تبریز،-پیشینه-روشن-فرهنگی-و-راه-دشوار-تا-سرمنزل-کتابخوانی/-نجمه-شمس

تبریز، پیشینه روشن فرهنگی و راه دشوار تا سرمنزل کتابخوانی/ نجمه شمس

تبریز که پس از تهران و مشهد، سومین شهر بزرگ کشور و قطب فرهنگی و سیاسی شمال غرب ایران به حساب می‌آید، در تاریخ بارها ویران و تجدیدبنا شده و بنای فعلی آن به دوران اشکانی و ساسانی برمی‌گردد.
این شهرکه مهد مشاهیر بزرگ شعر، ادب، هنر، تاریخ و سیاست است در دو سده اخیر مبدأ بسیاری از تحولات اجتماعی و فرهنگی در کشور بوده از جمله قیام مردم تبریز در چهلم شهدای قم، نقشی کلیدی در انقلاب اسلامی ایران ایفا کرد. قیام عمومی مردم تبریز در 29 بهمن 1356 بزرگ‌ترین حضور یکپارچه مردم در سیر تکوین انقلاب اسلامی تا آن روز بود و شوک سیاسی بزرگی به رژیم پهلوی وارد کرد. در آستانه سی‌وهفتمین سالگرد این حماسه، گزارشی از وضع فرهنگی و کتابخوانی تبریز تهیه کرده ایم که در پی می‌آید.

جای خالی آثار بومی در کتابخانه‌های تبریز
سعید جلالی ستوده، قدیمی‌ترین ناشر تبریز با بیان اینکه در سال‌های اخیر با پایین آمدن شمارگان کتاب و کم شدن محسوس خرید کتاب در تبریز مواجه شده‌ایم، می‌گوید: «علاقه‌مندی جوانان به رسانه‌های جمعی و وضع اقتصادی، عوامل تاثیرگذار در کاهش کتابخوانی اهالی تبریزند. برای رفع این مشکل اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی باید با خرید کتاب‌های باارزش نویسندگان و ناشران بومی و توزیع آنها در کتابخانه‌های عمومی، دسترسی جوانان و تمام اقشار را به این آثار آسان کند تا رغبت به کتابخوانی افزایش یابد.»
وی به پایین آمدن کیفیت کتاب‌های ناشران تبریز اشاره می‌کند و می‌افزاید: «در اوضاع کنونی بیشتر ناشران تبریز تولید کتاب‌های تکلیفی و غیرانتخابی به‌ویژه آثار کمک‌آموزشی را به کتاب‌های فرهنگی و درشان سابقه تاریخی این شهر ترجیح می‌دهند.» نشر ستوده 36 سال پیش در تبریز فعال شد و تاکنون 180 عنوان کتاب منتشر کرده است.همچنین حسن اسدی از نویسندگان تبریز با اشاره به پیشرو بودن این شهر در صنعت چاپ و نشر می‌گوید: «وضع فعلی چاپ و نشر تبریز با پیشینه تاریخی آن سنخیت ندارد.» وی به نابسامانی سامانه توزیع کتاب در تبریز اشاره می‌کند و می‌افزاید: «به دلیل نبود تضمین فروش، نگاه اغلب ناشران شهر به این صنعت حرفه‌ای نیست و رغبتی به انتشار آثار خوب ندارند. در چنین وضعی، ناشران دنبال آثار قوی و فاخر نیستند و سفارشی کتاب چاپ می‌کنند.»
حسن سعیدی‌ ویجویه از دیگر نویسندگان تبریز هم به گرانی کاغذ و مشکلات مالی چاپ کتاب اشاره می‌کند و می‌گوید: «خرید کتاب از سوی اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی محدود است و نیاز ناشران را برآورده نمی‌کند. برای رفع مشکلات صنعت چاپ و نشر تبریز باید تسهیلات ویژه برای تأمین هزینه چاپ در اختیار نویسندگان قرار گیرند.» وی با بیان اینکه بیشتر نویسندگان تبریز ترجیح می‌دهند کتاب‌های خود را در تهران عرضه کنند، می‌افزاید: «متاسفانه سامانه توزیع کتاب در تبریز نابسامان است و ناشران بیش از توجه به ارزش محتوایی کتاب‌ها، دنبال سود شخصی و آثار سفارشی‌اند.»

