نمایشگاه-کتاب-تهران-توانایی-ایجاد-همبستگی-اجتماعی-را-دارد/-در-نمایشگاه-شاهد-ایرانی-کوچک-زیر-چتر-کتاب-هستیم

نمایشگاه کتاب تهران توانایی ایجاد همبستگی اجتماعی را دارد/ در نمایشگاه شاهد ایرانی کوچک زیر چتر کتاب هستیم

مریم چهرقانی گفت: در نمایشگاه کتاب، کتاب به عنوان یک مفهومِ پذیرفته شده مشترک، مردمی را که با هر خرده فرهنگی و به هر دلیل و انگیزه‌ای در این رویداد حضور پیدا می‌کنند به هم متصل می‌کند به طوری که در ایام نمایشگاه ما شاهد یک ایران کوچک زیر چتر کتاب هستیم. هدف و سیاست اصلی نمایشگاه کتاب ترویج مطالعه و کتابخوانی، نه تنها به عنوان یک ارزش فردی بلکه به عنوان ارزش و باور اجتماعی و فرهنگی است و این می‌تواند منجر به همبستگی اجتماعی شود.

به گزارش روابط عمومی خانه کتاب و ادبیات ایران، به باور جامعه‌شناسان ملت‌ها و جماعت‌های انسانی از طریق همبستگی اجتماعی می‌توانند به رشد برسند و در مسیر پیشرفت حرکت کنند و این مولفه جز از طریق عواملی چون احساسات و ارزش‌های مشترک و هماهنگی میان باورها به‌دست نمی‌آید. در سنت اسلام نیز همبستگی اجتماعی ارج و قرب والایی دارد و از طریق مفاهیمی چون ارتباط، همدلی و نوعدوستی تعریف می‌شود. امیرمومنان امام علی(ع) در نامه 47 از متن شریف نهج‌البلاغه چنین فرموده‌اند: «و علیکم بالتواصل و التباذل و ایاکم و التدابر و التقاطع.» که معنای آن چنین است: «و بر شما باد به ارتباط و بذل و بخشش و دوری گزیدن از جدائی و پشت کردن به یکدیگر.»

رویدادهای فرهنگی به دلیل داشتن توانایی گردآوری جماعت‌های انسانی ذیل نام مقدس فرهنگ، قطعا نقشی را در همبستگی اجتماعی ایفا می‌کنند. برای بررسی این گزاره در پیرامون نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران با مریم چهرقانی به گفت‌وگو نشستیم. چهرقانی مدرک دکترای علم اطلاعات و دانش‌شناسی دارد و پژوهشگر حوزه کتاب و نشر است. از جمله پژوهش‌های منتشر شده او می‌توان به «پیش پرده کتاب: راهنمای تبدیل بینندگان به خوانندگان» و «ترویج کتاب: راهنمای عملی» (هر دو مشترک با یوسف عابدی و مصطفی آهنگر) و «کتاب گویا» (مشترک با فاطمه فهیم‌نیا) اشاره کرد.

وی درباره نقش نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران در ایجاد همبستگی اجتماعی و تغییرات فرهنگی کلان در جامعه گفت: پیش از پاسخ لازم است که ابتدا بدانیم همبستگی اجتماعی چیست. مفهوم همبستگی اجتماعی مورد توجه جامعه‌شناسان بسیاری قرار داشته و دارد؛ از جمله امیل دورکیم جامعه‌شناس فرانسوی که معتقد است همبستگی اجتماعی بر اساس ارزش‌های اخلاقی و پذیرش آنها از طرف اکثریت افراد جامعه صورت می‌گیرد. تالکوت پارسونز جامعه‌شناس آمریکایی نیز تعادل و هماهنگی میان ایده‌ها، باورها و ارزش‌های مشترک با محیط را عامل تقویت همبستگی اجتماعی می‌داند. بر این اساس هر نوع رویداد فرهنگی از جمله نمایشگاه کتاب، اگر در جهت ایجاد و تقویت باورها و ارزش‌های مشترک در افراد جامعه عمل کند منجر به همبستگی اجتماعی می‌شود.

وی افزود: برای نیل به این هدف نمایشگاه کتاب باید از ظرفیت‌ها و ویژگی‌های خاص خودش بهره گیرد. به این منظور در وهله اول باید تمایزات خود را نسبت به سایر رویدادهای فرهنگی شناسایی و نسبت به ایجاد یا تقویت آنها اقدام کند. شاید مهمترین وجه تمایز نمایشگاه، تعریف کتاب به عنوان موضوع و محور اصلی در این رویداد است. کتاب به عنوان یک مفهوم پذیرفته شده مشترک در نمایشگاه کتاب، مردمی را که با هر خرده فرهنگی و به هر دلیل و انگیزه‌ای در این رویداد حضور پیدا می‌کنند، به هم پیوند می‌دهد. طوری که در طول ایام نمایشگاه ما شاهد یک ایران کوچک زیر چتر کتاب هستیم. هدف و سیاست اصلی نمایشگاه کتاب ترویج مطالعه و کتابخوانی، نه‌تنها به عنوان یک ارزش فردی، بلکه به عنوان ارزش و باور اجتماعی و فرهنگی است و تمام اقدامات برای تحقق این هدف برنامه‌ریزی می‌شود. این باور و ارزش اخلاقی مشترک می‌تواند منجر به همبستگی اجتماعی شود.

