رئیس انجمن کتابداری و اطلاعرسانی ایران با بیان اینکه کتابخانه در روزهای آرام، محل دانایی و یادگیری است، گفت: کتابخانه در روزهای بحران میتواند محل امید، همدلی و بازسازی پیوندهای انسانی باشد. شاید یکی از مهمترین رسالتهای کتابخانهها در جهان امروز همین باشد.
محمد زرهساز؛ رئیس انجمن کتابداری و اطلاعرسانی ایران در گفتوگو با ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران بر نقش اجتماعی و انسانی کتابخانهها در شرایط بحرانی تاکید کرد و ادامه داد: کتابخانهها فراتر از مراکزی برای دسترسی به منابع اطلاعاتی و یادگیری، میتوانند به فضاهایی برای ارتباط، تعامل اجتماعی و احساس تعلق تبدیل شوند و در حفظ پیوندهای انسانی و تقویت تابآوری جامعه نقش موثری ایفا کنند.
وی با اشاره به کارکردهای اجتماعی کتابخانهها در شرایط بحرانی مانند جنگ، همهگیری کرونا و بلایای طبیعی گفت: یکی از مهمترین کارکردهای کتابخانهها که در شرایط بحرانی بیش از هر زمان دیگری آشکار میشود، نقش اجتماعی و انسانی آنهاست. ما معمولا کتابخانه را مکانی برای دسترسی به منابع اطلاعاتی، مطالعه و یادگیری میشناسیم؛ اما کتابخانه فراتر از این کارکردها، نهادی اجتماعی و فضایی برای ارتباط، تعامل و احساس تعلق به جامعه است.
زرهساز ادامه داد: در شرایطی مانند جنگ، همهگیری کرونا یا وقوع بلایای طبیعی، یکی از نخستین آسیبهایی که افراد تجربه میکنند، گسست ارتباطات اجتماعی و احساس تنهایی و ناامنی روانی است. در چنین شرایطی کتابخانهها از طریق خدمات حضوری و غیرحضوری، گروههای کتابخوانی، برنامههای فرهنگی و شبکههای ارتباطی خود میتوانند به حفظ پیوندهای انسانی کمک کنند.
رئیس انجمن کتابداری و اطلاعرسانی ایران با اشاره به تجربه کتابخانهها در دوران کرونا بیان کرد: در آن دوران که امکان حضور فیزیکی افراد در بسیاری از فضاهای عمومی محدود شده بود، کتابخانهها با بهرهگیری از ظرفیتهای دیجیتال، برگزاری نشستهای مجازی، معرفی کتاب، قصهگویی آنلاین و ایجاد گروههای گفتوگو تلاش کردند ارتباط خود را با مخاطبان حفظ کنند. با این کار بجز تداوم کار، افراد احساس میکردند همچنان عضوی از یک اجتماع هستند و میتوانند تجربهها، نگرانیها و احساسات خود را با دیگران به اشتراک بگذارند.
زرهساز ادامه داد: در شرایط جنگ و بلایای طبیعی نیز کتابخانهها میتوانند با فراهم کردن دسترسی به اطلاعات معتبر، ایجاد فضاهای امن برای حضور و تعامل افراد، ارائه منابع متناسب با نیازهای روانی و اطلاعاتی جامعه و سازماندهی فعالیتهای فرهنگی، نقش موثری ایفا کنند.
وی با بیان اینکه کتاب و کتابخوانی در شرایط بحران را نباید به چشم سرگرمی یا گذران وقت دید، گفت: کتاب میتواند ابزاری برای معنا بخشیدن به تجربههای دشوار، مدیریت هیجانات و بازیابی امید باشد. وقتی فردی در یک گروه کتابخوانی متوجه میشود دیگران نیز تجربهها و نگرانیهای مشابهی دارند، احساس تنهایی او کاهش پیدا میکند.