بضاعت اندک ناشران و کمک‌های ناچیز دولتی
همچنین فرهاد دیرنگ، رئیس اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی شهرستان تبریز با بیان اینکه نخستین کتاب چاپی ایران به نام «رساله جهادیه» توسط میرزا عیسی قائم‌مقامی نگاشته و سال 1233 قمری در تبریز منتشر شد، می‌گوید: «با گذشت 200 سال از ظهور صنعت چاپ فارسی در ایران، این صنعت راه طولانی در تکامل و رسیدن به شکل و شمایل کنونی آن طی کرده و در این مسیر، بزرگان زیادی همت و تلاش را سرلوحه خود قرار داده‌اند.» دیرنگ از تبریز به عنوان دروازه ورود تمدن به ایران یاد می‌کند و با بیان اینکه این شهر همواره در زمینه‌های گوناگون فرهنگی، اجتماعی، هنری و اقتصادی پیشرو بوده است، می‌افزاید: «این شهر به عنوان «شهر اولین‌ها» شناخته شده زیرا بسیاری از وقایع فرهنگی، هنری و اجتماعی از جمله صنعت چاپ و نشر از تبریز آغاز شده‌اند. با این حال توقف در گذشته و غفلت از اوضاع روز در کنار برخی دیگر از عوامل اجتماعی باعث شده وضع امروز صنعت نشر در تبریز حال و هوای چندان خوشایندی نداشته باشد.» وی تعداد دفاتر نشر فعال در تبریز را 142 باب اعلام می‌کند و می‌گوید: «ناشران فعال این کلانشهر تا پایان دی‌ماه امسال 846 عنوان با یک میلیون و 336 هزار و 950 شمارگان منتشر کرده‌اند که پایین‌تر از شهرهای هم‌تراز است.» دیرنگ دلیل اصلی پایین بودن فعالیت ناشران تبریز را کمبود نقدینگی آنان عنوان می‌کند و می‌افزاید: «کمبود حمایت‌های دولتی، نامطلوب بودن موضوع کتاب‌ها برای مردم و پایین بودن سرانه مطالعه و نبود سازوکار توزیع، در این مشکل تاثیرگذارند. امسال حمایت‌های ناچیزی از ناشران شهر شد و فقط توانستیم 300 عنوان کتاب را در 9 ماه به ارزش 300 میلیون ریال خریداری کنیم.» رئیس اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی تبریز تعداد چاپخانه‌های فعال در این کلانشهر را 301 باب اعلام می‌کند و می‌گوید: «با وجود فعالیت این چاپخانه‌ها با ظرفیت 1035 ورق که قادر به برآورده کردن تمام نیازهای ناشران آذربایجان شرقی و حتی استان‌های مجاورند، ناشران بومی نمی‌توانند به آسانی به فعالیت‌های خود ادامه دهند.»
رحیم شهرتی‌فر، فرماندار تبریز هم با بیان اینکه متاسفانه در حوزه فرهنگ کتابخوانی و نشر چالش‌هایی در این شهرستان وجود دارد، می‌گوید: «تاکنون بسترهای لازم برای ارتقای کتابخوانی در این شهر فراهم نشده و این معضل باید ریشه‌یابی شود.» فرماندار تبریز بر نقش رسانه‌ها در افزایش رغبت عمومی به مطالعه تاکید می‌کند و می‌گوید: «فرمانداری در نظر دارد ضمن آسیب‌شناسی جدی حوزه نشر و کتابخوانی، دستگاه‌های گوناگون را به همکاری در این زمینه دعوت کند.»

