- 1393/07/26 | بازدید 47

سطرهای ناخوانده و ناشنیده کتاب‌های بریل و گویا / سمانه دلپاک

پاییز، بهار عارفان است و با رنگ و بو و حال و هوای لطیفش، احساس‌های خفته را بیدار می‌کند. پاییز علاوه بر تمام حس‌های خوب، فصل غرق‌شدن در صفحات کاهی کتاب است و شب‌های بلند آن را می‌توان با مطالعه کتاب پر کرد. این روزها دسترسی به کتاب و کتاب‌های الکترونیکی برای افراد با سلایق گوناگون به‌ راحتی میسر است اما آیا فکری برای قشر معلول جامعه از جمله نابینایان و کم‌بینایان شده است؟ بدون تعارف، تولید و انتشار کتاب‌های بریل و صوتی برای نابینایان و کم‌بینایان، عذابی الیم است از این رو با جرأت می‌توان گفت قشر روشنفکر روشندل کشور ما مورد بی‌لطفی قرار گرفته‌اند. 23 مهر (15 اکتبر) روز جهانی عصای سفید است. به همین مناسبت گزارشی تهیه کرده‌ایم درباره وضعیت تولید و انتشار کتاب‌های بریل و صوتی در کشور.
در نخستین گام به دنبال ناشری می‌گردم که کتاب‌های نابینایان را تولید کند. به جز چند مورد پراکنده توسط نشر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، چیزی پیدا نمی‌شود. در «کتابنامه رشد استثنایی» (فهرست کتاب‌های مناسب که توسط دفتر انتشارات کمک‌آموزشی وزارت آموزش و پرورش منتشر می‌شود) هم سرک می‌کشم. کتاب‌هایی در این کتابنامه معرفی شده‌اند که مخاطب آن والدین و معلمانند و غالب موضوع‌های آنها شناخت افراد خاص و تکنیک‌ها و روش‌های برخورد با آنهاست. دستان نابینایان جامعه ما به جز کتاب‌های درسی‌شان، کتاب دیگری را لمس نمی‌کند. خودم را قانع می‌کنم که تولید کتاب‌های بریل، نیازمند هزینه مالی بالایی برای ناشران با طیف مخاطب پایین این حوزه است ولی تولید کتاب گویا می‌تواند طیف مخاطب عادی و خاص را با هم دربربگیرد اما در این باره هم تولید چشمگیری وجود ندارد که متناسب هر رده سنی بتوان محصول را خریداری کرد؛ مگر کارهای غیرحرفه‌ای که به صورت خودجوش توسط کاربران عادی در اینترنت قرار می‌گیرند که آن هم نیازمند این است که فرد نابینا دسترسی به اینترنت برایش ممکن باشد. برای بررسی مشکلات این حوزه سراغ دو تن از کارشناسان آموزش و پرورش استثنایی، منیره عزیزی و فاطمه رشنو رفتم و با آنان درباره وضعیت کتاب‌های درسی، کمک‌درسی و غیردرسی افراد نابینا گفت‌وگو کردم.

منیره عزیزی:

فرهنگ رویارویی با قشر استثنایی

را نیاموخته‌ایم

منیره عزیزی، متولد 1351 کرمانشاه، کارشناس ارشد روان‌شناسی تربیتی است و 24 سال است در آموزش و پرورش استثنایی کشور فعالیت دارد. او در کسوت معلم در مدارس و دانشگاه و رابط ناشنوایان به جامعه استثنایی کشور خدمت کرده و مترجم کتاب «راهبردهای عملی کار با کودکان اوتیسم» و مولف «دفترچه پیش‌دبستان بچه‌های اوتیسم» است. وی از سال 1384 در کمیته تالیف و تدوین محتوا و مناسب‌سازی سازمان آموزش و پرورش استثنایی مشغول است و به عنوان داور کتابنامه رشد و جشنواره رشد در حوزه کتاب‌های استثنایی حضور دارد.

درباره نحوه آماده‌سازی کتاب‌های درسی و محیط آموزشی دانش‌آموزان استثنایی برایمان بگویید.

