در نشست معرفی و بررسی کتاب «تاریخانگاره شیعی زیارت» مطرح شد؛
تحولات آیینهای شیعی زیارت، پیش از «کامِلُ الزّیارات» رخ داد
حامد خانی با اشاره به اینکه اگر کسی «کامِلُ الزّیارات» را بخواند متوجه میشود که تحولات در فرهنگ اسلامی و شیعی پس از این اثر جزئی به نظر میرسد، مطرح کرد: گویی هر اتفاقی که قرار بود رخ دهد تا پیش از این اثر ابن قولویه افتاده است و اگر ما بخواهیم بدانیم چه تحولاتی پشت سر گذاشته شده تا آیینهای شیعی زیارت شکل گرفتند باید جواب سوال خود را در قبل از آثار ابن قولویه جستجو کنیم.
به گزارش روابط عمومی خانه کتاب و ادبیات ایران، نشست معرفی و بررسی کتاب «تاریخانگاره شیعی زیارت» سهشنبه (دوم شهریورماه 1400) با حضور حامد خانی (مؤلف کتاب، عضو هیئتعلمی دانشگاه آزاد اسلامی گرگان و دانشآموخته دانشگاه امام صادق (ع))، مجید معارف (عضو هیئتعلمی دانشگاه تهران) و سعید طاووسی مسرور (عضو هیئتعلمی دانشگاه علامه طباطبایی) برگزار و از طریق آپارات خانه کتاب و ادبیات ایران پخش شد.
پدیده «زیارت»؛ آیین مهم در جهان تشیع
در ابتدای این نشست، حامد خانی در خصوص انگیزه و هدف خود برای نگارش کتاب «تاریخانگاره شیعی زیارت» اظهار کرد: زمانی که دانشجوی کارشناسی ارشد رشته علوم قرآن و حدیث بودم به دلیل علقه به مسئله ادعیه و زیارات از یک طرف و از سویی دیگر آشنایی با مردمشناسی و مطالعات جنبی در این زمینه عملا به این سمت کشانده شدم تا مطالعه درباره آیینهای زیارتی و ادعیه عالم تشیع را جدی بگیرم و بسیار علاقهمند شدم آن را همچون حوزه تخصصی دنبال کنم. پس از پایان تحصیلات به دائرهالمعارف بزرگ اسلامی معرفی و در آنجا بهعنوان مؤلف با آنها همکاری کردم و از همان آغاز کار نگارش مدخلهای مرتبط با مطالعات مردمشناسانه علوم قرآن و حدیث به من واگذار شد. مجموع این عوامل سبب شد به پدیده زیارت بهعنوان آیین مهم در جهان تشیع علاقهمند شده و روی مطالعه آن تمرکز کنم.
وی افزود: من درکنار مطالعه درباره آیینهای زیارتی شیعه و ادعیه شیعه به مطالعات حدیثی نیز علاقهمند بودم و اینها در کنار هم انگیزهام را برای توجه به «کامِلُ الزّیارات» ابن قولویه افزایش داد. من به این نتیجه رسیدم که اگر ما بخواهیم تاریخ زیارات شیعی را چنانکه واقعاً بوده است بشناسیم و تحولات آیینهای زیارتی و درک از زیارت در جهان تشیع را نیک بکاوییم نیازمند این هستیم که آثار کهن جهان اسلام را بازسازی کنیم. این در حالی است که ظاهرا قدیمیترین اثری که درباره زیارت در اختیار ما است و باقی مانده کتاب «کامِلُ الزّیارات» ابن قولویه است. خب همانطور که از نام آن مشخص بوده اثری است که در زمانی پدید آمده که میخواستند انگاره تثبیتشده زیارت را با آدابی که برای آن تدوینشده و شکل نهایی خود را پیداکرده در آن اثر ارائه کنند.
