کمتر-دیده-می‌شویم/-ساره-گودرزی | خانه کتاب و ادبیات ایران

کمتر دیده می‌شویم/ ساره گودرزی

در یک سال گذشته پای صحبت‌های بسیاری از نویسندگان، اهالی قلم و ناشران کشور نشستیم و در قالب صفحه های استانی، مسائل و مشکلات صنفی آنان را بررسی کردیم. برآیند کلی هم در این مدت این بود که مسائل فرهنگی نقاط گوناگون کشور جدا از هم نیستند و جز مواردی که به طبیعت جغرافیا و فرهنگ منحصر به فرد شهرها، روستاها و استان‌ها مربوط می‌شوند، ناشران و اهالی قلم از مشکلات مشترکی رنج می‌برند. از این رو برای جمع‌بندی این مشکلات سراغ هر شهر دیگری هم می‌رفتیم چیزهایی را می‌شنیدیم که از زبان مهدی شریعتی، نایب‌رئیس تعاونی ناشران استان اصفهان -ولو به شکلی دیگر- می‌شنیدیم. با این تفاوت که استان اصفهان یکی از پرجاذبه‌ترین استان‌ها از نظر فرهنگ و صنعت گردشگری است و در گزارش پیش‌رو گوشه چشمی به این موضوع ها داشته‌ایم که وضع کتاب در قطب فرهنگی کشور چگونه است و پای مسائل کلان نشر کتاب هم به همین نیت به گفت‌وگو باز شده است. شریعتی که دست پرباری بر آتش ویراستاری، نویسندگی و ترجمه کتاب دارد بر این عقیده است که مشکلات ناشران شهرستانی جدای از ناشران تهرانی نیست.

برایمان کمی از وضعیت اقتصاد نشر در استان اصفهان بگویید.
آنچه در تهران یا مشهد یا تبریز می‌گذرد با اندک تفاوتی همان است که در اصفهان می‌گذرد. اگر معضل نشر، کتابخوانی، کاغذ، ممیزی یا امثال آن در تهران وجود دارند، مطمئن باشید مشابه آن در اصفهان هم دیده می شوند. ما مجموعه‌ای از ایالت‌ها نیستیم که هر شهری برای خود قانونی مستقل از دیگر شهرها داشته باشد. آنچه در تهران تصمیم‌گیری شده، در اصفهان و دیگر شهرها اجرا می‌شود. به همین دلیل، اگر آشفتگی در تهران وجود داشته باشد، نتیجه آن در اصفهان هم مشاهده می‌شود. این یک روی سکه است. روی دیگر سکه آن است که این آشفتگی اگر ادامه یابد، نوعی بی‌اعتمادی ایجاد می‌کند که برگرداندن آن کاری دشوار است. بعضی از سنت‌های بد، برخی از سلب اعتمادها و برخی از فرهنگ‌های غلطی که به واسطه تعصب‌های بیجا در جامعه شکل می‌گیرند، ردی از خود بر جای می‌گذارند که به آسانی زائل نمی‌شوند.

فکر می‌کنید این مشکل چه تاثیری بر فرهنگ مطالعه داشته است؟
در یک دوره هشت‌ساله آموختیم که دندان طمع حمایت و نظارت بی‌طرفانه وزارت فرهنگ و ارشاد را بکنیم؛ اما متأسفانه با گذشت نزدیک به دو سال از پایان آن دوره، هنوز تحول چندانی صورت نگرفته است. سلب اعتماد مردم نسبت به کتاب، همچنان خودنمایی می‌کند. شمارگان سه‌هزار جلدی هم که برای کشوری 75 میلیون نفری، رقم معناداری بود، به هفتصد جلد رسیده؛ یعنی در خوش‌بینانه‌ترین وضع می‌توانیم بگوییم از هر صد هزار نفر، یک نفر کتاب می‌خرد که اگر جمعیت دانشجویی و کسانی را که از سر اجبار به خرید کتاب اقدام می‌کنند از آن حذف کنیم، به نتیجه تأسف‌باری می‌رسیم. می‌گویند ملتی که از کتاب فاصله بگیرد، تاریخ برایش تکرار می‌شود و ما در گذر زمان بارها و بارها به آزمودن آزموده‌ها پرداخته‌ایم. ضرب‌المثلی عربی وجود دارد که می‌گوید «مَن جَرّب المجرّب حلّت به الندامه» و ما دائماً به سمت این ندامت حلول کرده‌ایم.