بیشتر فعالیت من در سازمان آموزش و پرورش استثنایی کشور مناسب‌سازی کتاب‌های درسی برای بچه‌های با نیاز ویژه خصوصا بچه‌های اوتیسم و کم‌توان ذهنی است. روال به این صورت است که محتوای کتاب‌های درسی دانش‌آموزان عادی با توجه به شرایط بچه‌های استثنایی در هر گروه خاص، مناسب‌سازی و تنظیم و پس از طی مراحل گوناگون ارزیابی کیفی، وارد مرحله چاپ و تولید می‌شود. آموزش و پرورش استثنایی کشور از مقطع پیش‌دبستان تا پیش‌دانشگاهی در هفت گروه کودکان‌ و دانش‌آموزان‌ کم‌توان‌ ذهنی، کودکان‌ و دانش‌آموزان‌ ناشنوا و نیمه‌‌شنوا، کودکان و دانش‌آموزان نابینا و نیمه‌بینا، دانش‌آموزان‌ دارای‌ اختلالات‌ رفتاری‌، کودکان‌ و دانش‌آموزان‌ دارای‌ معلولیت‌ جسمی حرکتی‌، دانش‌آموزان‌ چند معلولیتی‌، کودکان‌ و دانش‌آموزان‌ دارای‌ ناتوانی‌های‌ یادگیری‌، محتواسازی و مناسب‌سازی کتاب را انجام می‌دهد که هریک از اینها خود دارای زیرمجموعه‌اند.

برای دانش‌آموزان آسیب‌دیده بینایی و شنوایی فقط کتاب‌ها با خط بریل و گویاسازی مناسب‌سازی می‌شوند، برای دانش‌آموزان کم‌بینا، کتاب‌ها با خط درشت تولید می‌شوند چرا که نیازی به خوانش بریل ندارند. در بخش آسیب‌دید‌ه‌های حرکتی و جسمی، هوش دانش‌آموزان عادی است و فقط کتاب‌های درسی عادی مناسب‌سازی می‌شوند. در بخش مشکلات ویژه یادگیری، دانش‌آموزان از کتاب‌های سیستم عادی بهره می‌برند و مستلزم تغییر محتوا نیستیم. همکاران ما در هر گروه، بسته به ضعف و قوت دانش‌آموزان استثنایی باید این کتاب‌ها را مناسب‌سازی کنند تا دانش‌آموز بتواند با نقاط قوت خود مهارت‌هایی را بیاموزد که در آن ضعف دارد.

دلیل نبود کتاب‌های غیردرسی و داستان برای افراد آسیب‌دیده بینایی را در چه چیزی می‌بینید؟

ناشران خصوصی روی کتاب‌های استثنایی تمرکز ندارند چون هزینه‌های ناشی از تولید این کتاب‌ها برای آنان صرفه اقتصادی ندارد، حمایت نمی‌شوند و تعداد مخاطبان این کتاب‌ها هم زیاد نیستند، بر همین اساس تعداد کتاب‌های غیردرسی برای این قشر اندکند. ناشران خصوصی ترجیح می‌دهند برای مخاطبان عادی با جمعیت بیشتر و سود مالی بیشتر کتاب چاپ کنند چون واقعیت این است که هزینه‌هایی که یک ناشر خصوصی در قبال تولید کارهای خاص متحمل می‌شود غیرقابل بازگشت است. از طرفی وظیفه آموزش و پرورش استثنایی کشور، تولید کتاب‌های درسی این قشر است و آنقدر تولید این کتاب‌ها زمان‌بر و پرهزینه است که امکان تولید کتاب‌های متفرقه در این حوزه وجود ندارد. کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و سازمان بهزیستی کشور به‌صورت پراکنده در زمینه کتاب‌های داستان برای بچه‌های خاص فعالیت داشته‌اند اما این اقدامات پاسخگوی نیاز مخاطبان خاص نیستند.

برای حل مشکل کتاب دانش‌آموزان آسیب‌دیده بینایی چه راهکاری می‌توان داشت؟

سازمان پژوهش به عنوان نهادی با هدف تولید محتوای درسی دانش‌آموزان عادی می‌تواند کمک‌حال این نهاد و برای دانش‌آموزان حوزه استثنایی هم تولید محتوا داشته باشد یا در بخش مجلات، کمبود کتاب‌های داستان و سرگرمی این قشر را جبران کند. مجلات برای قشر آسیب‌دیده بینایی هم محدودند و آنچه هست توسط موسسات و کانون‌ها تولید می‌شود و طبیعتا پوشش سراسری ندارد. چندین سال است که چاپ کتاب‌های درسی حوزه استثنایی توسط سازمان پژوهش صورت می‌گیرد اما کتاب‌های بریل به دلیل اینکه دستگاه و چاپ و کاغذ خاصی دارند توسط آموزش و پرورش استثنایی انجام می‌شود.

وضعیت کتاب‌های گویا برای این قشر را چگونه می‌بینید؟ آیا کتاب‌های گویای تهیه شده توسط کاربران عادی در اینترنت می‌توانند برای این قشر مفید باشند؟

با وجود فقر کتاب‌های غیردرسی با خط بریل، کتاب‌های گویای درسی و غیردرسی در فضای الکترونیک با وضعیت بهتری روبه‌رویند. جزوه‌های درسی آسیب‌دیدگان بینایی در سایت آموزش و پرورش استثنایی کشور برای همه مقاطع موجودند. کتاب‌های درسی با کوشش سازمان آموزش و پرورش کشور تهیه می‌شوند و تنها کمبود ما کتاب‌های کمک‌درسی و غیردرسی است. یکی از کتابخانه‌های تهران هم در راستای نیاز افراد آسیب‌دیده بینایی به تهیه کتاب‌های گویا اقدام کرده است.