او با اشاره به اینکه اگر کسی «کامِلُ الزّیارات» را بخواند متوجه میشود که تحولات در فرهنگ اسلامی و شیعی پس از این اثر جزئی به نظر میرسد، مطرح کرد: گویی هر اتفاقی که قرار بود رخ دهد تا پیش از این اثر ابن قولویه افتاده است و اگر ما بخواهیم بدانیم چه تحولاتی پشت سر گذاشته شده تا آیینهای شیعی زیارت شکل گرفتند باید جواب سوال خود را در قبل از آثار ابن قولویه جستجو کنیم که خب این آثار از بین رفتهاند. زمانی که «کامِلُ الزّیارات» را مرور کردم به نظرم رسید که این اثر بر کتاب «المزار» سعد بن عبدالله اشعری مبتنی شده است. من در مقالهای که در این زمینه نوشتم ذکر کردم که در حقیقت کتاب «المزار» از بین نرفته است بلکه صرفا در قالبی منسجمتر از خود جای گرفته است و حجم قابل توجهی از آن در «کامِلُ الزّیارات» ابن قولویه وجود دارد و حدود 16 روایت از «المزار» در کتاب ابن قولویه وجود ندارد که میتوان آن را پیدا کرد.
مولف کتاب «تاریخانگاره شیعی زیارت» همچنین مطرح کرد: بنابراین روایات «کامِلُ الزّیارات» را در دست داریم که من از این موضوع در مقاله خود دفاع کردم. موضوع دیگر باقی میماند و آن اینکه این روایات با چه ساختاری در کنار یکدیگر قرار گرفتند و سعی کردم بر اساس برخی آثار همچون «کافی» کلینی ترتیب مباحث و مطالب کتاب «المزار» اشعری را حدس زده و بازسازی کنم. در مرحله بعد سعی کردم ببینم از این بازسازی درباره تاریخ انگاره شیعی زیارت بهطور خاص چه نتایجی میتوانیم دریافت کنیم و به نحو عام چنین مطالعهای میتواند چه بصیرتی درباره پدیده زیارت بر بصیرتهای ما بیفزاید. همچنین اگر به پدیده زیارت نگاه کنیم میراث شیعیان چه دستاوردی میتواند برای ما داشته باشد؛ چه نکات و ابهامهایی در مطالعه زیارت بهعنوان یک رفتار دینی بسیار مهم وجود دارد که در مطالعات کنونی آشکار و واضح نشده است و اگر ما زیارات شیعی را مطالعه کنیم احتمالاً بتوانیم پاسخی برای آن سوالات داشته باشیم.
آشنایی با شخصیت تاثیرگذار شیعی در «تاریخانگاره شیعی زیارت»
مجید معارف از دیگر سخنرانان این نشست با اشاره به اینکه «تاریخانگاره شیعی زیارت» میتواند هم بهعنوان یک کتاب معرفی شود و هم بهعنوان یکگونه بازسازی شده درباره مزایای کتاب بیان کرد: از یکسو وجود لحن علمی و محققانه کتاب بر پایه معارف برون دینی که در این قسمت مولف دست به پدیدارشناسی زده و به چیستی زیارت پرداخته است و از سوی دیگر بر پایه معارف درون دینی است که با توجه به مراجعه مستقیم به کهنترین متون اسلامی بهطوریکه نگاه درون دینی ایشان محققانه و بیطرفانه جلوه میکند نه تعصبآلود.
وی افزود: از دیگر مزایای این کتاب میتوان به بهرهگیری وسیع از منابع مرجع تخصصی به زبانهای فارسی، عربی و انگلیسی اشاره کرد؛ یعنی این کتاب اثری پژوهشی است؛ مطالب کتاب ادعایی و شعارگونه نبوده و قابل دفاع است. بینا رشتهای بودن کتاب با سر زدن به فرهنگها، آیینها و مذاهب مختلف و پیجویی از مفهوم و ماهیت پدیده زیارت نیز از دیگر ویژگیهای آن به شمار میرود. ساختار سازی خوب و استوار کتاب نیز ازجمله مزایای آن محسوب میشود که مطالب آن در چهار سطح عامالعام، عام، خاص و خاصالخاص آمده است.
