در کارگاه ادبی «موقعیتهای داستانی در بستر تاریخی» مطرح شد؛
انتخاب سوژه تاریخی جذابیت خاصی دارد
سعید طاووسی بیان کرد: انتخاب سوژه تاریخی برای نوشتن فرصت و تهدید است و جذابیت خاص خود را دارد. متن تاریخی صرفا در اختیار داستاننویس نیست و دیگران نیز ذهنیتی از آن متن دارند و سادهتر با داستاننویس همراه میشوند.
به گزارش روابط عمومی خانه کتاب و ادبیات ایران، کارگاه ادبی «موقعیتهای داستانی در بستر تاریخی» از سلسله کارگاههای ادبی «با داستان خاتم» یکشنبه (نهم مهرماه ۱۴۰۲) با حضور سعید طاووسی؛ پژوهشگر و نویسنده در کتابسرای زیتون برگزار شد.
داستان و تاریخ از جهت روایت به هم نزدیک هستند
سعید طاووسی در ابتدای این کارگاه در پاسخ به این سوال که «یک داستاننویس باید از چه بزنگاههای تاریخی برای نوشتن داستان استفاده کند و آیا باید صرف تاریخ را بیان کند یا مجاز به استفاده از تخیل نیز است؟» گفت: داستاننویس میتواند درباره هر چیزی قلم بزند و اساسا مجبور نیست تاریخ را انتخاب کند؛ انتخاب تاریخ برای داستاننویس هم دشوار بوده و هم یک امتیاز است. از این جهت امتیاز است که وقتی سراغ تاریخ میروید مورخان نیمی از راه را رفتهاند و تاریخ را ثبت کردهاند؛ اما نوشته مورخان داستان نیست. داستان و تاریخ از جهت روایت به هم نزدیک هستند و برخی از مورخان ما داستاننویساند و کتابی که نوشتهاند تاریخ محض نیست. تاریخ فقط در اختیار داستاننویس قرار ندارد و بلکه مخاطب و خواننده نیز از آن اطلاع دارند و این امر کار داستاننویس را دشوار میکند اما باید به این نکته توجه کرد که تخیل فقط در اختیار داستاننویس قرار دارد.
او ضمن بیان اینکه انتخاب سوژه تاریخی هم فرصت و هم تهدید است، عنوان کرد: انتخاب سوژه تاریخی جذابیت خاص خود را دارد؛ از این جهت که آن متن تاریخی صرفا در اختیار داستاننویس نیست و دیگران نیز ذهنیتی از آن دارند و سادهتر با داستاننویس همراه میشوند. بنابراین کتاب و نوشته تاریخی در مقایسه با داستانی که کاملا تخیلی نوشته شده باشد برای آنها جذابتر خواهد بود. نوشتن در فضای تاریخ برای داستاننویسان اگر مطالعه تاریخی و کتابهای خوبی خوانده باشند، کار سختی نیست.
داستان کوتاه؛ مقدمه نوشتن داستان تاریخی
وی ادامه داد: برای نوشتن داستان تاریخی ابتدا از داستان کوتاه شروع کنید و بعد وارد فضای داستان بلند و رمان شوید. برای نوشتن رمان، مستقیم درباره موضوع مورد نظر خود ننویسید بلکه از شخصیتهای فرعی و حاشیهای شروع کنید تا یک داستان خوب خلق شود. جشنواره خاتم تنها جشنوارهای است که به آثار مربوط به پیامبر اکرم(ص) میپردازد و میتوانید داستانهای کوتاه 5هزار کلمهای را به این جشنواره ارسال کنید.
