ده نوع زاویه دید برای نوشتن داستان وجود دارد | خانه کتاب و ادبیات ایران

- 1399/09/19 | بازدید 2344

خسروباباخانی:

ده نوع زاویه دید برای نوشتن داستان وجود دارد

خسرو باباخانی در هشتمین جلسه چهاردهمین دوره آموزشی داستان‌نویسی «آل جلال» با موضوع «چگونه زاویه دید مناسب برای داستان انتخاب کنیم» گفت: زاویه دید «من راوی» از جذاب‌ترین زاویه‌های دید است و در آن داستان مستقیم از زبان یکی از شخصیت‌های داستان روایت می‌شود. در این زاویه دید نمایش حالت درونی است و بهترین زاویه برای بیان احساسات و عواطف راوی است و امکان بی‌طرف بودن و امکان مخفی نگه داشتن اطلاعات وجود دارد.

به گزارش روابط عمومی موسسه خانه کتاب و ادبیات ایران، هشتمین کارگاه از چهاردهمین دوره آموزش داستان‌نویسی «آل جلال» سه‌شنبه (۱۸آذرماه) با تدریس خسرو باباخانی «داستان‌نویس» و با حضور نویسندگان جوان از سراسر کشور و اعضای پایگاه نقد داستان در فضای مجازی برگزار شد.

در ابتدای این کارگاه، باباخانی ضمن بیان اینکه ده نوع زاویه دید برای نوشتن داستان وجود دارد که تعدادی از آن‌ها پرکاربرد هستند و تعدادی کاربرد کمتری دارند، انواع این زاویه‌های دید را برشمرد و به بیان نقاط قوت، ضعف و کاربردهای آن‌ها پرداخت و گفت: زاویه دید دانای کل نامحدود‌، دانای کل محدود، من راوی، نمایشی، تک‌گویی درونی، تک‌گویی نمایشی، نامه‌نگاری، یادداشت یا خاطره، دوم شخص و اول شخص جمع از جمله زاویه دیدهایی هستند که یک نویسنده می‌تواند از آن‌ها برای بیان داستان خود استفاده کند.
وی گفت: زاویه دید، انواع جایگاه نویسنده در داستان است و اینکه زاویه دید بیرونی یا درونی باشد، به هدف ما در داستان‌گویی بستگی دارد.

زاویه دید «دانای کل نامحدود» قدیمی‌ترین شیوه روایت است
نویسنده کتاب «مثل دست‌های مادرم» در توضیح زاویه دید دانای کل گفت: قدیمی‌ترین شیوه روایت است که گوینده روایت‌گر داستان است و بر همه چیز عالم است. نمونه این زاویه دید را در کتاب‌های «جنگ و صلح»، «بینوایان» و «نون و القلم» می‌بینیم. این زاویه دید قابلیت انعطاف زیادی دارد و قادر به ایجاد تنوع زمانی و مکانی است و نویسنده با استفاده از این زاویه دید قدرت مانور زیادی دارد و می‌تواند از یک شخصیت به شخصیت دیگر از یک صحنه به صحنه دیگر برود. از دیگر نقاط قوت این زاویه دید، قابلیت اطلاع‌رسانی بالای آن است. بنابراین این زاویه دید برای شخصیت‌های زیاد و پرحجمی که در یک لحظه واحد و گسترده مکانی اتفاق می‌افتد قابل استفاده است. این زاویه دید در قرن ۱۸ و ۱۹ بسیار مورد استفاده قرار می‌گرفت.

باباخانی به نقاط ضعف زاویه دید دانای کل نامحدود اشاره کرد و گفت: عیان بودن اطلاعات از جمله نقاط ضف این زاویه دید است؛ در این حالت سخت می‌توان اطلاعات را مخفی کرد. اگر نویسنده اطلاعات را مخفی کند سر خواننده را کلاه گذاشته است. در این شیوه باید به شیوه‌ای اطلاعات بدهیم که شائبه مخفی کردن عمدی اطلاعات پیش نیاید. همچنین در این شیوه کاهش باورپذیری پیش می‌آید و خواننده با حضور مزاحم نویسنده مواجه می‌شود.

وی به زاویه دید دانای محدود نیز اشاره کرد و گفت: در این زاویه دید نویسنده یک نفر از شخصیت‌های داستان را انتخاب و با توجه به یکی از حواس پنجگانه او داستان را روایت می‌کند. این زاویه دید امکان بهتری برای مخفی کردن اطلاعات دارد و حذف نویسنده به عنوان واسطه مزاحم رخ می‌دهد.

