- 1393/07/19 | بازدید 49

نظارت بر چاپ کتاب از جایگاه نامحسوس / ساره گودرزی

در گردونه تولید و نشر کتاب، افراد گوناگونی ایفای نقش می‌کنند. از جمله این افراد، ناظران چاپ هستند که بر حسن انجام مراحل فنی کتاب نظارت می‌کنند. نظارت بر کیفیت مواد اولیه تولید کتاب از جمله فیلم، زینک، مرکب، ترکیب رنگ‌ها، برش کاغذ و غیره بر عهده ناظر چاپ است و اهمال و کم‌دقتی ناظر چاپ بر حسن انجام این مراحل، کیفیت ظاهری کتاب را به خطر خواهد انداخت. با وجود نقش مهمی که ناظران چاپ در گردونه چاپ کتاب ایفا می‌کنند، کمتر کسی از اهمیت کار آنان خبر دارد و کمتر اسمی از آنها برده می‌شود، در حالی که آنها ناجیان کتابند. در این گزارش، نگاهی اجمالی به نقش ناظران چاپ در فرایند تولید و چاپ کتاب انداخته‌ایم.
ناشران ایرانی معمولا افرادی را برای نظارت چاپ به خدمت می‌گیرند که طراح و گرافیست باشند و رنگ‌ها را بشناسند، به همین دلیل معمولا از بازنشستگان صنعت چاپ استفاده می‌کنند و رصد تمامی مراحل چاپ کتاب را به آنان می‌سپارند.

ناجیان پشت پرده

کتاب در قالب لوح فشرده تحویل ناظر داده می‌شود و پس از آن -همان‌طور که گفته شد- نظارت بر حسن انجام کار بر عهده اوست. ابتدا در لیتوگرافی، زمانی که کتاب روی زینک می‌رود، بر کار نظارت دارد. ناظر چاپ باید دقت کند که زینک ایراد نداشته باشد و هنگام نوردهی ریزش پیدا نکند، بعد زینک‌ها را به چاپخانه می‌برد و ابتدا یک نمونه چاپی می‌گیرد و بعد از اینکه کیفیت حروف را با دقت چک کرد، کاغذها را به صورت تصادفی بیرون می‌کشد و کیفیت را کنترل می‌کند. در بخش صحافی هم بر ابعاد کتاب و «تا»ی فرم‌های چاپی نظارت دارد و وجود مشکل در این بخش را بررسی می‌کند.

حلقه‌های طلایی

ناظران چاپ عموما در استخدام ناشران هستند و ناشران حرفه‌ای همیشه تعدادی از این افراد را در مجموعه خود دارند تا حلقه‌های تولید کتاب‌هایشان به درستی در کنار هم قرار گیرند. مهدی عمرانلو، مدیرمسوول انتشارات آوند دانش در این زمینه می‌گوید: «به بار نشستن تمام زحماتی که مجموعه نشر مثل مترجم، نویسنده، ویراستار و صفحه‌آرا می‌کشند به کیفیت حضور این افراد بستگی دارد. در مرحله فنی و کتابسازی، باکیفیت و استاندارد بودن کار اهمیت ویژه‌ای دارد و ناظر چاپ در انتخاب نوع کاغذ، کیفیت چاپ، صحافی، برش و بسته‌بندی نظر می‌دهد و بر آنها نظارت می‌کند. اگر ناشری ناظر چاپ را از کار خود حذف کند، کیفیت نهایی کتاب‌هایش به خطر می‌افتد.»

او می‌افزاید: «گاهی پیش می‌آید که در چاپخانه، کیفیت طرح روی جلد کتاب با آنچه طراح در نظر گرفته بود متفاوت می‌شود. گاهی هم به هر دلیلی طراح در کارها اشتباه می‌کند و در اینجا ناظر وظیفه دارد نواقص را اصلاح کند و ایراد کار را بگیرد، بنابراین ناظر چاپ باید فرد باسوادی باشد که تجربه کار در چاپخانه را هم داشته باشد، دستگاه‌ها و ویژگی‌های آنها را بشناسد و صحافی و لیتوگرافی بداند، مرکب را بشناسد و...»

عمرانلو با بیان اینکه در گذشته که حجم تولیدات کم بود، نظارت‌ها شخصی و معمولا توسط مدیر انتشارات انجام می‌شد، عنوان می‌کند: «از زمانی که حجم کارها بیشتر شده، مسوولیت ناشر هم افزایش یافته و ما نیازمند فردی هستیم که بر مراحل کار نظارت داشته باشد و ناظر چاپ به خوبی این نقش را ایفا می‌کند.»

تجربه مکمل دانش

در کنار ناظران تجربی، افرادی هستند که دانش‌آموخته این رشته‌اند و تجارب خود را با دانش گره زده‌اند. اصغر غنیمتی از جمله این افراد است. غنیمتی بیش از 35 سال در حوزه چاپ افست و صحافی فعالیت کرده و دوره‌های آموزشی گوناگونی را در کشورهای آلمان و انگلیس گذرانده است. او می‌گوید: «ناظر چاپ باید به همه فوت و فن تولید کتاب مشرف باشد، یعنی از روغن‌کاری دستگاه‌ها شروع کرده و از لیتوگرافی گرفته تا پرس و صحافی و دایکات، تجربه اندوخته باشد. یک ناظر چاپ باید حروف «رنجه» را بشناسد؛ حروفی که در یک خط نیستند و دندانه دندانه‌اند. او با یک نگاه باید این نواقص را بشناسد و کاری انجام دهد که حروف صاف دربیایند. همچنین باید دلایل بروز مشکل در عکس کتاب‌ها هم آگاه باشد. عموما عکس کتاب‌ها نامیزان است زیرا ترام‌ها در جای خود ننشسته‌اند و...»