چهرقانی ادامه داد: در ارتباط با رویداد بودن نمایشگاه کتاب، اکثر انتقاداتی که به آن می‌شود به همین ویژگی رویداد بودن آن بر می‌گردد در حالی که اگر به جای نگاه رویدادی، تفکر و رویکرد سیستمی بر آن حاکم باشد، نمایشگاه به مثابه یک سیستم می‌تواند برای آینده برنامه‌ریزی کند و در عین رشد، اهداف خود را نیز محقق کند.

وی همچنین به ارتباط نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران با حوزه‌های مختلف فکری اشاره کرد و گفت: در این رویکرد علاوه‌بر اینکه اجزای سیستم با هم و در محیط درونی تعامل مؤثر و سازنده خواهند داشت، با محیط خارج و تغییرات آن نیز در ارتباط خواهد بود و به تناسب تغییرات درونی و محیطی، ساختار و عملکرد سیستم به‌روز رسانی و بهینه خواهد شد. از آنجا که نمایشگاه کتاب با محیط‌ها و نظام‌های مختلفی اعم از اقتصادی، آموزشی، اجتماعی، سیاسی، جغرافیایی، فنی و قانونی ارتباط دارد و با رویکرد سیستمی می‌توان به کل اکوسیستم نگاه کرد و یک درک فراسیستمی، چند بعدی و همه جانبه از آن به دست آورد. این دیدگاه جامع به ما کمک می‌کند تا راه‌های خلاقانه برای تحقق اهداف نمایشگاه کتاب را پیدا و اجرا کنیم و برای آینده نیز آمادگی داشته باشیم.

چهرقانی درباره اینکه چگونه و در چه شرایطی می‌توان از نمایشگاه کتاب تهران انتظار کارکرد همبستگی اجتماعی را داشت، توضیح داد: ما در این گفت‌وگو همبستگی اجتماعی مد نظرمان را محدود کردیم به یک وفاق اجتماعی بر سر یک ارزش فرهنگی به نام مطالعه. پس پاسخ این سوال را نیز از همین منظر ارائه می‌کنم. این وفاق اجتماعی می‌تواند از یک نظام بیرونی حاصل شود یا می‌تواند درونی باشد و در صورتی ماندگار و مانا خواهد بود که از درون افراد جامعه ریشه گرفته و یک نمود بیرونی هم داشته باشد.

نویسنده کتاب «پیش پرده کتاب: راهنمای تبدیل بینندگان به خوانندگان» اضافه کرد: نمایشگاه کتاب در نگاه اول نمود بیرونی این وفاق اجتماعی بر سر موضوع کتاب و کتاب‌خوانی است اما اگر نگاه فرهنگی بلند مدت و برنامه‌ریزی مستمر بر آن حاکم باشد می‌توان به درونی شدن این وفاق امیدوار بود. استفاده از راهکار و ابزار مناسب برای این درونی‌سازی اهمیت دارد. منظور ما روش‌های صحیح و موثر ترویج فرهنگ کتاب و کتاب‌خوانی است. یعنی فضای غالب نمایشگاه باید ترویجی باشد. رویکرد کلان نمایشگاه باید ترویجی باشد و تمام عملیات و فرایندهای آن در جهت همین رویکرد جریان داشته باشد. البته همانطور که عرض کردم این امر مستلزم اجتناب از رویکرد رویدادی به نمایشگاه و حرکت به سمت برنامه‌ریزی بلندمدت و آینده‌نگرانه و همه‌جانبه برای آن است.

چهرقانی درباره اینکه آیا نمایشگاه کتاب تهران توانسته فضاهای گفت‌وگویی و دیالوگی در زمینه فرهنگ را فراهم کند نیز اشاره کرد: نمایشگاه کتاب محل تلاقی همه عناصر دخیل در زنجیره کتاب، اعم از پدیدآورندگان آثار، ناشران، کتابفروشان، کتابداران، مروجان و مدیران است. در نگاه اول نمایشگاه امکان گردهم آمدن این افراد را فراهم می‌کند و اینها در معرض افکار و عقاید و تولیدات فرهنگی هم قرار می‌گیرند و به نوعی تبادل فرهنگی اتفاق می‌افتد؛ بله نمایشگاه فضای گفت‌وگویی در حوزه فرهنگ را فراهم می‌کند، اما کارکرد فرهنگی نمایشگاه کتاب بسیار فراتر از این می‌تواند باشد. طراحی، برنامه‌ریزی و اجرای برنامه‌های متنوع فرهنگی در بخش‌های مختلف نمایشگاه نشان از آگاهی مدیران نسبت به این کارکرد دارد. باید دید که آیا این آگاهی در طراحی برنامه‌های فرهنگی منجر به گفت‌وگوی فرهنگی شده است یا خیر که پاسخ به این سوال نیازمند انجام پژوهش‌های دقیق و عمیق است. اما از همین ظرفیت فعلی می‌توان برای گسترش گفت‌وگوی فرهنگی بین اقوام و فرهنگ‌های ایرانی و همچنین برای دیپلماسی فرهنگی با ابزار کتاب و گسترش بازار آن با کشورهایی که دارای اشتراکات فرهنگی با آنها هستیم استفاده کرد. به علاوه رویدادهای فرهنگی که در خلال نمایشگاه برگزار می‌شود، می‌تواند بستری برای به نمایش گذاشتن فرهنگ ایران و برای تمام افراد جامعه باشد و این کنار هم قرارگیری و آشنایی و ارتباط بین فرهنگی می‌تواند بهترین زمینه و فضا برای گفت‌وگوی فرهنگی باشد.