این محقق به شیوههای دسترسی به منابع معتبر برای نوشتن داستان در بستر تاریخی اشاره کرد و افزود: اگر به زبان عربی مسلط هستید، میتوانید از انبوه آثاری که درباره حضرت محمد(ص) به این زبان نوشته شده استفاده کنید. در کنار این آثار، نرمافزار دانشنامه نبوی نیز ابزار کاربردی در این حوزه است و ترجمه بسیاری از آثار در آن گنجانده شده است. کتابهای زیادی درباره این موضوع در بازار کتاب وجود دارد. هر چند در این کتابها به داستانها و شخصیتهای فرعی مانند اصحاب کمتر شناخته شده پیامبر(ص) کمتر پرداخته شده است اما اطلاعات تاریخی مناسبی در اختیار خوانندگان خود قرار میدهد. کتاب «شرف النبی(ص)» نوشته عبدالملکبنمحمد خرگوشی که به فارسی هم ترجمه شده در 56 باب نوشته شده است که فقط یک باب این کتاب به غزوات پیامبر اکرم(ص) میپردازد و در مابقی بابها به سیره خانوادگی، مسائل اجتماعی، تربیتی و... پرداخته شده است. همچنین کتاب «همنام گلهای بهاری» نوشته حسین سیدی روایتی مستند و جذاب است که شما را با عرصههای مختلف زندگی حضرت محمد(ص) آشنا میکند. این کتاب حتی درباره نحوه حضور در مسجد، رفتار با خانواده و... به خواننده خود اطلاعات میدهد. نویسنده برای نوشتن این کتاب 500 کتاب را مطالعه کرده است. برای نوشتن داستانهای خود میتوانید از اطلاعات این اثر استفاده کنید.
از تجارب نویسندگان استفاده کنید
طاووسی ادامه داد: آثار و کتابهایی نوشته شدهاند که ممکن است ما از وجود آنها بیخبر باشیم. یک راه شناخت و دسترسی به این آثار، مراجعه به اهل فن، استادان و پژوهشگران این حوزه است. درباره نحوه زیست اجتماعی دوره پیامبر(ص) یک پایاننامه نوشته شده است. همچنین میتوانید ضمن استفاده از تجارب نویسندگان پیش از خودتان با اهل تاریخ نیز ارتباط برقرار کنید و از تجربهها و دانش آنها بهرهمند شوید. کتاب «تاریخ صدر اسلام عصر نبوت» نوشته غلامحسین زرگرینژاد به نیت تدریس در رشته تخصصی تاریخ نوشته شده است اما مسائلی در این کتاب گفته شده که یا در کتابهای تاریخ اسلام ذکر نمیشود یا به صورت مختصر بیان میشود. این کتاب حدود 700 صفحه است و 200 صفحه آن درباره دوره جاهلیت توضیح میدهد. کتاب «اخلاق پیامبر و اخلاق ما؛ نو نگاهی به سلوک اخلاقی پیامبر و نقد طنزآمیز خلقیات خودمان» نوشته جلال رفیع یک کتاب تاریخی نیست بلکه تکههایی از گزارشهای سیره و تاریخ نبوی را جدا کرده و درباره آنها توضیح میدهد.
درباره اطرافیان پیامبر(ص) بنویسید
او با بیان اینکه داستان و نوشتههای خود را به چند نفر بدهید تا از نگاه تاریخی، کلامی، اعتقادی و فقهی آن را بررسی کنند، مطرح کرد: مورخان سطرهای سیاه را بدون جزئیات و به صورت کلی نوشتهاند اما داستاننویسان سطرهای سفیدی را با استفاده از تخیل خود مینویسند. در نوشتن داستان تاریخی باید به زبان، ادبیات، بافت و فضا و جغرافیای واقعهای که میخواهید آن را تعریف کنید، توجه کنید. درباره شخصیتهای خاکستری تاریخ راحتتر میتوانیم داستان بنویسیم. درباره اصحاب، خانواده و اطرافیان پیامبر(ص) بنویسید چرا که در پرداختن به این شخصیتها دست شما به عنوان نویسنده بازتر است. همچنین مخاطبان شما درباره این شخصیتها کمتر شنیدهاند و برای آنها جذابتر خواهد بود. در داستانهای ما شخصیتها یا خوب یا بد هستند و نویسندگان نمیتوانند شخصتهای خاکستری یا آدمهای معمولی را به تصویر بکشند.
وی در ادامه سخنان خود گفت: ام سلمه همسر پیامبر(ص) از جمله شخصیتهایی است که درباره او اثری منتشر نشده است. این درحالی است که او بعد از حضرت خدیجه(س) بهترین زن حضرت محمد(ص) بود. پرداختن به این شخصیت به لحاظ داستانی هم مناسب است چرا که او بعد از واقعه عاشورا در قید حیات بوده و ماجراهای بسیاری را دیده است. به چهرههای شاخص و درخشان اصحاب پیامبر(ص) نیز آنگونه که باید پرداخته نشده است.
سعید طاووسی در پایان به سوالات مطرح شده در این کارگاه پاسخ داد.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط میکند
بینهایت علاقه به حضور در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را دارم/ شخصیت افسانهای حسن صباح و ضرورت درک بیشتر از فرهنگ ایرانی
