جشنواره بین‌المللی شعر فجر معتبرترین جشنواره ملی ما در حوزه شعر است | خانه کتاب و ادبیات ایران

06:34 - 1404/11/13 | بازدید 111

نامزد دریافت نشان سرو زرین بیستمین جشنواره بین‌المللی شعر فجر مطرح کرد؛

جشنواره بین‌المللی شعر فجر معتبرترین جشنواره ملی ما در حوزه شعر است

مریم زندی گفت: جشنواره بین‌المللی شعر فجر، معتبرترین جشنواره ملی ما در حوزه شعر است و نامزدی، داوری یا برگزیده شدن در آن، افتخاری بزرگ و ماندگار در کارنامه هر شاعری است.

مریم زندی؛ نامزد دریافت نشان سرو زرین بیستمین جشنواره بین‌المللی شعر فجر در گفت‌وگو با روابط عمومی خانه کتاب و ادبیات ایران، با اشاره به اینکه اشعار کتاب «حرف دلم را قورت دادم» برآمده از تجربیات زندگی گذشته یا حال اوست، ادامه داد: این مجموعه تازه‌ترین مجموعه شعر نوجوان من است و فکر می‌کنم پنجمین مجموعه شعر نوجوانی باشد که در کنار کارهای گروه سنی کودکم، چاپ شده است. به نظر من در این کتاب پختگی زبان و کلام اشعارم بیشتر است. این پختگی حاصل تجربه مجموعه‌های قبلی و بازخوردهایی است که از مخاطبانم گرفته‌ام.

وی افزود: ضرب‌المثلی است که می‌گوید «کار نیکو کردن از پر کردن است»؛ با توجه به سال‌ها شعر گفتن برای نوجوانان و زیستن با آن‌ها و مطالعه در این حوزه، فکر می‌کنم شعرهای این مجموعه نسبت به سایر آثارم در حوزه نوجوان، پخته‌تر هستند. نکته دیگر این که بیشتر شعرهای این کتاب تجربه زیسته خودم است. می‌توان گفت تک‌تک شعرهایش، به گونه‌ای برآمده از تجربیات زندگی گذشته یا حال من است. شاید به همین دلیل است که بازخورد خوبی از مخاطبان و شاعران و کارشناسان کودک و نوجوان داشتم. همانطور که می‌گویند «آنچه ز دل برآید، لاجرم بر دل نشیند». شعرهای این مجموعه کاملاً دلی و از جنس زندگی خودم هستند.

زندی درباره فرآیند انتخاب موضوعات و تبدیل مفاهیمی در زندگی نوجوانان مانند «نیاز به شنیده شدن»، «تک والدی» و... به زبان شعر، بیان کرد: در انتخاب موضوعات برای اشعار این مجموعه، سعی کردم تک‌بعدی نگاه نکنم و مسائل مختلف زندگی نوجوان را در این اشعار پوشش دهم. نوجوان در زندگی به عشق، دوستی، خانواده و بسیاری از مسائل دیگر نیاز دارد. بنابراین یک مجموعه شعری که برای نوجوان نوشته می‌شود باید اثری جامع باشد. به نظر من اگر فقط درباره یک موضوع مثل تنهایی، عشق یا طبیعت صحبت کنیم نوجوان را قانع نمی‌کند. من سعی کردم همانند زندگی واقعی که نوجوان از صبح تا شب با احساسات و موقعیت‌های مختلفی روبه‌رو می‌شود، در این کتاب هم از زوایای مختلف به زندگی نوجوان نگاه کنم.

او در پاسخ به این پرسش که این ایده‌ها چگونه و از چه مسیری به دست می‌آیند، توضیح داد: بخشی از شناخت و آشنایی من با گروه سنی نوجوان از طریق ارتباط مستقیم با نوجوانان اطرافم، چه در تدریس و چه در خانواده، به دست می‌آید. بخش دیگر هم مطالعه کتاب‌های روانشناسی و جامعه‌شناسی در حوزه نوجوان، تماشای فیلم‌های مرتبط و توجه به علایق نوجوانان است. این مطالعات به من کمک می‌کند شناخت بهتری از این گروه سنی پیدا کنم. البته در نهایت این مخاطب نوجوان است که باید قضاوت کند شعرها چقدر توانسته‌اند با او ارتباط برقرار کند. در مورد ایده نیز باید بگویم که ایده معمولاً به صورت ناگهانی و جوششی به ذهنم می‌آید. بعد با اصلاح، فکر کردن و زمان دادن به آن ایده، کم‌کم شکل می‌گیرد و به شعر تبدیل می‌شود.