اهالی تبریز 35 کتابخانه کم دارند
از سوی دیگر سعید آقایی، رئیس اداره کتابخانه‌های عمومی تبریز، با بیان اینکه در این شهرستان 36 کتابخانه عمومی با زیربنای کلی 40 هزار مترمربع و 892 هزار نسخه کتاب فعالند، می‌گوید: «برای رسیدن به استاندارد باید تا سال 1404 با همکاری شهرداری و خیران 35 کتابخانه دیگر در تبریز ساخته شوند.» وی همچنین به کمبود مطالعه و نبود گرایش قابل‌قبول اهالی تبریز به کتابخوانی اشاره می‌کند و می‌افزاید: «تعداد مراجعه‌کنندگان به کتابخانه‌های عمومی تبریز نسبت به سال گذشته 10 درصد کاهش یافته است.»
کتابخانه مرکزی(ملی سابق) تبریز سال 1335 به همت خیران تأسیس شد و با اهدای کتاب‌های نفیس از سوی برادران نخجوانی و شخصیت‌های فرهیخته دیگر شروع به کار کرد. این کتابخانه که سال 1344 به عنوان «امانتدار یونسکو» حق استفاده از نشریات یونسکو را دریافت کرده در ساختمانی باشکوه مطابق با استانداردهای کتابخانه‌ای جهان واقع شده و 11 هزار مترمربع زیربنا دارد. کتابخانه مرکزی تبریز که بزرگ‌ترین کتابخانه عمومی کشور محسوب می‌شود، نزدیک به 18 هزار عضو فعال دارد و نخستین کتابخانه عمومی کشور است که سال 1390 گواهینامه ایزو دریافت کرد.
مهدی درم‌نثاری، رئیس این کتابخانه با بیان اینکه کتابخانه مرکزی تبریز یکی از غنی‌ترین کتابخانه‌های عمومی کشور در زمینه نسخه‌های خطی و مکتوبات نفیس به شمار می‌رود، می‌گوید: «بیش از 3400 نسخه خطی و قریب به 3000 نسخه نفیس چاپ سنگی و سربی در این کتابخانه نگهداری می‌شوند و عمده‌ترین آنها توسط حاج محمد و حسین نخجوانی اهدا شده است.»
همچنین قدیمی‌ترین کتابخانه عمومی کشور به نام «تربیت» در تبریز واقع است. این کتابخانه سال 1300 هجری از سوی یکی از پیشگامان مشروطه افتتاح شد که از نظر منابع و نوع کتاب‌ها حتی مراجعه‌کنندگان، شرایط منحصر به فردی دارد زیرا پس از کتابخانه مرکزی، بیشترین کتاب‌های سنگی و چاپ قدیمی را دارد و بخش‌های مجزای کودک و نوجوان، سمعی و بصری، اینترنت، پژوهش و چاپ سنگی و سربی را شامل می‌شود.
با بررسی وضعیت موجود به نظر می‌رسد با وجود سابقه طولانی تبریز در زمینه صنعت چاپ و نشر، این صنعت به علت مشکلات متعددی که دارد زمینگیر شده و تا رسیدن به نقطه مطلوب راه درازی در پیش دارد. در عین حال با وجود وضع نه چندان مطلوب کتابخوانی در تبریز، علی‌اکبر صفی‌پور، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجان شرقی امیدوار است تبریز عنوان «پایتخت کتاب ایران» را در نخستین طرح انتخاب پایتخت کتاب برای معرفی به یونسکو کسب کند. وی با بیان اینکه شاخص‌های فرهنگی و تاریخی موجود در تاریخ آذربایجان و تبریز این قابلیت مهم را به نخستین پایتخت جهان تشیع داده است، می‌گوید: «برای کسب پایتختی کتاب ایران پنج طرح ارائه شده که با طرح شهرهای تهران، مشهد، اصفهان، قم و شیراز رقابت خواهد داشت و امید فراوانی برای کسب این امتیاز فرهنگی برای تبریز داریم. توسعه شهر کتاب تبریز، طرح کتاب‌ خانه به خانه، طرح احسان و وقف کتاب، راه‌اندازی کتابخانه‌های هوشمند و طرح زیست‌محیطی از کاغذ به کتاب، طرح‌هایی‌اند که به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ارائه شده‌اند.»
باید دید اجرای طرح‌های توسعه کتابخوانی در تبریز تا چه اندازه به توفیق رسیده و سرانجام صنعت نشر این کلانشهر به کجا منتهی می‌شود. این شهر از قابلیت‌های فرهنگی و هنری فراوانی برخوردار است که آسیب‌های حوزه چاپ و نشر مجال ارائه کارآمد را از آنها سلب کرده و باید برای آنها چاره‌اندیشی شود.