شاعران علیه امپریالیسم/ 2
امه سهرز علیه استمعار فرانسه؛ دفتر شعری برای بازگشت به زادبودم
امه سهزر؛ شاعر و فعال سیاسی فرانسوی زبانِ مارتینیکی عمر خود را در مبارزه با فرانسه استعمارگر گذراند. او در دفتر شعر «بازگشت به زادبوم» با غرور از مفهوم سیاهوارگی دفاع کرد.
به گزارش روابط عمومی خانه کتاب و ادبیات ایران، در 485 کیلومتری شمال شرقی ونزوئلا، میان دریای کارائیب در آمریکای مرکزی جزیرهای وجود دارد که در سال 1502 میلادی توسط کریستف کلمب کشف شد و همو نامش را مارتینیک نهاد. پس از آن مهاجران فرانسوی به این جزیره زیبا که بومیان به آن مادینا (جزیره گلها) میگفتند، وارد شده و همه ساکنان آنجا را قلع و قمع کردند و از آن هنگام تاکنون این جزیره از مستعمرات فرادریایی فرانسه است. جمعیت فعلی این جزیره تلفیق فرانسویها مهاجر و مهاجم و بردگان سیاه است.
اما مارتینیک مهد شخصیتی است که بعدها بدل به یکی از مهمترین ادیبان فرانسوی زبان و یکی از شاخصترین شخصیتها ضد امپریالیسم و استعمار فرانسه شد و او کسی نیست جز متفکر و فعال سیاسی سیاهپوست امه سهزر.
سهزر به سال 1913 در مارتینیک به دنیا آمد. پس از تحصیلات ابتدایی در مارتینیک برای تحصیلات دانشگاهی به فرانسه رفت. در کنار تحصیلات عالی ادبی نشریه «دانشجوی سیاه» را منتشر میکرد. برای نخستین بار و با این نشریه نویسندگان سیاهپوست میتوانستند شیوههای نگارش ادبیات سنتی را مورد نقد و بررسی قرار دهند.
آشنایی او در سال ۱۹۳۹ میلادی با شاعر نامدار سنگالی «لئوپولد سدار سنگور» باعث چاپ کتاب شعری به نام «بازگشت به زادبوم» شد. سهزر در این کتاب واژه نگریتود (سیاهوارگی) را ابداع و از این مفهوم با غرور تمام دفاع کرد.
سالهای جنگ جهانی دوم سالهای فعالیتهای روشنفکرانه سهزر بود. در سال ۱۹۴۱ او مجله ادبی تراپیک را با کمک دیگر مارتینیکیهای روشنفکر مانند رنه منیل و آریستید موگه منتشر کرد تا وضعیت فرهنگی و «از خود بیگانگی» در مارتینیکیها را به چالش بکشد. او همچنین به آندره برتون شاعر سورئالیست فرانسوی که در زمان جنگ مدتی را در مارتینیک گذراند، نزدیک شد. این آشنایی باعث شد که سهزر به جنبش سوررئالیسم بپیوندد، اما از همان آغاز معتقد بود که نویسندگان سیاهپوست در آفرینش ادبی خود «نباید از هیچکس» درس بگیرند.
سهزر آثار ادبی مهمی در ادبیات ضداستعماری خلق کرده که از جمله آنها نمایشنامه «فصلی در کنگو» است. این نمایشنامه درباره پاتریس لومومبا؛ رهبر استقلال کنگو از استعمار بلژیک و اولین نخست وزیر جمهوری دموکراتیک کنگوست. لومومبا پس از آنکه دست بلژیکیها را از منابع کشورش قطع کرد، طی کودتایی توسط موبوتو سهسهسکو و ژرار سوئت (مامور نظامی بلژیک) و کمک آمریکا، از سمت خود عزل و توسط آنها کشته شد.
اما دفتر شعر «بازگشت به زادبوم» امه سهزر آمیختهای از شعر و نثر برای بیان افکارش در مورد هویت فرهنگی سیاهان آفریقایی در یک محیط استعماری بود. آندره برتون مقدمهای تحسینآمیز برای چاپ دوم آن که در سال ۱۹۴۷ روانه کتابفروشیها شد، نوشت و گفت «این شعر چیزی کمتر از بزرگترین بنای تغزلی در زمان ما نیست.»
اما ترجمه فارسی این دفتر شعر را محمود کیانوش انجام داد که از نخستین منشورات انتشارات آگاه بود. بعدها با استقبال صورت گرفته از آن، به چاپهای متعدد رسید.
منتخبی از این شعر بلند را در ادامه بخوانید:
...
قرنها این سرزمین تکرار کرد
که ما جانوران سبع هستیم
که قلب انسانی در دروازههای جهان سیاه متوقف میشود
که در میان کود میگردیم
کودی که با حالتی زننده
نوید نیشکر ترد و پنبه حریرگونه را تقدیم میدارد
و آنان ما را با آهن گداخته داغ زدند
و در شوارع عام فروختند
...
صورت جراتباختهای را برآر
که رحم لرزنده همچون سنگ معدن در خود میپروری
ای روشنایی نیک افشانده
ای چشمه باطراوت روشنایی
آنانکه نه باروت را اختراع کردند، نه قطبنما را
آنانکه نه بخار را رام کردند، نه برق را
آنانکه نه دریا را اکتشاف کردند، نه آسمان را
اما بدون آنان زمین نمیتواند زمین باشد
...
من استوار خواهم ایستاد
از سر من سینه کشتی بسازید
و از خود من
نه یک پدر بسازید، نه یک برادر و نه یک فرزند
بلکه از من
پدر را بسازید، برادر را بسازید و فرزند را
بگذارید که دربرابر نبوغ ملتم رام باشم
مرا پیشکار خون این مردم بکنید
مرا امین کینه این مردم بکنید
از من، مرد پایان دادن بسازید
از من، مرد آغاز کردن بسازید
از من، مرد دروئیدن بسازید
اما از من، مرد بذرافشاندن نیز بسازید
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط میکند
بینهایت علاقه به حضور در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را دارم/ شخصیت افسانهای حسن صباح و ضرورت درک بیشتر از فرهنگ ایرانی
