- 1393/05/12 | بازدید 373

جعفر ابراهیمی (شاهد) / نگاه سلیقه‌ای خودسانسوری می‌آورد / فرناز میری

بی‌شک کتاب برای یک کودک یا نوجوان دریچه‌ای به دنیای خیال و واقعیت توامان است و این گروه سنی به واسطه ذهن‌های پاک و اغلب خالی از دغدغه‌، ضبط و ثبت‌کننده تمامی آموزه‌ها، رویاها، تصاویر، نکته‌ها، واژگان و... هستند. بر همین اساس همواره بحث ممیزی پیش از چاپ کتاب‌های کودک و نوجوان در همه کشورها به‌ویژه کشورهای پیشرفته مطرح است تا موضوع‌ها و مسایل غیراخلاقی، آموزش‌های خطرناک، مطالب نژادپرستانه، تصاویر و واژگان نامناسب و... از داستان‌ها یا شعرهای این گروه سنی حذف شوند اما گاهی نگاه سلیقه‌ای و غیرکارشناسانه سبب می‌شود این کتاب‌ها خالی از هر نوع جذابیت برای مخاطبان خود باشند یا بسیاری از نیازهای این گروه سنی نادیده گرفته شوند؛ موضوعی که همیشه در نشست‌های تخصصی این حوزه و از سوی صاحب‌نظران و نویسندگان کودک و نوجوان مطرح می‌شود. درباره موضوع ممیزی پیش از چاپ و پیامدهای مثبت و منفی آن‌ با جعفر ابراهیمی(شاهد)، شاعر و نویسنده کودک و نوجوان به بحث و گفت‌و‌گو نشستیم که حاصل آن در ادامه می‌آید.

به‌طور کلی ممیزی چه تاثیرات مثبت و منفی‌ای بر کتاب‌های حوزه کودک و نوجوان دارد؟

متاسفانه بحث ممیزی تاثیر مستقیمی بر کتاب‌های کودک و نوجوان گذاشته است. البته مشکل خود ممیزی به تنهایی نیست؛ بلکه سبب شده در سال‌های گذشته به نوعی خودسانسوری دچار شویم و بر همین اساس بسیاری از موضوع‌های مهم دنیای کودکان و نوجوانان را کنار گذاشته‌ایم. در درازمدت و به‌ویژه در دورانی که دنیای کودکان و نوجوانان تغییر کرده و سبک و نوع زندگی متفاوت شده و افراد از جمله کودکان و نوجوانان نیازهای جدیدی از قبیل اینترنت و ماهواره پیدا کرده‌اند، این موضوع لطمه بیشتری بر کتاب‌های این حوزه زده است. بنابراین معتقدم باید برای ممیزی با سعه‌صدر بیشتری به کتاب‌های این حوزه نگاه کرد.

بیشتر چه موضوع‌ها یا مسایلی در کتاب‌های کودک و نوجوان ممیزی می‌شوند؟

برای مثال موضوع‌های عاشقانه در دنیای کودکان یا نوجوانان نادیده گرفته می‌شوند و هر بار موضوع عشق مطرح شده، نویسندگان با برخورد نامناسبی روبه‌رو شده‌اند، از همین رو بسیاری از نویسندگان جرأت نکرده‌اند دیگر چنین آثاری را خلق کنند. از سوی دیگر در دورانی به سر می‌بریم که آپارتمان‌نشینی در شهرهای بزرگ و حتی شهرهای کوچک مانع از تخلیه صحیح انرژی کودکان و نوجوانان شده و تمام انرژی آنان صرف تماشای تلویزیون و ماهواره یا بازی‌های رایانه‌ای و... می‌شود و کمتر می‌توانند انرژی‌شان را خارج از خانه و از رهگذر بازی‌ و تفریح تخلیه کنند. برهمین اساس به کتاب‌هایی نیاز دارند که به تخلیه انرژی کودکان و نوجوانان کمک کنند اما به دلیل همین ممیزی، امکان خلق داستان‌های عاطفی سالم یا گاهی افسانه‌ای وجود ندارد. امروزه یکی از دلایل رکود در دنیای کتاب کودک و نوجوان همین موضوع است و باید بپذیریم ما در این زمینه کم‌کاری کرده‌ایم. برای نمونه، در دوره‌ای موضوع‌های تخیلی یا سحر و جادو از کتاب‌های کودک و نوجوان حذف می‌شدند اما اکنون این موضوع به نوعی و با ترجمه‌هایی که وارد بازار کتاب کودک و نوجوان شده‌اند، حل شده و تا حدودی بر تالیف هم تاثیر گذاشته است. اما فراموش نکنیم موضوع‌های فراوانی وجود دارند که کودکان و نوجوانان به وجودشان در دنیای کتاب‌ها نیاز دارند و جایشان خالی است.

