اعتماد مخاطب به نویسنده شرط استقبال از سفرنامه/ محمد فرخی
شاید قدیمیترین سفرنامه معتبر و در دسترس، سفرنامه پوسانیاس، نویسنده و جغرافیدان یونانی و اهل لیدیه (شهری در غرب یونان قدیم و استانی در ترکیه امروزی) باشد که از قرن دوم میلادی باقی مانده است. این سفرنامه که شامل سفرهای نگارنده آن به مناطق گوناگون یونان است، در ده جلد تهیه و تنظیم و بعدها توسط مصححان تاریخ به عنوان معتبرترین مرجع برای شناخت یونان قدیم و حتی قسمتهایی از غرب ایران وسیع آن زمان شناخته شد زیرا اطلاعاتی گرانبها از وضع اقلیمی، آب و هوا، خلق و خوی ساکنان هر شهر و البته رسوم، آداب و سنن آن شهرها داشت. شاید هم دلیل اصلی استقبال مخاطبان از کتابهای سفرنامه و سرگذشت، اعتمادی است که به نویسندگان و در واقع سفررفتگان برای کسب تجربه و شناخت بهتر جهان دارند.
از این رو وجود و الزام نگارش چنین سفرنامههایی همواره و در دورانهای گوناگون حس میشده است. در آمریکا و پس از مهاجرت بزرگ اروپاییان و ساکنان غرب به این قاره، افرادی چون پل ترو، بیل برایستون، ویلیام هیثمون و نویسنده قدیمی جان موریس با تشکیل گروههای اکتشاف و قارهگردی، تلاشی مستمر برای کشف مناطق گوناگون آمریکا آغاز کردند و این اطلاعات پس از چند دهه گردش این گروهها در اقلیم دستنخورده آن زمان قاره آمریکا به دست سیاستمداران و علاقهمندان به شناخت آن کشور رسید. درواقع همین پافشاری در جستوجو و نگارش سفرنامهها بود که باعث کشف زمینهای سیاه پوشیده از نفت در نواحی بیابانی و پست آمریکا شد. در اروپا و نزدیک به قرن نوزدهم، ساموئل جانسون انگلیسی با سفری طولانی به شرق اروپا و با هدف کشف نویسندگان بزرگ که دور از دسترس علاقهمندان در کشور انگلیس مانده بودند، توانست سفرنامهای پنججلدی را تهیه و تنظیم کند و در آن به معرفی چند اقلیم در شرق اروپا و همچنین مشاهیر ساکن آنجا بپردازد. با توجه به این تلاشها و تغییرات نگرشی در نگارش سفرنامهها، امروزه این دست کتابها را در چند دسته طبقهبندی میکنند.
الف) سفرنامههای ماجراجویی
این نوع سفرنامهها با هدف ثبت وقایع و اتفاقهای عجیب و حیرتانگیز نوشته میشوند و اغلب توسط افرادی به رشته تحریر درمیآیند که در زمینه خاص علمی فعالیت دارند. مثلاً گروهی متشکل از بومشناسان و دانشمندان زیستشناس با توجه به نیاز پروژههای علمی خود و با هدف کسب اطلاعات جدید از سوژه موردبحث، به سفرهایی به دل طبیعت اقدام و یافتههای خود را به صورت سفرنامههای چندبخشی و با موضوعهای متنوع منتشر میکنند که اغلب از سوی مخاطبان دانشجو در همین رشتهها مورد استفاده قرار میگیرد.
ب) کتابهای راهنمای مسیر
سفرنامههایی که مبتنی بر اطلاعاتی مربوط به نوع سفر، مکانهای دیدنی، مشاهیر بومی و همچنین آداب و رفتار مردمانند. این سفرنامهها مورد استفاده بسیاری از جهانگردان و علاقهمندان به صنعت توریسم واقع میشوند. توماس وست، سفرنامهنویس انگلیسی(1726-1792) درباره این نوع سفرنامهها مینویسد: «برای هیجان و جرأت بخشیدن به افراد برای سفر و ماجراجوییهای بسیار، آن هم برای مقاصد گوناگون چقدر خوب است که افرادی به ثبت لحظات و توصیف مناظر و اتفاقات سفرهای خود بپردازند و تکرار این کار باعث خواهد شد که علاقهمندان بیشتری اطلاعات خود از مناطق گوناگون را با یکدیگر به اشتراک بگذارند.»
پ) ژورنالهای مسافرتی
این نوع سفرنامه بیشتر جنبه کاربردی در صنعت توریسم و همواره کیفیت مطلوبی دارند. در واقع کاربرد این سفرنامهها بیشتر خدمتی است که به سازمانهای مسافرتی، شرکتهای هواپیمایی و توریستی میکنند و اغلب به صورت ژورنالهای چندصفحهای چاپ میشوند و کاربردی برای چاپ کتاب ندارند.
ت) سفرنامههای خیالی
برخلاف عنوان غلطانداز این دسته، باید گفت این نوع سفرنامهها مزیتهای حقیقی هم دارند. در واقع نگارش این سفرنامهها بر اساس درصدی از واقعیت و درصدی خیال انجام میشود. مفاهیم مذهبی، سیاسی، علمی و حتی ادبی در این نوع سفرنامهها به وفور یافت شده و طرفداران خاص خود را دارند. مثلاً سفرنامهای درباره سفر گروهی به اعماق ذهن انسان با استفاده از الگوها و اطلاعات علمی که در واقع برای یاددهی سیستم عملکرد مغز به مخاطبان نوشته میشود، از این نوع سفرنامههای خیالی است.
ث) دانشنامههای سفری
روش سامانمند نگارش سفرنامه، امروزه به رشتهای تخصصی در دانشگاه تبدیل شده و دانشجویان بر اساس نوع گرایش خود، آموزشهای لازم را برای نگارش سفرنامههای علمی و تخصصی میبینند. دانشنامههای سفر رشتهای نوپاست که از سال 1985 توسط پُل فاسل و در کتابی به نام «روی عرشه کشتی» طرفداران خود را پیدا کرد. این کتاب مبانی نوشتاری سفرنامه را به صورت تخصصی مورد تحلیل و بررسی قرار داد و به مرجعی برای نگارش سفرنامههای دریایی درآمد. سپس سال 1991 کتابهای متعدد دیگری درباره تخصص نگارش سفرنامه و به طور کلی سفر برای سفرنامهنویسی وارد بازار شدند و این رشته رنگ و بوی رسمی شدن در محافل دانشگاهی را به خود گرفت.
از سال 2006 تاکنون، سازمان حمایت از سفرنامهنویسان «دالمن» هر سال به بهترین سفرنامه مورد انتخاب هیأت داوران و از میان شش سفرنامه برگزیده، جایزهای دو هزار و پانصد دلاری اهدا میکند. چنین سازمانی برای انتخاب بهترین سفرنامهها باعث میشود تا بیشتر به این نکته واقف شویم که با وجود پیشرفت روزافزون فناوری و سهولت در دسترسی به اطلاعات اقلیمی، همچنان نیاز به سفرنامه در انواع گوناگون احساس میشود.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط میکند
بینهایت علاقه به حضور در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را دارم/ شخصیت افسانهای حسن صباح و ضرورت درک بیشتر از فرهنگ ایرانی
