند، نوعی شناخت میان آنها شکل میگیرد. بنابراین، شناخت در مسائل فرهنگی و ادبی با بحث اطلاعات متفاوت است. برای کسب اطلاعات لزوماً به ادبیات نیاز نداریم؛ ادبیات با مسئله شناخت سروکار دارد و این شناخت را هیچ مرز جغرافیایی یا سیاسی نمیتواند محدود کند.
من حتی معتقدم از این منظر میتوانم به نیما و فروغ نزدیکتر از برخی اعضای خانواده آنها باشم؛ زیرا با آثارشان زندگی میکنم و درباره آنها میاندیشم. من به جزئیات گفتمانهای ذهنی و احساسی آنها توجه میکنم و همین توجه و تفکر است که امکان شناخت عمیقتر را فراهم میکند.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.