در آیین رونمایی از کتاب «اردیبهشت کتاب» مطرح شد؛
«اردیبهشت کتاب» و مردم‌نگاری یک میدان اجتماعی چند لایه
سخنرانان در آیین رونمایی از کتاب «اردیبهشت کتاب» بیان کردند که این اثر نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران را یک میدانی اجتماعی و چندلایه دیده است، جایی که رفتار مشارکت‌کنندگان،از خرید و گفت‌وگو تا پرسه‌زدن و تماشا، داده‌های مردم‌نگارانه‌ای را شکل می‌دهد.
به گزارش ستاد خبری سیوسومین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، آیین رونمایی از کتاب «اردیبهشت کتاب؛ مردم‌نگاری نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران» پنج‌شنبه (۲۹ آبان ۱۴۰۴) با حضور محسن کاظمی، محمدرضا رسولی، محمود اکرامی‌فر و مهدی کاموس (نویسنده کتاب) در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد.
نمایشگاه کتاب؛ یک میدان اجتماعی چند لایه
محسن کاظمی در این نشست گفت: مهدی کاموس نویسنده، پژوهشگر و منتقد ادبی است که در حوزه ادبیات کودک و نوجوان آثار ارزشمندی عرضه کرده است، از جمله پروژه ده‌جلدی تاریخ شفاهی ادبیات کودک و نوجوان ایران، کتاب «مبانی ادبیات کودک و نوجوان» با همکاری زنده‌یاد محمود حکیمی و کتاب «مبانی زندگی‌نامه‌نویسی داستانی». علاوه بر این او در عرصه تئاتر نیز فعال است و مجموعه نمایشنامه‌های ایرانی را در سال ۱۴۰۳ منتشر کرده است. رویکرد آثارش نشان‌دهنده حساسیت نسبت به نقش اخلاق، دین و معنا در ادبیات کودک است.
وی افزود: کاموس در «اردیبهشت کتاب» نمایشگاه کتاب تهران را نه یک رویداد ساده، بلکه یک میدان اجتماعی چندلایه دیده است. پرسش اصلی کتاب این است که کیفیت رفتار مشارکت‌کنندگان در نمایشگاه چگونه است؟ این پرسش در سه محور تحلیل می‌شود: نخست، نمایشگاه به‌مثابه فضایی هژمونیک یا عرصه آزادی؛ دوم، نمایشگاه به‌عنوان جامعه نمایش و سوم، نمایشگاه به‌عنوان میدان سرمایه نمادین.
کاظمی ادامه داد: نقاط قوت کتاب در پیوند داده‌های مردم‌نگارانه با نظریات فرهنگی و شهری است. سبک روایت آن ترکیبی از مشاهده میدانی، تک‌نگاری ادبی و روایت شخصی است که فضای زیسته نمایشگاه را زنده می‌کند. البته محدودیت‌هایی هم وجود دارد؛ از جمله کمبود داده‌های سخت و محدود بودن پژوهش به یک دوره نمایشگاه. با این حال این کتاب را نمونه‌ای الهام‌بخش از مردم‌نگاری می‌دانم که بیش از آمار، به دنبال معناست و نگاه انتقادی اما غیرسیاسی به نمایشگاه کتاب دارد.
محمود اکرامی‌فر نیز در این نشست گفت: هدف «اردیبهشت کتاب» بررسی کیفی رفتار مشارکت‌کنندگان در نمایشگاه است. در پژوهش من همیشه بر پنج فصل تحقیق تأکید دارم: کلیات، ادبیات، روش، داده‌ها و نتیجه‌گیری. روش‌های گردآوری باید متنوع باشند؛ مشاهده مشارکتی به‌تنهایی کافی نیست و باید با مشاهده سیستماتیک و اسنادی همراه شود. جامعه آماری نیز فراتر از خریداران کتاب است و شامل غرفه‌داران، نیروهای حراست، مترجمان، مسئولان و کارکنان می‌شود.
وی افزود: من مردم‌نگاری را مطالعه دقیق و همه‌جانبه فعالیت‌های انسانی می‌دانم. در نمایشگاه باید فضا، مکان، نقش‌های اجتماعی، مناسک و رفتارهای مصرفی مردم بررسی شود؛ از نحوه خرید و امضای کتاب تا شعارها، صداها، بوها و چشم‌اندازهای بصری. اقتصاد نمایشگاه نیز جزئی از مردم‌نگاری است. به نظر من آقای کاموس کار درستی انجام داده و روش علمی مناسبی به کار برده است، اما اگر خودم بودم، تحلیل رفتار را بر اساس پارامترهای دیگری سامان می‌دادم. مردم‌نگاری باید به دنبال معنا باشد نه آمار و این کتاب نمونه‌ای الهام‌بخش است که نشان می‌دهد نمایشگاه کتاب تنها بازار نیست.