او همچنین اظهار کرد: ویژگی دیگر این اثر آشنا کردن ما با یک شخصیت بزرگ حدیثی فقهی، سعد بن عبدالله اشعری که از عالمان بزرگ شیعه بوده و از شخصیتهای تاثیرگذار شیعی است که متاسفانه بسیاری از آثار ایشان از بین رفته و تا اندازاهی مهجور است، این شخصیت در کتاب «تاریخنگار شیعی زیارت» بازبررسی میشود. همچنین آشنایی و شناخت گونه مزارنویسی در تالیفات عالمان مسلمان بهویژه شیعه نیز از مزایای کتاب محسوب میشود. درواقع کتاب «تاریخانگاره شیعی زیارت» نحوه بازیابی یک اثر مفقود را با پیجویی ریشههای اولیه کتاب ازیکطرف و حضور بقایای کتاب در آثار دورههای بعد از طرف دیگر را آموزش میدهد.
مجید معارف با بیان اینکه کتاب «تاریخانگاره شیعی زیارت» خاصیتی کارگاهی دارد و برای دانشجویان ارشد و دکتری سازنده است، در پایان سخنان گفت: ارائه کتابی ولو به شکل ناقص بهعنوان «المزار» سعد بن عبدالله شعری با نزدیک به 300 حدیث از دیگر ویژگیهای این اثر محسوب میشود. همچنین زبان و ادبیات فارسی بهعنوان یک ارائه مناسب و شیرین در نگارش مولف مدنظر قرار گرفته و خواننده را دچار سختخوانی نمیکند؛ نثر آن شیرین است اما فهم کتاب دقت و تامل میطلبد.
باید به مفهوم زیارت بیشتر توجه شود
سعید طاووسی مسرور در بخش بعدی نشست معرفی و بررسی کتاب «تاریخانگاره شیعی زیارت» در خصوص مفهوم تاریخانگاره عنوان کرد: در سده گذشته و نیمه دوم آن شاهد تحولاتی در حوزه تاریخنگاری سنتی هستیم که متمرکز بر تاریخنگاری سیاسی بود. از حدود دهه 1970 به بعد تاریخ اجتماعی نوین داریم که بعدا در اثر تحولات و تکامل آن مباحثی مثل تاریخ فرهنگی، تاریخ اندیشه و تاریخ انگاره را شاهدیم. تحولی که اینجا صورت گرفته این است که در تاریخنگاری به امر واقع شده و رخداده مثل حوادث و حتی در تاریخ اجتماعی به پوشاک و خوراک و آنچه در زندگی استفادهشده و ظهور و بروز داشته توجه میشود.
وی در ادامه بیان کرد: اما رفتهرفته این دایره وسیعتر شده و در تاریخ فرهنگی ما شاهد این هستیم که ذهنیتها نیز محل بررسی قرار میگیرند؛ مثلا ضربالمثلها، داستانها، نمادها و نشانهها. در تاریخ اندیشه، فکر و تحولات آن، بهعنوان نمونه نزد پیروان یک مذهب یا یک جریان بررسی میشود. وقتی به تاریخ زیارت میپردازیم آداب، رسوم و اماکن مورد زیارت توجه میکنیم این که چه بوده و بر این زیارتگاهها و زائران چه گذشته است؛ اما در تاریخ انگاره میخواهیم بدانیم چه درکی از زیارت وجود داشت، چگونه فهم میشد و احیانا تحولی در آن رخ داده یا خیر.
او با اشاره به این که وقتی میگوییم تاریخ انگاره شیعی زیارت، درواقع میخواهیم بدانیم نزد شیعیان، زیارت چه مفاهیمی داشت، تصریح کرد: کاری که مولف در کتاب «تاریخانگاره شیعی زیارت» انجام داده این است که زیارت را در نزد شیعیان متقدم بررسی کرد. تاریخ انگاره در ایران جدید و نوپا بوده و ادبیات نظری مکتوب آن اندک است و جای کار بیشتری دارد. نکتهای که به نظرم جا داشت در کتاب به آن پرداخته شود مفهوم تاریخ انگاره است و همچنین نویسنده میتوانست منابعی را در این حوزه ارائه کند تا مخاطب راحتتر در این مسیر قرار گیرد.