کاربرد زاویه دید «دانای‌ کل محدود» در داستان کوتاه
باباخانی ادامه داد: در این زاویه دید با افزایش باورپذیری نسبت به جایگاه دانای نامحدود روبه‌رو می‌شویم؛ این زاویه دید اطلاعات پراکنده به خواننده نمی‌دهد و داستانش یکدست‌تر خواهد بود و در داستان کوتاه کاربرد بیشتری دارد، اما در این زاویه دید خواننده وقتی در جریان ماجرا قرار می‌گیرد که شخص‌محوری از آن اطلاع پیدا کند، در غیر این صورت باید حضور شخص‌محوری را موجه جلوه دهد.

وی با اشاره به زاویه دید من راوی گفت: این زاویه دید از جذاب‌ترین زاویه‌های دید است و در آن داستان مستقیم از زبان یکی از شخصیت‌های داستان روایت می‌شود. در این زاویه دید، نمایش حالت درونی است و بهترین زاویه برای بیان احساسات و عواطف راوی است و امکان بی‌طرف بودن و امکان مخفی نگه داشتن اطلاعات وجود دارد، اما وقتی سوژه و شخصیت اصلی قرار است در حالت مرگ و زندگی باشد، انتخاب من راوی کار سختی است و نویسنده ناخودآگاه به سمت معصومیت حرکت می‌کند.

زاویه دید «نمایشی» از شعار پرهیز می‌کند
باباخانی درباره زاویه دید نمایشی توضیح داد و گفت: این زاویه دید به تئاتر نزدیک‌تر است و در این جایگاه، نویسنده به افکار و احساسات شخصیت نمی‌پردازد و فقط آنچه را که می‌بیند روایت می‌کند. این زاویه دید ابزار تفسیر و قضاوت مستقیم در بیان داستان را محدود می‌کند و عامل مهمی در پرهیز از شعار است چون آنچه را که می‌بیند روایت می می‌کند. این زاویه دید جاذبه زیادی دارد چرا که نمایشی نوشته می‌شود و سرعت آن بالاست چرا که نویسنده نمی تواند توصیف کند.

وی تک‌گویی درونی را از دیگر انواع زاویه دید برشمرد و گفت: در این زاویه دید، آنچه روی کاغذ جاری می‌شود ذهنیات مسلسل‌وار و پراکنده راوی است. این روش با عنوان رمان جریان سیال ذهن یا رمان روان‌کاوانه نامیده می‌شود. همه رمان‌های روان‌کاوانه اصول مشترکی همچون هستی و وجود پرمعنا و فهم دارند و بیشتر در روان و فعالیت‌های ذهنی جریان دارند نه در جهان مادی و بیرونی. همچنین، زندگی و وجود در ذهن بیشتر از هم گسیخته و بدون روال منطقی است و الگوی روانی تداعی آزاد معانی است که تسلسل افکار بشر را تغییر می‌دهد نه الگوی روابط منطقی را.

باباخانی تک‌گویی نمایشی را از دیگر زاویه‌های ‌دید برای نوشتن داستان نام برد و گفت: نامه‌نگاری نیز از دیگر زاویه‌های دید است که به صورت نامه‌ نوشته می‌شود، اما به جهت پیشرفت وسایل ارتباط جمعی کمتر این شیوه استفاده می‌شود. در این زاویه دید استفاده از گفت و گو، عمل زنده انسانی و تعامل و تقابل بین شخصیت‌ها کم است. در این شیوه، هویت نامه باید به لحاظ ماهیت مشخص باشد‌؛ به عبارتی نامه باید در پیشبرد داستان کمک کند و علت استفاده از نامه‌نگاری باید موجه باشد. همچنین تفاوت اشخاص در نگارش نامه باید مشخص باشد و به لحاظ نثر و زبان با هم تفاوت داشته باشند.

وی در پایان یادداشت و خاطره، اول شخص جمع و دوم شخص را از دیگر زاویه‌های دیدی عنوان کرد که نویسنده می‌تواند از آن‌ها برای نوشتن داستان استفاده کند.

شایان ذکر است؛ چهاردهمین دوره داستان‌نویسی «آل جلال» در آستانه برگزاری سیزدهمین دوره جایزه ادبی جلال‌آل احمد، از سوی خانه کتاب و ادبیات ایران برنامه‌ریزی و اجرا می‌شود. این رویداد آموزشی از پنج‌شنبه سیزدهم تا جمعه بیست‌و‌دوم آذرماه در قالب سیزده کارگاه مجازی برنامه‌ریزی شده و پذیرای هشتصد و هفتاد ادب‌جو و علاقمند داستان از اقصی نقاط کشور است.