این استاد حوزه کتابداری با تاکید بر ضرورت توجه به جایگاه اجتماعی کتابخانهها در شرایط بحرانی افزود: کتابخانهها باید بیش از گذشته بهعنوان زیرساختهای اجتماعی و فرهنگی تابآوری جامعه مورد توجه قرار گیرند. سرمایهگذاری در کتابخانهها، در واقع سرمایهگذاری در حفظ پیوندهای اجتماعی و تقویت سلامت روان جمعی است.
زرهساز در ادامه با اشاره به ظرفیت کتاب و کتابخوانی برای ایجاد گفتوگو میان افراد با تجربهها و دیدگاههای متفاوت بیان کرد: یکی از ظرفیتهای کمتر دیدهشده کتاب و کتابخوانی، توانایی آنها در ایجاد زمینهای مشترک برای گفتوگو میان افرادی است که ممکن است از نظر سن، تجربه زیسته، موقعیت اجتماعی و حتی نگرشهای فکری تفاوتهای زیادی با یکدیگر داشته باشند.
وی افزود: کتاب میتواند نقطه شروع یک گفتوگو باشد؛ زیرا افراد را از تجربه شخصی و محدود خود فراتر میبرد و با موقعیتها و روایتهای دیگری آشنا میکند. گاهی افراد در مواجهه مستقیم با یکدیگر نمیتوانند بهراحتی درباره ترسها، نگرانیها یا تجربههای دشوارشان صحبت کنند؛ اما وقتی یک داستان، رمان، خاطره یا روایت مستند را میخوانند، شخصیتها و موقعیتهای آن اثر به واسطهای برای بیان احساسات و دیدگاههای خودشان تبدیل میشوند.
رئیس انجمن کتابداری و اطلاعرسانی ایران ادامه داد: در یک نشست کتابخوانی که کتابی با موضوع جنگ، مهاجرت، فقدان یا تجربه یک بلای طبیعی مورد بحث قرار میگیرد، ممکن است فردی که جنگ را تجربه کرده است، از خاطرات و نگرانیهای خود صحبت کند؛ فرد دیگری که تجربه مستقیمی از جنگ ندارد، از منظر یک نسل متفاوت به موضوع نگاه کند و شخص دیگری نیز تجربه فقدان یا جابهجایی ناشی از یک بحران را مطرح کند. در چنین وضعیتی، کتاب بهانهای برای شنیدن روایتهایی میشود که شاید در شرایط عادی امکان طرح و شنیده شدن آنها فراهم نباشد.
زرهساز با تاکید بر اهمیت نحوه مدیریت نشستهای کتابخوانی بیان کرد: شکلگیری چنین گفتوگویی به شیوه مدیریت نشست نیز بستگی دارد. تسهیلگر یا کتابدار باید فضایی ایجاد کند که افراد بدون ترس از قضاوت شدن بتوانند صحبت کنند، به دیدگاههای متفاوت احترام بگذارند و بهجای تلاش برای تحمیل نظر خود، شنونده تجربه دیگران باشند. ارزش چنین نشستهایی الزاماً در رسیدن به یک توافق یا نتیجه مشترک نیست. گاهی مهمترین دستاورد این است که فرد بتواند تجربه متفاوتی را بشنود، درباره پیشفرضهای خود تامل کند و بفهمد که دیگران نیز با وجود تفاوتهایشان، ترسها، امیدها و دغدغههای انسانی مشترکی دارند.
وی این فرایند را در تقویت همدلی، تحمل تفاوتها، اعتماد اجتماعی و سرمایه اجتماعی موثر دانست و ادامه داد: به همین دلیل گروههای کتابخوانی را صرفاً جمعهایی برای معرفی و نقد کتاب نمیدانم؛ بلکه آنها را میتوان نوعی اجتماع گفتوگو محور تلقی کرد که در آن مهارت شنیدن، گفتوگو و فهم متقابل تمرین میشود.