طاووسی مسرور با بیان اینکه باید به مفهوم زیارت بیشتر توجه شود، تاکید کرد: نویسنده این اثر به منابع متنوع و بهروز مراجعه کرده که از محاسن کتاب محسوب میشود. مباحث مطرحشده در کتاب «تاریخانگاره شیعی زیارت» ارزنده و متنوع بوده و برای هر پژوهشگری مفید است. در این اثر زیارت از منظرهای مختلف مورد بررسی قرارگرفته و آیینهای زیارتی، زیارت اسلامی و... بررسی شده است. همچنین نویسنده بهطور خاص به سعد بن عبدالله اشعری، کتاب «المزار» او و بازسازی کتاب او پرداخته است.
او به زبان فارسی کتاب «تاریخانگاره شیعی زیارت» اشاره کرد و افزود: اگر در بخش بازسازیشده این اثر، ترجمه روایات نیز ذکر میشد فایده کتاب بیش از پیش میشد. همچنین در خصوص بخش بازسازیشده نیز باید گفت امکان تحقیق خود متن -نه حول آن- وجود دارد.
وی در ادامه مطرح کرد: بررسی تاریخ انگاره شیعی زیارت متکی بر «المزار» سعد بن عبدالله اشعری گام مهمی است. نویسنده کتاب مورد بحث پیشنهاد بازسازی سایر آثار اشعری را مطرح کرد تا تصویر جامعتری از انگاره شیعی زیارت پیش روی مخاطبان قرار گیرد؛ عرض بنده این است که این امر بسیار مطلوب است ولی به نظر من با صرف انجام این کار انگاره شیعی زیارت در قرون متقدم به دست نمیآید و ملاحظاتی دارد. یک ملاحظه این است که این متنی که موردبررسی قرارگرفته است متنی نخبگانی است؛ یعنی نوشته یک عالم شیعی بوده و درک او از زیارت را نشان میدهد و اینکه عوام شیعی چگونه زیارت میکردند را نشان نمیدهد.
سعید طاووسی مسرور در پایان سخنان خود گفت: ممکن است بحث روایت با مقام عمل متفاوت باشد، یعنی لزوما هر توصیهای که در روایت آمده است ممکن است به طور جدی مورد عمل قرار نگیرد. لذا ما نیازمندیم با مراجعه به منابع مختلف اعم از روایی، رجالی، فهرستی و تاریخی آنچه شیعیان متقدم در مقام عمل به عنوان زیارت انجام دادند را استخراج کرده و به این پژوهش بیفزاییم.
درک نخبگانی سعد از زیارت در لایههای مختلف فکری مردم جامعه
در بخش دیگر این نشست مولف با اشاره به این که در کتاب «تاریخانگاره شیعی زیارت» نگاه سبکشناسانه و زبانشناسانه به موضوع نداشته است، اظهار کرد: درواقع در این مطالعه چنین رویکردی نداشتم که بخواهم گاهی نکات سبکشناسانهای را تذکر دهم و به تمایز سبک توجه کنم و... از این رو که ما در اولین گام برای این که اثری را که هزار سال است گمشده و اثری از آن باقی نمانده این است که آن را بازسازی کنیم؛ یعنی تا ما خود اثر را نداشته باشیم جا برای کارهای دیگر ایجاد نمیشود.
حامد خانی در پایان گفت: اگر خود کتاب «المزار» را به عنوان یک اثر در نظر بگیریم متنی نخبگانی به شمار میرود که درک سعد بن عبدالله اشعری را از مفهوم زیارت نشان میدهد. ولی اگر به این نکته توجه داشته باشیم که به اشعری شیخالطائفه میگویند که یک شخصیت برجسته، مهم و تاریخساز بود، میتوانیم انتظار داشته باشیم که در ادوار بعد این درک نخبگانی سعد خود را بسیار عمیق در لایههای مختلف فکری جامعه نشان دهد. من در این اثر فقط بحث را با مبادرت به کتاب اشعری پیش نبردم که همه چیز را بر پایه آن مطرح کنم.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط میکند
بینهایت علاقه به حضور در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را دارم/ شخصیت افسانهای حسن صباح و ضرورت درک بیشتر از فرهنگ ایرانی