چند ناشر در استان اصفهان وجود دارند و مشکل عمده این ناشران چیست؟
افرادی که پروانه نشر دارند، بیش از 300 ناشرند که از میان آنها، بیشترشان کسانی‌اند که چهار عنوان کتاب به انتشار می رسانند تا بتوانند پروانه خود را تمدید کنند. معدود ناشرانی هم داریم که تا 40 ـ 50 کتاب تجدید چاپی در سال دارند و معمولاً کسانی اند که با سرمایه مؤلف و نویسنده کتاب چاپ می‌کنند و نوعی بازاریابی انجام می‌دهند و کتاب را به انتشار می رسانند. معضل دیگری که آن هم به واسطه مشکلات اقتصادی اخیراً شکل گرفته، این است که تولید کتاب‌های دیجیتال افزایش یافته. گاهی کتابی را در 20 جلد منتشر می‌کنند و در داخل جلد، شمارگان را ‌هزار نسخه می‌زنند و یکی‌دو نسخه از آن را هم به ارشاد ارائه می‌کنند. زمانی که همکاران ما کاغذ دولتی می‌گرفتند اداره ارشاد بازرسانی می‌فرستاد و کتاب‌های چاپ‌شده را شمارش می‌کردند ولی امروز چنین نظارت‌هایی وجود ندارد. مشکل دیگر این است که چون نظارتی بر کاغذ نیست، کاغذ نوعی خطر و ریسک برای خریدار شده است. زمانی قیمت‌ها مشخص بود و ناشر می‌دانست چه تصمیمی باید بگیرد. کاغذ بندی 10 هزار تومان بود و در بازار آزاد قیمت دیگری داشت و نوسان نداشت اما امروز خرید کاغذ ریسک بزرگی شده و این نوعی آشفتگی در بازار کتاب اصفهان ایجاد کرده و این موضوع موجب شده اختلاف میان ناشر و مؤلف به وجود آید. نویسنده برای خودش درآمد چهار میلیون تومانی از نگارش یک کتاب پیش‌بینی کرده ولی در مدت زمان تولید کتاب، نوسانات قیمت مواد اولیه آنقدر زیادند که سهم نویسنده از انتشار کتاب کاهش پیدا می‌کند و این سرآغاز اختلاف است.

چرا کتاب‌های ناشران شهرستانی کمتر دیده می‌شوند؟
یکی دیگر از معضلات کتاب در شهرستان‌ها، چاپ و انتشار کتاب‌های بازاری است و اینکه ناشر به دنبال کتابی است که فروش آن از قبل تضمین شده باشد. مثلاً کتاب درسی باشد که در مدارس و دانشگاه‌ها، دانشجو و دانش‌آموز مجبور به خریدش باشند. این موضوع موجب شده ناشر استانی نتواند با تهران و سایر شهرها مبادله کتاب داشته باشد و ناشران اصفهان در این زمینه مشکل دارند چون کتاب در سایر شهرها خریدار ندارد و چون کتاب‌ها بدون نظارت و مطالعه ناشر تولید می‌شوند، در چرخه استان باقی می‌مانند.

رابطه ارشاد استان و اصناف حوزه نشر چگونه است؟
مشکل دیگری که متأسفانه همچنان خودنمایی می‌کند و ریشه آن را باید در وزارتخانه جست، حمایت نکردن اداره های کل از تولید و تکثیر اندیشه‌های نابی است که نیاز به حمایت دارند. این حمایت باید قبل از تولید اثر باشد تا محقق بدون دغدغه معیشت بتواند به آفرینش آن بپردازد. تولید کتاب، تولید پارچه یا مبلمان نیست که هرچه زرق و برق آن بیشتر باشد، دل خریدار را بیشتر برباید. تولید کتاب، ترویج اندیشه است و ترویج اندیشه و فرهنگ‌سازی حتی در کشورهایی که مردم در بهترین سطح معیشتی قرار دارند، نیاز به حمایت دولت‌ها دارد.

گفتید پرداختن به کتاب موضوعی تخصصی است. منظورتان را کمی شفاف‌تر می‌گویید؟
وقتی می‌گویم پرداختن به کتاب موضوعی تخصصی است، یعنی اینکه درباره کتاب باید تصمیم‌گیری را به نویسندگان سپرد، درباره ویرایش به ویراستاران و درباره نشر به ناشران؛ اما بارها دیده شده که از ناشران می‌خواهند درباره آنچه به نویسندگان مربوط می‌شود، اظهارنظر کنند. در اداره‌های تابعه وزارت ارشاد نوعی سردرگمی و بی‌اعتمادی مشاهده می‌شود که ریشه در انتظار و دودلی در جابه‌جایی احتمالی افراد دارد. این وضع متأسفانه بسیاری از نیروها را دچار نوعی روزمرگی کرده که پیامدهای آن بعداً پدیدار خواهند شد.

فکر می‌کنید کتاب‌هایی که ارزشی نیستند چه تاثیری بر فرهنگ جامعه دارند؟
از معضلات دیگری که می‌توان به آن اشاره کرد، تولید کتاب‌های بی‌محتوا و بی‌ارزشی است که از یک سو جماعت کتابخوان را نسبت به کتاب بی‌اعتماد و از سوی دیگر هزینه‌های سنگینی بر کشور تحمیل می‌کنند. از کتاب‌هایی که یک‌شبه به مدد مسائل غیرعلمی سایت‌های اینترنتی تولید می‌شوند تا کتاب‌هایی که در آنها می‌توان انواع سرقت‌های علمی و ادبی را مشاهده کرد؛ از کتاب‌هایی که مطالبشان هیچ‌گونه سند معتبری ندارد تا کتاب‌هایی که ایرانیزه شده علوم خاص مثل روان‌شناسی ارتباطات در اروپا و آمریکاست و این نتیجه نگاهی کاسبکارانه به تولید کتاب است.