پیوند نظریه‌ها با مسائل روز
محمدرضا رسولی نیز سخن خود را با توصیف روش تحقیق مهدی کاموس در این کتاب آغاز کرد. وی گفت: من این کتاب را در چارچوب مردم‌شناسی زمانه می‌بینم. در گذشته مردم‌شناسی بیشتر بر روستا و عشایر متمرکز بود، اما امروز رویکردهای کیفی و مردم‌نگارانه به زندگی شهری و سبک‌های روزمره توجه دارند. کتاب آقای کاموس در همین چارچوب قرار می‌گیرد و با این نگاه وارد می‌شود. از نظر متدولوژی علمی، این اثر را یک کتاب پسا‌کیفی می‌دانم؛ زیرا علاوه بر داده‌های میدانی، از نظریه‌های مختلف بهره می‌گیرد و آنها را با مسائل روز پیوند می‌دهد.
وی افزود: به نظر من ارزش کتاب در این است که نمایشگاه کتاب تهران را نه صرفاً محل خرید و فروش، بلکه یک میدان فرهنگی، اجتماعی و حتی سیاسی می‌بیند. همان‌طور که نویسنده در مقدمه می‌گوید، نمایشگاه یک فضای مردم‌نگارانه است؛ جایی که روابط میان‌فردی، نحوه مشارکت مردم، رفتارها و برخورد با نظم رسمی معنا تولید می‌کنند. این نگاه فراتر از گزارش‌های رسمی است و به جای آمار فروش یا تعداد بازدیدکنندگان، به تجربه زیسته مردم توجه دارد.
رسولی ادامه داد: این کتاب سه پیام مهم دارد؛ نخست اینکه نمایشگاه یک پدیده فرهنگی چندلایه است؛ شامل لایه رسمی دولت، لایه نیمه‌رسمی ناشران و لایه مردمی بازدیدکنندگان. دوم اینکه رفتار مشارکت‌کنندگان مهم‌تر از اسناد رسمی است و باید مطالعه شود. سوم اینکه فضا یک تجربه زنده است؛ ازدحام، برخوردها، لذت‌ها و خریدهای موقت تنها با مشاهده مردم‌نگارانه قابل فهم‌اند. به نظر من این اثر نشان می‌دهد نمایشگاه کتاب می‌تواند آزمایشگاهی برای مطالعه رفتار اجتماعی باشد. دقت میدانی و پاکیزگی نگارشی نویسنده باعث شده متن زنده و قابل اعتماد باشد. این کتاب برای پژوهشگران علوم اجتماعی، رسانه و فرهنگ‌شناسی منبع ارزشمندی است.
جشنی که باید برگزار شود
مهدی کاموس نیز در این نشست گفت: من در این کتاب ابتدا با مشاهده مستقیم و مشارکتی وارد شدم و متن به‌تدریج به سمت یک مردم‌نگاری داستانی حرکت کرد؛ روایتی که ادبیاتش رنگ داستانی دارد. نمایشگاه کتاب تنها یک رویداد فرهنگی نیست، بلکه میدان عمومی است که در آن همه بر برگزاری آن صحه می‌گذارند.
وی افزود: کرونا تغییر بزرگی در نمایشگاه کتاب ایجاد کرد. نمایشگاه حضوری در کنار شکل مجازی باقی مانده و این تجربه یادآور روزهای سختی است که بسیاری از دوستانمان را از دست دادیم. نمایشگاه برای ما مثل یک باب رحمت بود؛ فرصتی برای نفس کشیدن دوباره، دیدن چهره‌ها و بازگشت صمیمیت‌ها. این تجربه قابل تعمیم به دوره‌های دیگر نیست، اما الهام‌بخش است.
سیوسومین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «بخوانیم برای ایران» که از شنبه بیست‌و‌چهارم آبان (۱۴۰۴) آغاز شده، جمعه سی‌ام آبان (۱۴۰۴) به کار خود پایان می‌دهد.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط می‌کند