به نظر شما ریشه اصلی این مشکل کجاست؟ یعنی اگر ممیزی از سوی وزارت ارشاد حذف شود، شاهد چنین کمبودهایی نخواهیم بود؟

نمی‌خواهم بگویم مقصر کیست یا مقصر مشخصی برای این مساله وجود دارد. همه ما یعنی افرادی که در حوزه کتاب کودک و نوجوان فعال بوده‌ایم به نوعی مقصریم یا کم‌کاری کرده‌ایم؛ چراکه از ابتدای انقلاب اسلامی و حتی عده‌ای خارج از وزارت ارشاد و دستگاه‌های دولتی یا اجرایی در این زمینه اعمال قدرت کرده و نویسندگان دچار خودسانسوری شده‌اند. نگرانی من هم از همین موضوع است؛ چراکه این خودسانسوری به نویسندگان کتاب کودک و نوجوان لطمه می‌زند. برای مثال اوایل انقلاب بسیاری از کتاب‌های قابل استفاده و مناسب حوزه کودک و نوجوان حتی به دلیل وجود کلمه «عشق» و حوصله نداشتن تیم اجرایی برای کامل خواندن محتوای کتاب‌ها، پاکسازی و حذف شدند. این مشکل فقط در وزارت ارشاد وجود نداشت؛ بلکه در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و آموزش و پرورش هم وجود داشت. به یاد دارم که در سال‌های گذشته مرا برای شعرخوانی به مدارس دعوت می‌کردند و گاهی دختران دانش‌آموز به گونه‌ای که معلمان و مربیان پرورشی آنها متوجه نشوند از من می‌پرسیدند چرا شعر سرودن درباره عشق و دوست‌داشتن گناه دارد؟ یا حرام است؟ از همان‌جا بود که متوجه شدم دانش‌آموزان ما تحت چه فشار عظیمی در مدارس هستند. زمانی‌که این احساسات خدادادی را از آنها بگیریم و به آنها هیچ‌گونه آموزشی در زمینه چگونگی رویارویی با احساسات یا بروز عواطفشان ندهیم، بی‌شک این کار در آینده ضربه‌های جبران‌ناپذیر روحی بر آنان وارد می‌کند. در حالی‌که ما در کتاب‌های درسی و داستان و مجله‌های کودک و نوجوان این موضوع طبیعی را از آنان دریغ کرده‌ایم. در مواردی هم بسیار سلیقه‌ای عمل کرده‌ایم. گاهی افرادی نظر می‌دهند که به هیچ وجه صلاحیت لازم را ندارند. چنین نگاه‌های سلیقه‌ای باید تعدیل شوند. البته نظارت بر ادبیات کودک و نوجوان باید باشد، اما از سوی دیگر باید به نویسندگان باسابقه این حوزه اعتماد کرد و امتیازات بیشتری برایشان در نظر گرفت.

اخیرا خبرهایی مبنی بر آزار جنسی برخی دانش‌آموزان در چند مدرسه منتشر شد. چنین موضوع‌هایی تا چه اندازه می‌توانند در کتاب‌های کودکان و نوجوانان ما پرداخته و از خلال آن آموزش‌های لازم به کودکان داده شود؟ آیا بحث ممیزی می‌تواند مانعی بر سر این کار باشد؟

این خبر را در فضاهای مجازی دیده‌ام. متاسفانه همیشه یک‌سری افراد سودجو و فاسد و بیمار وجود دارند و تنها راه مبارزه با آنها آگاهی‌بخشی به کودکان و نوجوانان است تا فریب این افراد را نخورند، پنهان‌کاری نکنند و به پدر و مادر خود اعتماد داشته باشند و هر رفتار یا اتفاق اینچنینی را به خانواده‌ها یا مربیان خود خیلی سریع اطلاع دهند. اما از سوی دیگر ما در مسایل آموزشی و پرورشی کم‌کاری کرده‌ایم و البته بیشتر توجه‌مان بر مسایل آموزشی متمرکز شده است؛ تا جایی که از پرورش غافل مانده‌ایم. در حالی‌ که شفاف‌سازی درباره چنین مسایل و آگاهی‌بخشی از وقوع چنین اتفاقاتی پیشگیری می‌کند. این مساله درباره بسیاری از مسایل سیاسی و اجتماعی هم صادق است. درباره اطلاع‌رسانی و آگاهی‌بخشی چه چیزی بهتر از کتاب برای هوشیاری این گروه سنی وجود دارد؟ همین موضوع آزار جنسی می‌تواند سوژه یک داستان باشد تا در قالب داستان، آموزش‌های لازم را به کودکان یا نوجوانان بدهد اما برعکس ما همیشه در کتاب‌هایمان به‌گونه‌ای عمل کرده‌ایم که گویی همه انسان‌ها خوب، پاک، مذهبی و بی‌آزارند و هیچ‌گاه چاه را در کنار راه نشان نداده‌ایم.