فاطمه رشنو:

کیفیت کتاب‌های بریل در چاپ و کاغذ بهترین است

فاطمه رشنو، متولد 1354 تهران، کارشناس علوم تربیتی است. او 23 سال سابقه فعالیت در مدارس استثنایی کشور را دارد و اکنون رئیس گروه دانش‌آموزان آسیب‌دیده بینایی است. وی مولف کتاب «زبان‌آموزی و جمله‌سازی برای دانش‌آموزان آسیب‌دیده بینایی پایه اول مقدماتی و تکمیلی دبستان» است.

درباره روند تولید کتاب‌های درسی بریل و گویا در مقاطع گوناگون تحصیلی برایمان بگویید. آیا سازمان آموزش و پرورش استثنایی یا همکاران مجموعه به عنوان افرادی آشنا به ضعف و نیاز این حوزه به طور خصوصی در راستای جبران فقر کتاب‌های کمک‌درسی و غیردرسی تلاشی داشته‌اند؟

تهیه کتاب‌های درسی بریل و گویا از پایه دبستان تا پیش‌دانشگاهی توسط آموزش و پرورش استثنایی کشور در دو قالب بریل و گویا تهیه می‌شود و در اختیار مدارس استثنایی کشور قرار می‌گیرد. تا پایه پنجم ابتدایی همه کتاب‌ها بریل است. در پایه ششم، بچه‌ها با کتاب‌های گویا آشنا می‌شوند و در متوسطه اول و دوم، برخی کتاب‌ها بریل و برخی گویا هستند. کیفیت کتاب‌های بریل در چاپ و کاغذ بهترین است. تولید کتاب‌های بریل، هم زمان‌بر است هم پرهزینه. مناسب‌سازی کتاب‌های بریل و گویا در مکاتبات با سازمان پژوهش و ارسال فایل کتاب‌های درسی پیش از شروع مدارس آغاز می‌شود و کمیته‌های گوناگون روی آنها کار می‌کنند. در گروه آسیب‌دیده‌های بینایی مناسب‌سازی تغییر متن ندارد ولی شرح مطالب کتاب بیشتر می‌شود.

کتاب‌های گویا به دو روش تهیه می‌شوند؛ در روش نخست تولید توسط چند گوینده در استودیو و دیگری هم توسط نرم‌افزار است. کتاب گویایی که به روش نرم‌افزار تولید می‌شود برای مخاطبان آسیب‌دیده بینایی بسیار خسته‌کننده و یکنواخت است اما تهیه کتاب گویا در استودیو پرهزینه است بنابراین آنقدر حجم کار بالاست که زمانی برای تولیدات کمک‌درسی و غیردرسی نمی‌ماند اما برخی معلمان به تهیه کتاب گویا اقدام کرده‌اند. کتاب‌های گویا خالی از عیب و ایراد نیستند اما نقطه عطفی برای مایند. ما در تهیه کتاب گویا برای آسیب‌دیدگان بینایی چارچوب خاصی داریم که کاربران عادی متوجه آن نیستند.

دلیل تولید اندک کتاب‌های غیردرسی و داستان برای دانش‌آموزان استثنایی چیست؟

بین ناشران، نشر رودکی کتاب‌های بریل کودکان را کار کرده است اما در گروه سنی بالاتر کتاب‌های گویا توسط کتابخانه حسینیه ارشاد برای استفاده افراد آسیب‌دیده بینایی تهیه شده‌اند. اداره آموزش و پرورش خراسان رضوی هم به تولید کتاب‌های داستان گویا اقدام کرده و فایل آنها در سایت موجود است. وضعیت کتاب‌های گویا در مقایسه با کتاب‌های بریل بهتر است. یکی از دلایل کمبود کتاب در این زمینه، هزینه‌های زیاد تولید آن است. تهیه هر کتاب با خط بریل حدود صدهزار تومان هزینه دارد. مخاطبان عادی در اکثریت اند در حالی که به‌طور کلی ما دو هزار دانش‌آموز آسیب‌دیده بینایی در تمام مقاطع تحصیلی در کشور داریم. از طرفی ناشران برای چاپ کتاب‌های بریل باید تجهیزات چاپ خریداری کنند که بسیار پرهزینه است. آموزش و پرورش استثنایی هم به دلیل حجم کاری بالا، قادر به قبول سفارش چاپ برای تعامل و همکاری با ناشران علاقه‌مند به این حوزه نیست.