این شاعر و داور پیشین جشنواره بین‌المللی شعر فجر در تحلیل وضعیت مخاطب امروز شعر نوجوان بیان کرد: درحال حاضر این بحث که شعر نوجوان مخاطب جدی دارد یا خیر بسیار داغ است و جلسات زیادی پیرامون نقد و آسیب‌شناسی آن توسط اساتید ادبیات کودک و نوجوان، جامعه‌شناسان، روانشناسان، پژوهشگران و... برگزار می‌شود. برخی معتقدند مخاطب ندارد و نوجوانان به سمت شعر بزرگسال می‌روند. طبیعتاً نوجوان دوست دارد بزرگ دیده شود و از دوران کودکی فاصله بگیرد. این میل به مستقل بودن، او را به سمت کتاب‌ها و فیلم‌های بزرگسالانه سوق می‌دهد تا جامعه او را جدی بگیرد. پس این تمایل خاص و طبیعت نوجوانان است. ما شاعران نوجوان سرای بسیار خوبی در کشور داریم اما از سوی دیگر تعدادی از شاعران نوجوان ما نگاه سطحی به نوجوان دارند. یعنی شعرهایی که می‌نویسند همچنان به روال ۲۰ سال پیش، شعرهایی با موضوع گل و طبیعت و درخت است و فقط لایه رویی شعر را برای مخاطب در نظر می‌گیرند. روح نوجوان فراتر از این است.

وی اضافه کرد: نوجوان دنبال پرسش‌های عمیق‌تری است و دوست دارد شعری که می‌خواند لایه‌های زیرین داشته باشد، یعنی عمیق‌تر باشد و اندیشه در آن باشد. ممکن است برخی از شاعران نوجوان به این مسئله خوب دقت نکنند و شعرهای عمیق ننویسند. این ممکن است معضل شعر نوجوان امروز باشد که برخی از شعرهای نوجوان نتوانند روح پرتلاطم و جستجوگر و سرکش نوجوان را راضی نگه دارند. اگر شاعر نگاهی سطحی داشته باشد و فقط به موضوعات ظاهری بپردازد، در حالی که نوجوان به دنبال پرسش‌های عمیق‌تر و لایه‌های زیرین شعر است، قطعاً اثر با اقبال روبه‌رو نمی‌شود.

این شاعر درباره مهمترین مشکل در شعر نوجوان اشاره کرد: فکر می‌کنم بزرگ‌ترین مشکل شعر نوجوان امروز عرضه نادرست است. کتاب به دست مخاطب واقعی نمی‌رسد. من بسیار دیده‌ام که معلم‌ها یا مربی‌ها در کانون پرورش یا مدارس، کتاب‌های شعر نوجوان را به مدرسه برده‌اند و بچه‌ها با علاقه خوانده‌اند، در حالی که اصلاً نمی‌دانستند شعر نوجوان چیست. پس مشکل ما تیراژ کم و عرضه نادرست کتاب‌های شعر به بچه‌هاست. اگر کتاب در تیراژ زیاد چاپ شود، در دسترس مخاطب باشد و یک نفر به عنوان مربی، معلم یا تسهیل‌گر این کتاب را به دست نوجوان برساند (مثلاً در آموزش و پرورش یا کانون پرورش که هم‌اکنون هم انجام می‌شود) یا دیگر جاهایی که با نوجوان در ارتباط هستند، همانطور که رمان‌های نوجوان دیده می‌شود، شعرهای کتاب‌های شعر نوجوان هم به دست مخاطب می‌رسد. اگر مخاطب این اشعار را دید، خواند و بازخورد خوب نشان نداد، آن موقع می‌توانیم بگوییم که مخاطب جدی ندارد. ولی به نظر من با توجه به حلقه‌های شعر و شعرخوانی نوجوان که در بخش‌هایی از کشور به وجود آمده و معلم‌هایی که با شعر نوجوان آشنا هستند و کتاب را به دست نوجوانان می‌رسانند، می‌دانم که کتاب‌ها مورد استقبال بچه‌ها قرار می‌گیرند و دوستشان دارند. پس نمی‌توانیم بگوییم که شعر نوجوان مخاطب جدی ندارد؛ بهتر است بگوییم عرضه درستی برای شعر نوجوان وجود ندارد.

