حکمت-اشراقی-را-باید-چشید | خانه کتاب و ادبیات ایران

حکمت اشراقی را باید چشید

سهروردی در مقابل حکمت مشایی حکمت اشراقی را بنیان نهاد که یک حکمت ذوقیِ بحثی است. یعنی هم استدلالی است و هم ذوقی. ذوق از ذائقه به معنای چشیدن می‌آید. یعنی این حکمتی است که برای رسیدن به حقیقت باید رفت و آن را چشید و مسیرش صرفا به مباحث و استدلال‌های فلسفی خلاصه نمی‌شود.

به گزارش روابط‌عمومی خانه کتاب و ادبیات ایران، به مناسبت روز بزرگداشت‌ شیخ شهاب‌الدین سهروردی، روز چهارشنبه (هشتم مرداد 1404) نشست «رموز باطنی در حکمت اشراقی» با سخنرانی سعید انواری در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد.

سعید انواری در ابتدای این نشست با اشاره به اهمیتِ حمکت مشایی و حکمت اشراقی گفت: سهروردی در مقابل حکمت مشایی حکمت اشراقی را بنیان نهاد که یک حکمت ذوقیِ بحثی است. یعنی هم استدلالی است و هم ذوقی. ذوق از ذائقه به معنای چشیدن می‌آید. یعنی این حکمتی است که برای رسیدن به حقیقت باید رفت و آن را چشید و مسیرش صرفا به مباحث و استدلال‌های فلسفی خلاصه نمی‌شود.

وی افزود: سهروردی بر رمزی بودن معارفش تاکید دارد؛ در رساله «آواز پر جبرئیل» می‌نویسد: «پرسیدم شیخ را که این پر جبرئیل آخر چه صورت دارد؟ گفت: ای غافل ندانی که این همه رموز است که اگر بر ظاهر بدانند این همه طاماتِ بی‌حاصل باشد.» طامات یعنی حرف بیهوده و ادعای گزاف، چنانکه حافظ می‌گوید: «یکی از عقل می‌لافد یکی طامات می‌بافد / بیا کاین داوری‌ها را به پیش داور اندازیم».

انواری اضافه کرد: شیخ اشراق تعدادی رساله‌های رمزی دارد که شامل داستان‌هایی است که اکثراً به فارسی نوشته شده‌اند. به عنوان مثال یکی از آنها رسالۀ «لغت موران» است شامل 10 داستان کوتاه به زبان فارسی که در شیوه سلوک نوشته شده‌اند و همه رمزی هستند.

وی در بیان اینکه چرا سهروردی مطابش را به صورت رمزی بیان کرده‌،‌ گفت: در این‌باره دلایل مختلفی بیان شده است. یکی ممکن است این باشد که این سخنان به دست عامه مردم نیفتد. سهروردی در رساله الطیر می‌نویسد: «و بدترین سخن‌ها آن است که ضایع شود و بی‌اثر ماند». وقتی مردم درک صحیح از مطالب ندارند، پس بهتر است که رمزی بیان شود. دلیل دیگرش این است که سطح بالای این سخنان اقتضا دارد تا در قالب رمز بیان شوند. سهروردی می‌نویسد: «و راه‌های ایشان برخی به دلیل شرافت و عظمت آن‌ها مخفی است.» یک دلیل دیگر این است که می‌خواسته‌ تا افراد به مرور و با پیشرفت در سلوک معنوی به این حقایق دست پیدا کنند؛ و دیگر اینکه شاید می‌خواستند عوام از ظاهر تمثیل‌ها بهره ببرند و خواص باطن آن را درک کنند. در واقع ما باید از ظاهر این داستان‌ها عبور کنیم و به باطن و معنای پیامشان برسیم که: «ای برادر قصه چون پیمانه است/ معنی اندر وی به سان دانه است / دانۀ معنی بگیرد مرد عقل / ننگرد پیمانه را گر گشت نقل.»

انواری گفت: از دید سهروردی خود قرآن هم یه کتاب رمزی است. در رساله آواز پر جبرئیل می‌نویسد: «گفتم کلام خدایی را به من آموز. گفت عظیم دور است که تو در این شهر باشی از کلام خدای تعالی قدری بسیار نمی‌توانی آموخت. ولیکن آنچه میسر شود تو را تعلیم کنم. زود لوح مرا بستد. بعد از آن هجائی بس عجب به من آموخت چنان که بدان هجا هر سورتی که می‌خواستم می‌توانستم دانست (یعنی معنای هر سورۀ قرآن را که می‌خواستم می‌فهمیدم.) گفت هر که این هجا در نیابد او را اسرار کلام خدای تعالی چنان که واجب کند حاصل نشود و هر که بر احوال این هجا مطلع شد او را شرفی و متانتی بادید آید.»

این عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به اینکه از نظر سهروردی آیات قرآن نیازمند تاویل هستند، ادامه داد: باید انسان پاک باشد تا بتواند معنای قرآن را درک کند. پس در واقع گام بعدی این بحث این است که اگر این مطالب به صورت رمزی بیان شده‌اند، باید به سراغ رمزگشایی برویم. و رمزگشایی همان کاری است که به آن تاویل می‌گویند. تاویل در لغت یعنی بازگشت و برگرداندن سخن به آغاز خودش است. در واقع در تاویل عرفانی سعی می‌شود تا معنای باطنی برای متن در نظر گرفته شود. این معنای باطنی در عرفان معمولا انفسی است. یعنی به جای اینکه آفاقی و مثلا در مورد یک واقعۀ تاریخی باشد، در مورد درون خود ما و در مورد خود نفس انسان است.

انواری در پایان گفت: سهروردی عبارت معروفی دارد به این مضمون که اختلاف عبارات تو را به بازی نگیرد. هنگامی که آنچه در قبرها هست برانگیخته می‌شود و بشر در محضر خداوند تعالی در روز قیامت قرار می‌گیرد، از هر هزار نم، 999 نفر آنها کسانی‌اند که کشته شده عبارات و ذبح شده شمشیر اشارات هستند. آنها از معانی غافل شده‌اند.