برگردیم به بحث تاثیرات ممیزی؛ این موضوع چه تاثیرات دیگری و به‌ویژه بر خلاقیت دارد؟

درباره خلاقیت، چه خلاقیت گروه سنی کودک و نوجوان و چه خلاقیت نویسندگان این گروه سنی، بحث ممیزی تاثیر صددرصد منفی دارد، اما متاسفانه همیشه نادیده گرفته شده است. برای نمونه این روزها سرگرم بازخوانی کتاب «کاربردهای افسون: م‍ف‍ه‍وم‌ و اه‍م‍ی‍ت‌ اف‍س‍ان‍ه‌ه‍ای‌ ج‍ن‌ و پ‍ری‌ از ن‍ظر رش‍د روان‍ی‌ و اع‍ت‍لای‌ ف‍ک‍ری‌ ک‍ودک‌« از ب‍رون‍و ب‍ت‍ل‍ه‍ای‍م‌ با ت‍رج‍م‍ه‌ و ت‍وض‍ی‍ح‌ ک‍اظم‌ ش‍ی‍وا رض‍وی هستم. به نظرم این کتاب هم برای نویسندگان و هم برای معلمان و مربیان تربیتی بسیار مفید است. هرچند بسیاری از صاحب‌نظران آن را نقد می‌کنند، اما نویسنده در این اثر با ذکر دلایل منطقی و صحیح نشان می‌دهد افسانه‌های جن و پری نه تنها برای بچه‌ها مفیدند، بلکه در رشد خلاقیت آنها تاثیر مثبتی دارند و خیال‌بافی‌های کودکانه را رشد می‌دهند. ضمن اینکه هیچ کودکی هرگز این افسانه‌ها را باور نکرده و تنها بسیاری از ناراحتی‌ها و دغدغه‌های خود را از خلال این داستان‌ها و افسانه‌ها تخلیه می‌کند. ما با چنین آثاری مخالفت می‌کنیم، در حالی‌که کتابی مانند «هری‌پاتر» کل ادبیات جهان را تحت تاثیر قرار می‌دهد. این مشکل در آثار ترجمه کمتر دیده می‌شود، اما همیشه نویسندگان خلاق با مشکل چاپ چنین کتاب‌هایی مواجه‌اند. همچنین بسیاری از قصه‌های قرآنی ما مانند شکافتن دریا توسط حضرت موسی(ع) به نوعی سحرآمیزند. داستان‌های ژول‌ورن همگی تخیلی‌اند اما برای کودک و نوجوان بسیار جذابند. بسیاری از اختراعات بشری روزگاری فقط در حد یک رویا و تخیل بوده‌اند بنابراین این‌که داستان‌های تخیلی نوشته و منتشر شوند به رشد و خلاقیت کودک و نوجوان کمک بسزایی می‌کنند.

درباره بازنویسی آثار کلاسیک برای این گروه سنی چطور؟ آیا مشکل ممیزی همچنان وجود دارد؟

در آثار کلاسیک و کهن ما هم همین مشکل وجود دارد. بارها خواسته‌ام داستان «گنبد سیاه» نظامی گنجوی را بازنویسی کنم اما از ترس ممیزی این کار را نکرده‌ام یا بسیاری از داستان‌های مولانا که فلسفه و عرفانی در آنها نهفته و پیچیده‌تر است، برای بازنویسی برای گروه سنی کودک و نوجوان طبق ضوابط موجود مناسب نیستند و می‌بینیم که برخورد نامناسب در بحث نظارت و ممیزی سبب می‌شود آثار کلاسیک ما آن‌گونه که باید در اختیار کودکان و نوجوانان قرار نگیرند.

سخن آخر؟

این قضیه هرچه زودتر باید حل شود؛ چون بحث ممیزی خیلی طولانی شده و روزبه‌روز پیچیده‌تر و بدتر هم می‌شود در نتیجه به آثار تالیفی ما لطمه می‌زند و از سوی دیگر سبب می‌شود ترجمه رواج گسترده‌تری در بازار کتاب داشته باشد. همان‌طور که گفتم، نظارت بر ادبیات کودک و نوجوان باید باشد اما می‌توان نهادها یا انتشارات معتبر را متولی این کار کرد یا به نویسندگان باسابقه اعتماد کرد. همچنین فراموش نکنیم حتی اگر کتابی در ظاهر و براساس معیارهای ما نامناسب باشد، اما در مقابل، همان موضوع‌ها و مسایل با تاثیرگذاری بیشتری از تلویزیون‌ها و ماهواره‌ها پخش می‌شوند. بنابراین باید سعی کنیم از خلال کتاب‌های جذاب و آموزنده، کودکان و نوجوانان را به کتاب و کتابخوانی علاقه‌مند کنیم.