زرهساز در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ظرفیت کتابخانهها برای تبدیل شدن به پناهگاههای روانی و اجتماعی در شرایط بحران گفت: تجربه بحرانهای مختلف نشان میدهد که کتابخانهها ظرفیت تبدیل شدن به چیزی فراتر از یک فضای فیزیکی یا مرکز ارائه خدمات اطلاعاتی را دارند. آنها میتوانند به پناهگاههای اجتماعی و روانی تبدیل شوند؛ البته این نقش بهصورت خودکار شکل نمیگیرد و نیازمند برنامهریزی، شناخت نیازهای جامعه و بازتعریف ماموریتهای کتابخانههاست.
وی درباره مفهوم پناهگاه روانی در کتابخانهها توضیح داد: منظور از این تعبیر آن نیست که کتابخانه جایگزین خدمات تخصصی روانشناختی یا درمانی شود؛ بلکه کتابخانه باید فضایی امن، پذیرا و قابل اعتماد باشد که افراد بتوانند در آن احساس تعلق کنند، از انزوای اجتماعی فاصله بگیرند، به اطلاعات معتبر دسترسی داشته باشند و فرصت بیان و به اشتراک گذاشتن تجربههای خود را پیدا کنند.
رئیس انجمن کتابداری و اطلاعرسانی ایران با اشاره به تجربه دوران کرونا افزود: اهمیت این موضوع در آن دوران، در قالب ارتباطات مجازی و استمرار فعالیتهای فرهنگی کتابخانهها نمایان شد. در بحرانهای ناشی از جنگ یا بلایای طبیعی نیز کتابخانهها میتوانند با فراهم کردن منابع اطلاعاتی قابل اعتماد، خدمات ویژه برای کودکان و خانوادهها، فعالیتهای قصهگویی، برنامههای کتابخوانی جمعی و ایجاد فرصت تعامل میان افراد، به بازسازی تدریجی زندگی اجتماعی کمک کنند.
زرهساز با تاکید بر نیازهای انسانی در شرایط بحرانی گفت: باید به این نکته اساسی توجه کنیم که افراد در شرایط بحران فقط به اطلاعات نیاز ندارند؛ آنها به معنا، امید، ارتباط و شنیده شدن نیز نیازمندند. کتابخانه نهادی است که میتواند این نیازها را به یکدیگر پیوند دهد. کتابدار نیز در این میان صرفاً ارائهدهنده منابع نیست، بلکه میتواند نقش تسهیلگر یادگیری، ارتباط اجتماعی و گفتوگوی سازنده را بر عهده بگیرد.
وی به ضرورت توجه بیشتر به مفهوم «کتابخانه تابآور» در حوزه کتابداری و علوم اطلاعات اشاره کرد و افزود: کتابخانه تابآور، کتابخانهای است که بتواند در شرایط عادی و بحرانی، خدمات خود را متناسب با نیازهای جامعه بازطراحی کند، گروههای آسیبپذیر را شناسایی کند، ارتباط خود را با مخاطبان حفظ کند و در بازسازی سرمایه اجتماعی نقش داشته باشد.
زرهساز همچنین انجمن کتابداری و اطلاعرسانی ایران را در این زمینه دارای نقش مهمی دانست و عنوان کرد: این انجمن میتواند از طریق ترویج الگوهای نوین خدمات کتابخانهای در شرایط بحران، توانمندسازی کتابداران برای ایفای نقشهای اجتماعی و ارتباطی، حمایت از شکلگیری گروههای کتابخوانی و تقویت همکاری میان کتابخانهها، نهادهای فرهنگی و سازمانهای اجتماعی در این زمینه نقشآفرینی کند.
محمد زره ساز در پایان تاکید کرد: کتابخانه در روزهای آرام، محل دانایی و یادگیری است و در روزهای بحران میتواند محل امید، همدلی و بازسازی پیوندهای انسانی باشد. شاید یکی از مهمترین رسالتهای کتابخانهها در جهان امروز همین باشد؛ کمک به اینکه انسانها در دشوارترین شرایط نیز احساس نکنند تنها هستند و همچنان بتوانند با یکدیگر گفتوگو کنند، بیاموزند و امید را زنده نگه دارند.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار شد.