زندی در پاسخ به این پرسش که شاعر امروز چگونه باید با نوجوان متفاوت عصر حاضر ارتباط برقرار کند، گفت: شعر نوجوان سابقه چندان طولانی‌ای در ادبیات ما ندارد. فکر می‌کنم با شروع به کار مجله سروش نوجوان، قیصر امین‌پور، بیوک ملکی و کسانی که در حلقه سروش نوجوان بودند، جدی‌تر به شعر نوجوان نگاه کردند و شعر نوجوان به صورت جدی مطرح شد؛ وگرنه تا آن زمان شعر کودک و نوجوان اصلاً قابل تفکیک نبود. مثلاً می‌گفتند این شعر «کودک و نوجوان» است. در حالی که از زمانی به بعد کودک تقریباً جدا شد و شعر نوجوان را برای ۱۲-۱۳ سال به بالا گفتند. چون زمان زیادی از عمرش نمی‌گذرد، هنوز نمی‌شود خیلی قطعی راجع به آن صحبت کرد. من فکر می‌کنم باید از یک پدیده حداقل چند دهه بگذرد تا بشود تحلیلی راجع به آن صحبت کرد. اما با توجه به اینکه حدود20 سال است شعر نوجوان کمی رسمیت پیدا کرده، می‌توان گفت ابتدا شناخت درستی راجع به شعر نوجوان نبود و شاید مثلاً گفتن از موضوعاتی مثل عشق هم خط قرمز بود. می‌گفتند نباید راجع به عشق صحبت کرد. اما الان نسل‌ها تغییر کرده، نوجوان امروز جسورتر شده، کنجکاوتر شده، جستجوگر شده و نیازهای بیشتری نسبت به نوجوان گذشته دارد که دنیا را فقط در خانه و تلویزیون و مدرسه می‌دید.

وی افزود: نوجوان امروز با فضای مجازی ارتباط دارد، دنیا را بهتر می‌شناسد، کنجکاوتر است و تحلیل‌های جسورانه‌تری از دنیا دارد. پس شاعر باید همگام باشد و حتی گاهی جلوتر از نوجوان حرکت کند؛ نیازمندی‌های نوجوان را بشناسد، علاقمندی‌هایش را بشناسد، معضلات زندگی‌اش را نیز بشناسد. مثلاً در گذشته تک‌والدی برای نسل‌های دهه ۶۰ و ۷۰ خیلی کم بود، ولی الان مسئله تک‌والدی، مسئله جدا زندگی کردن و تک‌فرزندی مسائلی هستند که نوجوان امروز با آن مواجه است، در حالی که در گذشته این‌گونه نبود. پس شاعر وظیفه دارد که این‌ها را بداند، معضلات زندگی، مشکلات و علاقمندی‌هایش را متوجه شود و با توجه به آن علاقمندی‌ها و دایره زیستی آن نوجوان موضوعات را بچیند.

این شاعر کودک و نوجوان درباره ریسک‌های پرداختن به چنین مسائل واقعی برای شاعر و ناشر بیان کرد: به نظر من قبلاً کمی برای ناشران سخت بود که مثلاً راجع به شعر عاشقانه نوجوان مجوز بگیرند، اما الان این فرآیند راحت‌تر شده است. یعنی تابویی که هفت-هشت سال پیش بود، الان دیگر وجود ندارد. خوشبختانه تابوهای گذشته تا حد زیادی شکسته شده است. به نظر من دیگر موضوع خاصی خط قرمز نیست؛ مسئله، پرداخت و نحوه بیان است. ما می‌توانیم درباره مسائل سیاسی، اجتماعی، عاطفی و... برای نوجوان بنویسیم، زیرا او قابلیت درک این موضوعات را دارد.

این برگزیده ادوار پیشین جشنواره بین‌المللی شعر فجر با مرور تجربه خود از برگزیده شدن در این جشنواره و تأثیر آن بر روند کاری‌اش عنوان کرد: من در دوره‌های سوم و هفدهم برگزیده و در این دوره نیز نامزد جشنواره شعر فجر هستم و دو دوره هم برای این جشنواره داوری کرده‌ام. فکر می‌کنم هنوز جشنواره بین‌المللی شعر فجر و کتاب‌هایی که در این جشنواره برگزیده می‌شوند آنطور که باید و شاید به حق خودشان نرسیده‌اند و گاهی کتاب خیلی مظلومانه صرفا برگزیده می‌شود و بقیه چیزی از محتوای آن نمی‌دانند. اگر کتاب‌های برگزیده در برنامه‌های کودک و نوجوان تلویزیون معرفی شوند یا شاعران به مدارس دعوت شوند، آن‌گاه هم جشنواره برای عموم مردم جذاب‌تر می‌شود و هم کتاب‌ها به دست مخاطب می‌رسند.

مریم زندی در پایان درباره تأثیر کلی حضور شاعران در جشنواره‌های معتبری مانند جشنواره بین‌المللی شعر فجر گفت: جشنواره بین‌المللی شعر فجر، معتبرترین جشنواره ملی ما در حوزه شعر است و نامزدی، داوری یا برگزیده شدن در آن، افتخاری بزرگ و ماندگار در کارنامه هر شاعری است. بدون شک حضور در این جشنواره در درازمدت تأثیر بسیار مثبتی بر روند حرفه‌ای یک شاعر و کارنامه ادبی و هنری او می‌گذارد.