او با بیان اینکه یک ناظر چاپ علاوه بر مراحل فنی باید در انتخاب کاغذ هم به ناشر مشاوره بدهد و بر اساس نوع کار و توقع او کاغذ انتخاب و خریداری کند، ادامه می‌دهد: «گاهی کاغذی به چاپخانه می‌آید و وقتی بررسی می‌کنم، متوجه می‌شوم که مناسب کار من نیست و آن را برمی‌گردانم، زیرا به نوع دستگاه و کاری که می‌خواهم انجام دهم نمی‌خورد.»

از غنیمتی می‌خواهم کمی هم درباره مشکلات کاری‌اش بگوید و او می‌گوید: «من عادت دارم ابتدای هر کاری با چاپخانه به توافق می‌رسم که تمام سیستم را خودم بچینم و بخش‌های گوناگون کار را در کنار هم قرار می‌دهم تا به نتیجه دلخواه برسم. گاهی در حین کار متوجه می‌شوم مدیر فنی آن چاپخانه از ساده‌ترین نکات حرفه‌ای کار خود آگاه نیست، تجربه و تحصیل در کنار هم مهم است. یک چاپچی باید بافت کاغذها را به‌خوبی بشناسد. متاسفانه در اغلب موارد، چاپخانه‌داران یا سفارش‌دهندگان فقط می‌خواهند کار خود را زودتر چاپ کنند، در حالی که کار باید به دل بنشیند.»

او همچنین به مهجوریت این حرفه در صنعت چاپ و نشر کشور هم اشاره می‌کند و یادآور می‌شود: «متاسفانه آموزش ناظران چاپ و تربیت نسل جدید ناظران جدی گرفته نمی‌شود. پیشکسوتان و استادان این حوزه همه خانه‌نشین شده‌اند در حالی که می‌توان از تجربه آنان برای تربیت نسل جدید و کارآزموده استفاده کرد. پدر من که یک چاپچی بود به ما می‌گفت مرکب را با دست هم بزنید تا بدانید یک مرکب چه زمانی آماده است اما الان همه کارها با دستگاه انجام می‌شود.»

یک نکته کلیدی در نشر حرفه‌ای

محمود آموزگار، دبیر اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران نیز از ناظران چاپ به عنوان یکی از کلیدی‌ترین عناصر نشر حرفه‌ای نام می‌برد و می‌گوید: «حضور ناظران چاپ در موسسات انتشاراتی از حرفه‌ای بودن آن ناشر حکایت می‌کند. اکنون تعداد ناشران حرفه‌ای ما در کشور به زحمت به 300 ناشر می‌رسد و این دسته از ناشران برای اینکه کارها را با کیفیت مناسب تولید کنند نیازمند ناظری کارکشته هستند که بر تمام مراحل کار نظارت داشته باشد و این شغل به هر حال جزئی از ضرورت‌های یک ناشر حرفه‌ای است.»

او ادامه می‌دهد: «ناشران طبیعتا زمانی می‌توانند به این مرحله برسند که تعداد عناوین چاپ شده کتاب‌هایشان به حدی رسیده باشد که بتوانند ناظر چاپ استخدام کنند.»

وی، نقشی فراتر از نظارت بر چاپ و صحافی برای ناظران چاپ قائل است و نظارت بر حروفچینی، انتخاب حروف، رعایت فواصل بین حروف و... را هم از وظایف ناظر فنی یا ناظر چاپ می‌داند. به گفته آموزگار، از دیگر وظایف ناظر چاپ در مرحله بعد، انتخاب کاغذ مناسب است که با محتوای کتاب و نوع قطع و صحافی تطابق داشته باشد. او می‌گوید: «در بین ناشران هریک از این بخش‌ها را یک نفر انجام می‌دهد و در پایان، نسخه نهایی بازخوانی و نمونه‌خوانی می‌خواهد تا وقتی کتاب از چاپخانه بیرون می‌آید. به عقیده من نظارت بر چاپ محدود به مرحله چاپخانه و صحافی نیست و نظارت باید در همه مراحل نشر کتاب وجود داشته باشد. در بین ناشران ما تعداد زیادی نیستند که با این پروسه آشنا باشند در حالی که این موضوع از ضروریات است.»

به گفته وی، ناشر غیرحرفه‌ای که سالی دو یا سه کتاب منتشر می‌کند، خود شخصاً تشخیص می‌دهد و تصمیم می‌گیرد و همه مراحل چاپ توسط او پیگیری می‌شود که با یک نگاه متوجه ماهیت غیرحرفه‌ای کتاب‌هایشان می‌شویم. البته خوب است یک ناشر تمام اجزای نشر را بداند ولی آن چیزی که در موفقیت یک ناشر حرفه‌ای موثر و مفید است، مدیریت نشر است. اینکه در چه مقطعی از چه خدماتی استفاده کند تا اثر پاکیزه‌تر و مقبول‌تر باشد.»